ته‌كنه‌لۆژیای زانیاریه‌كان و هه‌ڵبژاردن

Jul 06 2018

 ته‌كنه‌لۆژیای زانیاریه‌كان و هه‌ڵبژاردن

م.لقمان قادر رواندزی

مامۆستای زانكۆ
زانكۆی پۆلیته‌كنیكی هه‌ولێر
luqmanruandzy@gmail.com

پێشەكی:
تەكنەلۆژیای زانیارییەكان، لە هەموو بوارەكانی ژیان بە مەبەستی باشتر ڕاپەڕاندنی هەنگاوەكان بەرەو سەركەوتن بەكاردەهیندرێت. بۆیە لەم توێژینەوەیەدا باس لە گرینگی سوودەكانی بەكارهێنانی تەكنەلۆژیای زانیاری دەكەین، لە پرۆسەی هەڵبژاردن بە ئامانجی چۆنیەتی بەڕێوەبردنی پرۆسەكە لە بەرژەوەندیی كاندید. لە وڵاتە پێشكەوتووەكان كاندید چۆن توانیویەتی بە مەبەستی بانگەشەی هەڵبژاردن بەكاریبهێنێت و ببێتە هۆكارێك بۆ سەركەوتن و گەیشتنی بە پەرلەمان، باشترین نموونەیش لەو ڕووەوە ولاتە یەگرتووەكانی ئەمریكایە. لە سەرەتادا هەوڵدرا بە ڕ‌ێگای كۆمپیوتەری كەسی (PC) هەڵبژاردنیش وەك لایەنەكانی دی ژیانیی ڕۆژانە لەم تەكنەلۆژیایە سوودمەند بێت و كێشە و گرفتەكانی هەڵبژاردن كەمبكرێنەوە. هەرچەندە هەنگاوەكانی بە سادە و ساكاری دەستیان پێكرد، بەڵام وەكو هەموو بوارەكانی دی لە ڕێگای مانگی دەستكردەوە گەشەیان سەند و وەك دەگوترێت جیهان بوو بە گوندێكی زۆر بچوك.
لە وڵاتە پێشكەوتووەكان شێوازی هەڵبژاردنی كلاسیكی گۆڕدرا بۆ هەڵبژاردنی ئەلیكترۆنی و ناونرا بە (Online Election).
ئێستا دەستەوواژەیەكی نوێ لە جیهاندا هاتووەتە ئاراوە كە پێیدەگوترێ (دیمۆكراتیەتی ئەلیكترۆنی) كە لەم لێكۆڵینەوەیەدا بە وردی باسی لێوە دەكەین.

یەكەم: پێناسەی تەكنەلۆژیای زانیارییەكان
تەكنەلۆژیای زانیارییەكان بریتییە لە هەموو ئەو ئامێرانەی وەك: (كۆمپیوتەر، سكانەر، چاپكەر، خوێنەری باركۆد، ... هتد) و پرۆگرامی پسپۆڕیی بوارە جیاجیاكان كە بەكارهێنەر بۆ مەبەستەكانی خۆی بیەوێت سوودی لێوەربگرێت.
ئەم دەستەواژەیە لە كۆتایی ساڵانی (1990)ەوە بە شێوازێكی خێرا بڵاوبوویەوە و ئاسانكاری بۆ مرۆڤایەتی دەكات، كە لە هەموو بوارەكانی ژیانی بە سەركەوتوویی بەكاریبهێنێت.
تەكنەلۆژیای زانیاریەكان خودی خۆی ئامانجی نییە، بەڵكو هۆكارە بۆ گەیشتن بەو پلانەی داڕێژراوە بۆ داهاتوو و هەنگاوەكان كورت و پتەوتر دەكات و تێچوونی پرۆژەكان كەمتردەكاتەوە و بەمەبش زیاتر پەرەدەسێنێت و گرنگی پێدەدرێت.
پێكهاتەی تەكنەلۆژیای زانیاریەكان:
زاناكان پێكهاتەی تەكنەلۆژیای زانیاریەكانە دابەشدەكەن بۆ سێ پێكهاتەی سەرەكی، ئەوانەش:
یەكەم: كەلوپەلە بەكارهاتووەكان:
ئەو ئامێر و كەلوپەلانە دەگرێتەوە كە بەكارهێنەر بۆ كاركردن سوودیان لێ وەردەگرێت كە ئەمانەش دابەش دەبنە سەر چوار یەكە:

ا- یەكەی داخیڵكردن (Input Unit) :
هەموو ئەو كەلوپەلانە دەگرێتەوە كە بۆ داخیلكردنی داتاكان بۆ ناو كۆمپیوتەر مرۆڤ بەكاریان دێنێت، تا دواتر چارەسەر بكرێت.
گرنگترین و سەرەكی ترینیشیان بریتین لە (Key Board) و (Mouse) و (Pen) و بۆ بواری پرۆسەی هەڵبژاردنیش ئامێرێكی تایبەتیان داهێناوە كە بە هۆیەوە داتا و زانیاریەكان داخیلی كۆمپیوتەر دەكرێن.
ب- یەكەی چارەسەركردن (CCP) :
یەكەی چارەسەركردنی هەموو ئەو داتایانەی كە داخیل بە كۆمپیوتەر دەكرێن، واتە كۆنترۆڵكردنی و دابەشكردن و بڕیاردان لەسەر هەنگاوەكانی داهاتووی كارپێكردن.
ئەم یەكەیە بە یەكەیەكی سەرەكی دادەنرێت لە كۆمپیوتەر و بەرپرسە لە تێكچوون و خێرایی و باری ئاسایشی داتاكان، لەم ڕووەوە چەندین كۆمپانیا كار بۆ ئەوە دەكەن كە قەبارەی كۆمپیوتەرەكان بچوكتر بكەنەوە و كاراتر و خێراتریان بكەن.
ج- یەكەی بیر(Memory) :
یەكەی پێوان لە كۆمپیوتەر بە (Byte)ە و دوو شێوازی سەرەكیمان هەیە بۆ هەڵگرتن و مامەلەكردن لەگەڵ داتاكان:
یەكەمیان هەڵگرتنی داتاكان بە شێوەیەكی هەتاهەتایی، لەم شێوازەدا دەتوانرێت داتاكان لەناو خودی كۆمپیوتەرەكەدا بێت، تان بخرێتە سەر فلاش میمۆری و هاردی دەرەكی بۆ پاراستنیان.
جۆری دووەمیش هەڵگرتنی داتاكان بە شیوەیەكی كاتی كە پێیدەوترێت (RAM).
زاناكان ڕوژ لە دوای ڕوژ داهێنانی پێشكەوتووتر تۆماردەكەن بۆ زیادكردنی قەبارەی ئەو ئامێرانەی كە داتاكانیان تێدا دەپارێزرێت و هەڵدەگیرێن بۆ ماوەیەكی دوورودرێتر، بە بێ ئەوەی زیانیان پێبگات، بۆ ئەم مەبەستەیش ئێستا خەریكی ئەوەن داتاكان لەناو (DNA) هەڵبگرن و بۆ ئەم كارەش چەندین كۆنگرە و كۆنفرانس كراوە و لەوانەیە لە ماوەیەكی كورتدا شۆڕشی داتاكان ڕابگەیەنن.
د- یەكەی دەرخستە (Output Unit ) :
پاش چارەسەركردنی داتاكان بۆ ئەوەی بەكارهێنەر سوودی لێوەرگرێت، بە دوو شیواز دەردەكەون:
یەكەمیان شێوازی بینینەكە بۆ ئەم كارەش مۆنیتەر بەكاردەهنێرێت، لە سەرەتادا مۆنیتەرەكان دوو ڕەنگ بوون بەڵام لە ئێستادا (17) ملیۆن ڕەنگ لە خۆ دەگرێت.
جۆری دووەمیش بریتییە لە چاپكردنی ئەو داتایانەی كە لە بەردەستدان، بۆ ئەم كارەیش ئامێری چاپكەر (PRINTER) بەكاردەهێنێرێت، لە مەیەشیاندا زانا و كۆمپانیاكان لە پێشبڕكێدان بۆ داهێنانی چاپكەرێك كە بتوانێت لە چركەیەكدا زۆرترین پەڕە چاپ بكات.
دووەم: پرۆگرام:
لەسەرەتادا كۆمپانیای (Microsoft) هەڵستا بە ئامادەكردنی سێ پرۆگرام كە لەسەر زۆرترین كۆمپیوتەرەكان بەكاردەبرێن و كاردەكەن، بەڵام لەبەر فراوانی و خێرایی هەڵكشانی كاركردن بە پرۆگرامەكان، كۆمپانیا تایبەتمەندەكان بەكاری دیزاینی پرۆگرامەكان هەستان بە دیزاینی پرۆگرامی تایبەت بە بوارە جیاجیاكانی ژیانی مرۆڤایەتی، وەك پرۆگرامی (PhotoShope) بۆ بواری هونەری تەشكیلی و پرۆگرامی (AutoCAD) بۆ بواری ئەندازیاری، .. هتد.
سێیەم: داتاكان ((Big Data
لە ئەنجامی ئەو هەموو بەكارهێنان و كەڵەكەبوونی داتاكان، گرفتێك هاتەپێش، كاركردنی بەكارهێنەرانی كۆمپیوتەر كە ئەویش خۆی لە چۆنێتیی پاراستن و سوودوەرگرتن لە داتاكان دەبینێتەوە، بە تایبەتیش لە بواری هەڵبژاردن چونكە ڕۆژانە دەبێت داتاكانی نوێبكرێنەوە، بۆ ئەمەیش گرنگی زۆر بە (Server) درا تاوەكو شوێن بۆ ئەو هەموو داتایانە بكرێتەوە، لە ئێستاشدا (Claude Server) بەكاردەهێنێرێت بۆ جێگیركردنەوە و لە خۆ گرتنی ئەو هەموو داتایانە.

دووەم: هەڵبژاردن و تەكنەلۆژیای زانیاریەكان:
هەڵبژاردن وەك لوتكەی دیمۆكراسی لە جیهان پێناسە دەكرێت و ئەویش وەك گشت لایەنەكانی دی ژیانی مرۆڤایەتی، ئاواتەخواز بوو كە هەر هیچ نەبێت لە ڕووی كارگێڕییەوە سوود لە كۆمپیوتەر و كەلوپەلەكانی دی بواری تەكنەلۆژیا وەربگرێت، ئێستا لە هەندێك وڵاتی پێشكەوتوو بە تایبەتی وڵاتە ئەسكەندەنافییەكان لە 100% بە هەموو ڕوویەكەوە ئەم تەكنەلۆژیایە بەكاردەهێنرێت.
قۆناغەكانی بەكارهێنانی تەكنەلۆژیای زانیارییەكان لە هەڵبژاردن:
ئەو زانایانەی توێژینەوە دەكەن لەسەر بەكارهێنانی تەكنەلۆژیای زانیارییەكان بۆ هەڵبژاردن، بەكارهێنانەكان دابەشی سەر سێ قۆناغ دەكەن:
قۆناغی یەكەم: (1950 – 1970)
قۆناغی ئامێرەكانHardWare)):
ئەم قۆناغە بە سەرەتای دەستپێكردنی تەكنەلۆژیا دەژمێردرێت كە ئەو سەردەمە بە سەردەمی كۆمپیوتەر (Computer) دەناسرێت بۆ بوارەكانی ڕێكخستن و كارگێڕیی هەڵبژاردن.
گرنگترین كارەكانی لە رووی كارگێڕی و پەیوەندیی نێوان كۆمەڵگا و دەوڵەتی بۆ ئەنجام گەیاندنی ئەم پرۆژە-نەتەوەییە هەموو دەوڵەت و ئاسانكاری بۆ كردبوو، لە رووی دابینكردنی هەموو ئەو ئامێرانەی كە ئەو سەردەمە بۆ جارەسەكردنی گرفتەكان بەكار دەهاتن، چونكە هەندێك ئامێر هەن بە تایبەتی ئامێرەكانی تەكنەلۆژیای زانیاریەكان، تەنیا دەوڵەتەكان دەتوانن مامەلەیان پێوە بكەن، وەك ((Main Freameلە سڵی 1960 بۆ یەكەمین جار نیوەی دەنگدانی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە ڕێگای ئامێری تایبەت بە هەڵبژاردن دەنگیان دا، ئەمەیش بە ڕێگای (كارتە میكانیكییەكان) ()وە بووە.
قۆناغی دووەم: (1970 - 1990)
قۆناغی پرۆگرامینگ و تۆڕەكان (SoftWare and NetWorking)
ئەم قۆناغە پشت ئەستوور بوو بە سەركەوتنەكانی قۆناغی یەكەم لە رووی كەمكردنەوەی تێچوو و كاتەوە، ئەمجارە كۆمپانیا تایبەتمەندەكان بە بواری ئامادەكردن و دیزاین و بەرێوەچوونی هەموو كارەكانی هەڵبژاردن لە بنكەكانی دەنگدان تا مەڵبەندی سەرەكی و راگەیاندنی كۆتایی ئەنجامی هەڵبژاردن هەستا بە بەرهەمهێنانی پرۆگرامی تایبەت بەم كارانە.
یەكەم جار بە ڕێگای كێبڵ و پێكەوە بەستانی كۆمپیوتەرەكان لە شارە گەورەكان دەستی پێكرد تاكو داتاكان لە كات و ساتی خۆیاندا بگەنە شوێنی مەبەست.
ئەمە بێجگە لە چاككردنی پەیوەندیی نێوان هاوڵاتی و كاندیدەكان، كە ئەمەیش وەكو تاقیگەیەكی سەرەتایی بوو بۆ (دیمۆكراسی ئەلیكترۆنی(
لەم هەنگاوەدا گرنگی بە گرووپ و پێكەوە كاركردن و دەربازبوون لە تاكەكەسی و كۆكردنەوەی زۆرترین خەڵك دەدرێت، ئەمەیش هۆكارێكە بۆ كەمكردنەوەی تێچووی بانگەشە و هەڵمەتەكانی كاندیدەكان.
لە ساڵی 1970 بۆ یەكەمین جار سكانەر بۆ كاری هەڵبژاردن بەكارهات، ئەمەیش بە شێوەیەك بوو كە فۆرمێك دروستدەكرا و نیشانەی چەند پارت و كاندنێكی لەسەر بوو، هاوڵاتی لەناو جوارگۆشەیەك كە لە بەردەم نیشانەی پارت و كاندیدەكان بوو، هەڵبژاردەی خۆی دیاری دەكرد، پاسان ئەم فۆرمانە سكان دەكران و دەكرانە ناو ئامێری كۆمپیوتەر و ئەركی ئامێرەكەیش ئەوە بوو كە نیشانەكانی دەكردە داتا، ئەمە یەكەم هەنگاوی كرداری بوو لە هەڵبژاردن بەڵام خاڵی لاوازی ئەو ئامێرانە لەوەدا بوو كە نەدەتوانرا بە شیوەیەكی زۆر خێرا، ئەو هەموو فۆرمانە سكان بكرێن.
لە ساڵی 1993 لە وڵاتی نەرویج بۆ یەكەم جار هەڵبژاردن بە یارمەتیی كارتی هەڵبژاردنی ئەلیكترۆنی ئەنجامدرا و ئەنجامەكەیش بە سێ كاتژمێر ڕاگەیەندرا.
لە ساڵی 1996 پاش ئەوەی كە پرۆگرام و ئامێری تایبەت داهێنرا، (98%)ی دەنگدەران، بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی و پەرلەمان ئەم شێوازەیان بەكارهێنا و تا رادەیەكیش سەركەوتنی بەدەستهێنا.
قۆناغی سێیەم: لە 2000 تاكو ئەمڕۆ
قۆناغی دیمۆكراتیی ئەلیكترۆنی:
لە ئەنجامی ئەو پێشبڕكییەی كە لە نێوان كۆمپانیاكاندا دەكرا بۆ دابینكردنی پرۆگرام و پێكەوە بەستانی بنكەكانی هەڵبژاردن بە مەڵبەندەكانی هەڵبژاردن، باشترین ئۆفەریان پێشكەش بە وڵاتان دەكرد، ئەمەیش وایكرد كە چەندین داهێنان بكەن لە بواری پەرەپێدانی ئامێرەكانی دەنگدان و كۆكردنەوەی دەنگەكان لە یەك پاكێجدا.
لەو ڕووەوە كە هاوڵاتی سەرجاوەی یەكەمە، زۆرترین بایەخی پێدەدرێت و ئامێرێك كە دەكەوێتە بواری جێبەجێكردنەوە دەبێت رەچاوی ئەوەی تێدا بكرێت كە ئایا بەكارهێنەرەكەی مرۆڤێكی ئاساییە یان كەمئەندامە، تاكو بتوانرێت بە شیوەیەكی سروشتی بەكارهێنەرەكەی بۆ ئەركی دەنگدان بەكاریبهێنێت.
ئەم سەردەمە سەردەمی لیبراڵیەت و كەمكردنەوەی ڕۆڵی دەوڵەت و سەربەستییەكی ڕەهایە كه دابین بكررێت بۆ دەنگدەر، ئەمەش بە ئامادەكردنی باشترین پرۆگرام بۆ دەنگدان و ڕێگریكردن لە ساختەكاری و خێرایی دەرهێنانی ئەنجامەكان و پێشكەشكردنی ژمارەی كورسی و هێڵكارییە پێویستەكان و ئامادەكردنی جەندین ئامار كە دەستەبەركرێت بۆ پارتەكان تاكو شیكردنەوەی لەسەر بكەن.
كردارەكانی مۆنیتەرنیگ بۆ ڕۆژی هەڵبژاردن و كۆكردنەوەی داتاكان زیاتر شەفافبوون و پێویستی بە لەشكرێك نەبوو، وەك جاران كە كەسانێكی زۆریان پیویست بوو بۆ ڕاپەڕاندنی ئەم پرۆسەیە.
كەواته تەكنەلۆژیای زانیاریەكان هۆكاربوون بۆ پیشخستنی دیمۆكراسی لەو ولاتانەی كە پشتیان بە داهێنانی نوێ بەستبوو و بۆ نەهێشتنی ئەو گرفتانەی كە تووشیان دەهات.
دەوڵەت و پەرلەمان چەندین یاسا و ڕێنماییان دەكرد بۆ ئاسانكاری و نەهێشتنی گەندەڵی و دۆزینەوەی بجوكترین هەلی هەڵەكردن و كارەكەیان 100% كردە ئەلیكترۆنی، هەر لە سەرەتای تۆماركردنی ناوی هاوڵاتیان و خۆتۆماركردنی كاندیدەكان و بانگەشەی هەڵبژاردن و ڕۆژی پرۆسەكەوە تا دەگاتە كاتی بڵاوكردنەوەی ئەنجامە كۆتاییەكانی پرۆسەی هەڵبژاردن.
لە ساڵی 2000 بۆ یەكه م جار لە ئەڵمانیا دەست بە دەنگدانی ئەلیكترۆنی كرا.
لە ساڵی 2001 كە بە شیوەیەكی فەرمی لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەنگدانی ئەلیكترۆنی دەستی پێكرد، ئامارەكان ئەوەیان خستەڕوو كە ڕێژەی بەشداربووان ئەوانەی كە تەمەنیان لەنێوان (18 - 55) ساڵییە. حەوت جار زیادی كردووە، ئەمەش وایكرد كە كاربەدەستەكانی ئەو وڵاتە بە شیوەیەكی فەرمی بانگەشەی بۆ بكەن.
لە ساڵی 2001 لە سویسرا بۆ یەكەمین جار دەنگدانی ئەلیكترۆنی دەستی پێكرا و ڕێژەی دەنگدان بە (9%) زیادی كرد.
لە ساڵی 2003 لە بەریتانیا بۆ یەكەم جار لە ڕێگای (پۆست)ەوە بەڕێوەچوو و رێژەی بەشداریكردن بەرزبووەوە بۆ (50%).
لە ساڵی 2005 لە وڵاتی ستۆنیا دەستكرا بە دەنگدانی ئەلیكترۆنی.
لە ساڵی 2010 لە فەرەنسا ژمارەیەك زانكۆ بۆ هەڵبژاردنی قوتابیان دەنگدانی ئەلیكترۆنییان كرد بۆ ئەوەی لایەنە لاوازەكان دەستنیشان بكەن پێش ئەوەی بە شێوەیەكی فەرمی لە پەرلەمان و سەرۆكایەتیی فەرەنسا بەكاربهێندرێت.

پرۆگرامه‌ به‌ناوبانگه‌كان:
یه‌كه‌م: Electoral Knowledge Network (ACE):
تۆری زانیاری هه‌لبژاردن له‌ سالی 2006 له‌ نێوان شه‌ش رێكخراوی كاركه‌ر له‌ بواری هه‌لبژاردن راگه‌یاندرا و گرنگترین كاره‌كانی له‌ رووی په‌ره‌پێدانی توانای كاركردنی كارمه‌ندانی هه‌لبژاردن به‌ تایبه‌تی له‌ رووی كارگێری و ته‌كنیكی و ئه‌م تۆره‌ له‌ لایه‌ن هۆبه‌ی یارمه‌تدیانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانی(UNEAD) به‌رێوه‌ده‌چێت.
ئه‌م سوودانه‌ی خواره‌وه‌ی هه‌یه‌:
-ئاماده‌كردنی خزمه‌تگوزاریه‌ ئه‌لیكترۆنیه‌كان و داتا له‌ سه‌رجه‌م ولاته‌كان و به‌راوردكاری له‌ نێوان هه‌لبژاردنه‌كانی ناوخۆ و وڵاتانی دی.
-پێكه‌وه‌ به‌ستنه‌وه‌ی پسپۆرانی بواری هه‌لبژاردن له‌ وڵاته‌ جیاجیاكان بۆ ئه‌وه‌ی سوود له‌ زیره‌ك و به‌رهه‌مه‌ندی یه‌كتر ببینن.
-یارمه‌تیدانی یه‌كتر له‌ فێربوون و پالپشتی كردنی یه‌كتر له‌ به‌رێوه‌بردنی هه‌لبژاردنه‌كان.
دووه‌م: پرۆژه‌ی بنیاتنان له‌ بواری دیموكراتی و حه‌كمه‌ و هه‌لبژاردن (BRIDGE Project):
ئه‌ن پرۆژه‌یه‌ له‌ سالی 2002 دروست كراوه‌ به‌ هه‌ماهه‌نگی له‌ نیوان نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و په‌یمانگای نێوده‌وله‌تی بۆ دیموكراتی و یارمه‌تیدانی هه‌لبژاردن، كه‌ به‌ربلاوترین تۆره‌ كه‌ كار ده‌كه‌ن له‌م بواره‌دا گرنگترین كاره‌كانیان ... ئاماده‌گی ده‌رخستن بۆ پێشاندانی هه‌موو هاوكاریه‌ك بۆ وڵاتانانه‌ی كه‌ داوای هاوكاری ده‌كه‌ن له‌ بواری هه‌لبژاردن و تاوه‌كو ئه‌مرۆ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ بنكه‌یان له‌ 100 وڵات هه‌یه‌ و زیاتر هه‌ول بۆ راهێنان و چاودێری كردنی هه‌لبژاردن ده‌كه‌ن.

سێیه‌م: ده‌نگدانی ئه‌لیكترۆنی(Election Online):
یه‌كێك له‌ گرنگترین سووده‌كانی ته‌كنه‌لۆژیای زانیاریه‌كان ده‌نگدانی ئه‌لیكترۆنیه‌ كه‌ له‌لایه‌ن ژماره‌یه‌ك ولاتی پێشكه‌وتوو پشتی پێده‌به‌سترێت، به‌لام پاش ئه‌وه‌ی یاسای تایبه‌تیان ده‌ركرد ئه‌مه‌ش ده‌گه رێته‌وه‌ بۆ ئه‌و سووده‌ی كه‌ هه‌یبوو له‌ فه‌رزكردنی ده‌نگدان و به‌مه‌ش خه‌لك زیاتر روویان له‌ ئامێره‌كانی ده‌نگدان كرد، لایه‌نیكی دی ئه‌وه‌ بوو كه‌ كه‌م ئه‌ندامه‌كان توانیان سوودمه‌ندی یه‌كه‌م بن له‌م شیوازه‌ هه‌لبژاردنه‌. باشترین نمونه‌ش هه‌لبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تی بوو له‌ فه‌ره‌نسا كه‌ به‌ نمونه‌ی پاكی و بێگه‌ردی له‌ رووی ته‌كنیك ده‌ستنیشان كرا.
جۆره‌كانی ده‌نگدانی ئه‌لیكترۆنی:
به‌ دوو شیواز ده‌تواندرێت سوود له‌ ته‌كنه‌لۆژیا وه‌ربگیرێت.
یه‌كه‌م: شێوازی یه‌كه‌م كه‌ ناسراوه‌ به‌ ده‌نگدانی ئه‌لیكترۆنی وه‌ك:
ده‌نگدانی ئه‌لیكترۆنی له‌ناو بنكه‌كانی هه‌لبژاردن له‌ رێگه‌ی ئامێرێك كه‌ پێكهاتووه‌ له‌ مۆنیته‌رێك و كیبۆردێك كه‌ ته‌نها به‌رنامه‌یه‌كی تایبه‌تی له‌سه‌ره‌، یه‌كه‌م جار ده‌نگده‌ر ژماره‌ی نه‌هێنی تایبه‌ت به‌خۆی داخیل ده‌كات كه‌ ئه‌م سیسته‌مه‌ پێ ده‌گوترێت (Direct Recording Electronic) (DRE) ئینجا له‌ مۆنیته‌ره‌كه‌ لیستێكی بۆ ده‌كرێته‌وه‌ كه‌ پێك هاووه‌ له‌ ناوی كاندید، وێنه‌، ناوی ئه‌و پارته‌ی كه‌ پالپشتی ده‌كات له‌گه‌ل لۆگۆكه‌ی ئینج كلیك له‌سه‌ر یه‌كێكیان ده‌كات و نامه‌یه‌ك له‌سه‌ر مۆنیته‌ره‌كه‌ ده‌رده‌چێت پێی ده‌لێت كه‌ پرۆسه‌كه‌ به‌ سه‌ركه‌وتووی كۆتایی هات.
ده‌نگدانی ئه‌لیكترۆنی به‌ ئامێرێك كه‌ له‌ شوێنێكی تایبه‌ت بێت وه‌ك مۆل یان نوسینگه‌ی پۆسته‌ یان هه‌ر شوێنێك كه‌ شاره‌وانی ده‌ستنیشانی ده‌كات و ئه‌ویش ته‌نها پێكهاتووه‌ له‌ مۆنیته‌رێك و به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ تۆری ئه‌نترنێت و ده‌نگده‌ر وه‌ك جاری پێشوو ته‌نها ژماره‌ی نهێنی داخیل ده‌كات و سیسته‌مه‌كه‌ی بۆ ده‌رده‌چێت جیاوازی ئه‌م جۆره‌ له‌ جۆری یه‌كه‌م ته‌نها ئاسانكاریه‌ بۆ ئه‌و به‌رێزانه‌ی ناتونن بگه‌نه‌ مه‌لبه‌ندی ده‌نگدان.
ده‌نگدانی ئه‌لیكترۆنی له‌ مال یان هه‌ر شوێنێك كه‌ ده‌نگده‌ر ئاره‌زوو ده‌كات، ده‌نگده‌ر ته‌واو سه‌ربه‌سته‌ له‌ شیوازی و شوێنی ده‌نگدان ته‌نها به‌ بوونی ئامێرێك كه‌ به‌سترابێته‌وه‌ به‌ سیسته‌می سه‌ره‌كی هه‌لبژاردن وه‌ك له‌سه‌ر مۆبایل یان ته‌له‌فزیۆنی ماله‌وه‌ ... وه‌ك:
- به‌كارهێنانی مۆبایل (Smart Mobile).
- به‌كارهێنانی ته‌له‌فزیۆنی تفاعلی (Interactive TV).
-به‌كارهێنانی كۆمپیوته‌ر یان لابتۆب.
دووه‌م: ئاماده‌كردنی فۆرم و دواتریش به‌ ئامێری سكانه‌ر داتاكان ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ ناو به‌رنامه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ شیكردنه‌وه‌ی داتا و ده‌رهێنانی رێژه‌ی به‌شدار بوون و ره‌گه‌ز و ته‌مه‌ن و به‌ڵام ئه‌و ره‌خنه‌ی له‌و شێوازه‌ ده‌گیرا له‌وه‌ دابوو بۆ سكان كردنی ئه‌و هه‌موو فۆرمانه‌ پێویستی به‌ كات هه‌بوو و له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌ستی مرۆڤیشی تێدابوو پرۆسێسه‌كه‌ تووشی هه‌له‌ دەبوو و نزیك ده‌بوو له‌ گه‌نده‌لی بۆیه‌ هه‌ندێك ولات خۆیان به‌دوور راگرت له‌ به‌كارهێنانی ئه‌م شێوازه‌ به‌لام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تێچووی كه‌متر بوو له‌ جۆری یه‌كه‌م هه‌ندێك ولات تاوه‌كو ئه‌مرۆش به‌كاری ده‌هێنن به‌ تایبه‌تی ئه‌و ولاتانه‌ی كه‌ تۆری ئه‌نته‌رنێتی به‌هێز و چالاكیان نیه‌ و خه‌لكه‌كه‌شی رۆشنبیری ئه‌لكترۆنیان نیه‌.
لایه‌نه‌ باشه‌كانی ده‌نگدانی ئه‌لیكترۆنی:
گرنگترین سووده‌كانی له‌ سێ خالی سه‌ره‌كی ده‌بێت:
- له‌به‌ر ئه‌وه‌ی لاوه‌كان زیاتر كار له‌سه‌ر داهێنانی نوێ ده‌كه‌ن، بۆیه‌ هۆكارێكه‌ بۆئه‌وه‌ی گه‌نج و لاوه‌كان روو له‌ سندوه‌قه‌كه‌كانی هه‌لبژاردن بكه‌ن.
- ئاسانكاری بۆ كه‌مئه‌ندام و ئه‌و ده‌نگه‌رانه‌ی كه‌ له‌ شوێنی دووره‌ ده‌ستن و ناتوانن بێنه‌ ناو شاره‌كان.
-كه‌م كردنه‌وه‌ی كات و تێچوو.
- پرۆسه‌كه‌ زیاتر شه‌فاف ده‌بێت.
-كاندیده‌كان نزیكتر ده‌بن له‌ هاوڵاتی و ده‌توانن راسته‌وخۆ بیروباوره‌كانیان بگۆرنه‌وه‌ و گرفت و كێشه‌كانیان بزانن.
- ئاماده‌ كردن و ده‌رهێنانی چه‌ندین ئامار و هێلكاری بۆ رێژه‌ی ده‌نگدان.
- كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌له‌ له‌ ئه‌نجامی ئه‌وه‌ی كه‌ كاره‌كان ده‌ستی مرۆڤی تێدا نیه‌.
- خاله‌ لاوازه‌كانی ده‌نگدانی ئه‌لیكترۆنی:
به‌لام گرنگترین خاله‌ لاوازه‌كانی ئه‌م جۆره‌ ده‌نگدانه‌ له‌مانه‌ی خواره‌وه‌ ده‌بێت:
- هاك كردنی تۆره‌كانی ئه‌نته‌رنێت ئه‌گه‌ر به ‌شێوه‌یه‌كی سیسته‌مایز پارێزراو نه‌بێت.
- گۆرانكاری له‌ داتاكانی ده‌نگده‌ر ئه‌مه‌ش زیاتر كۆمپانیای سه‌رپه‌رشتیه‌كان ده‌توانن گۆرنكاری تێدا بكه‌ن.
- بران و گرفته‌كانی ئه‌نترنێت به‌ تایبه‌تی له‌و وڵاتانه‌ی كه‌ تۆری ئه‌نته‌رنێتی سه‌ربه‌خۆیان نیه‌
- نه‌بوونی پسپۆری تایبه‌ت له‌ كاتی بوونی گرفت له‌ سیسته‌م یان ئامێره‌كان.
- ده‌بێت خه‌لك به‌ چاكی شاره‌زا و رۆشنبیریه‌كی چاكی هه‌بێت بۆ به‌كارهێنانی ئه‌پلكێشنه‌كان ئه‌مه‌ش به‌ خالی لاواز ده‌زاندرێت چونكه‌ هه‌موو به‌كارهێنه‌ر ئه‌و توانایه‌یان نیه‌.
- ده‌بێت بیر له‌ دابینكردنه‌وه‌ی ته‌زوی كاره‌با و تۆری ئه‌نته‌رنێتی به‌رده‌وام بكرێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ هه‌ندێك وڵات ئه‌سته‌مه‌ بۆ ماوه‌ی 24 تا 48 كاتژمێر هه‌بێت.
- گرانی ئه‌و ئه‌پلیكێشنانه‌ی كه‌ ده‌بێت بوونیان هه‌بێت له‌ مه‌لبه‌ندی گشتی و ناوه‌نده‌كانی ده‌نگدان و پالپشتیش كرابێت له‌ لایه‌ن كۆمپانیایه‌كی باوه‌رپێكراوی خاوه‌ن مێژوویه‌ك كه‌ كاری كردبێت له‌م بواره‌.
چواره‌م-هه‌لبژاردن و سۆشیال میدیاكان:
زۆر جۆر سۆسیال میدیا هه‌ن له‌ جیهان به‌ڵام ئه‌وه‌ی زۆرترین به‌كارهێنه‌ری هه‌یه‌ دووی سه‌ره‌كین یه‌كه‌میان (تویته‌ر) و ئه‌وه‌ی دییان (فیسبوك)، بۆ هه‌لبژاردن كاندیده‌كان به‌م شیوه‌ی خواره‌وه‌ به‌كاری ده‌هێنن:
-: تویته‌ر:
زیاتر به‌ تویت ناسراوه‌ و كاندید یان ئه‌كاوونتی پارته‌ سیاسیه‌كان بۆ ده‌ربرینی بیروراكانی خۆیان به‌كارده‌هێنن و زیاتر كه‌سه‌ ناسراوه‌كان رۆژانه‌ یان له‌ كاتی پێویست رایه‌ك بلاو ده‌كه‌نه‌وه‌ و ده‌بێته‌ جێگه‌ی مشتومه‌ری زۆر و هۆكارێكی سه‌ره‌كیشه‌ بۆ كۆكردنه‌وه‌ی ده‌نگی ئه‌و كه‌سانه‌ كه‌ بریاریان نه‌داوه‌ كه‌ بچنه‌ سه‌ر سندوقه‌كانی هه‌لبژاردن.
-فیسبوك:
زیاتر كاندیه‌كان بۆ گواستنه‌وه‌ هه‌وال و چالاكی به‌كاری ده‌هێنن، و زۆر فه رمی نیه‌ و ناتواندرێت پشتی پێببه‌سترێت ئه‌مه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ توانای هاككردنیان هه‌یه‌، بۆیه‌ ئیمه‌ بێشنیار ده‌كه‌ین كه‌ زیاتر پشت به‌ تویته‌ر ببه‌سترێت.
باراك ئۆباما كه‌ (44) ه‌مین سه‌رۆكی هه‌لبژێردراوی ولاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا بوو سه‌ركه‌وتنه‌كانی له‌سه‌ر (ماكین)ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ رێكخستن و بانگه‌شه‌ی هه‌لبژاردنه‌كانی خۆی به‌ شێوه‌یه‌كی پلاندارێژراو بوو ئه‌مه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ئه‌و مالپه‌ره‌ی كه‌ بۆیان دیزاین كرد كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سه‌رسورهێنه‌ربوو هه‌ر كه سێك سه‌ردانی بكردایه‌ سه‌رسام ده‌بوو به‌ لۆگۆ و موڤمێنتانه‌ی به‌كاری هێنرابوون بۆ سه‌رنج راكێشانی به‌كارهێنه‌رانی مالپه‌ر و راسته‌وخۆش به‌سترابوونه‌وه‌ به‌ گۆڤار و رۆژنامه‌ و كه‌ناله‌ ئاسمانه‌یه‌كان و سه‌نته‌ره‌كانی توێژینه‌وه‌ جیهانیه‌كان كه‌ وای ده‌كرد هه‌ر چالاكیه‌كی بیكردبایه‌ به‌ چاو تروكانێگ له‌ هه‌موو میدیا گرنگه‌كانی جیهانی ده‌بینرا. له‌ ئابی سالی 2008 كه‌ كۆمپانیای (هیتوایز) كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ توێژینه‌وه‌ بۆ به‌كارهێنانی مالپه‌ره‌ جیهانیه‌كان كه‌ بۆیان ده‌رچوو مالپه‌ری باراك ئۆباما (72%) به‌كار هاتبوو به‌لام مالپه‌ری مه‌كین (28%) سه‌ردانی هه‌بوو. به‌لام له‌ مالپه‌ری فیسبوك باراك ئۆباما (1.7) یه‌ك ملیۆن و حه‌وتسه‌د هه‌زار (Friend)ی هه‌بوو به‌لام ماكین ته‌نها سێ سه‌د هه‌زار فرێندی هه‌بوو... له‌ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا مالپه‌ریكی دیش هه‌یه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان به‌كار ده‌هێندرێت ئه‌ویش ناوی (مایسبیس)ه‌ كه‌ باراك ئۆباما ئه‌ویشی به‌ شێوه‌یه‌كی زانستی و مۆدێرن به‌كار ده‌هێنا و ژماره‌ی هاورێكانی گه‌یشته‌ پێنچ سه‌د هه‌زار كه‌س...
باراك ئۆباما به‌وه‌ش نه‌وه‌ستا به‌لكو له‌ مالپه‌ره‌كه‌ی كه‌ به‌ناوی (My Barek Obama) یان (My BO) بوو خزمه‌تگوزاریه‌كی نوێ داهێنا ئه‌ویش به‌شدار كردنی هه‌واداره‌كانی و گوێگرتن له‌ رایه‌كانیان و له‌ناو مالپه‌ره‌كه‌یان ده‌یانتوانی پێیچێك بۆ خۆیان دروستبكه‌ن و تێبینیه‌كانیان له‌سه‌ر هه‌لمه‌تی بانگه‌شه‌كه‌ی بنووسن و ته‌واو سه‌ربه‌ست بن له‌ ده‌رخستنی رایه‌كانیان ئه‌گه‌ر دژی بیرو باوره‌كانی ئۆباماش بێت ئه‌مه‌ش خالی به‌هێزی و لێكجیاكه‌روه‌ی بوو له‌گه‌ل (مكین). شتێكی دیش كه بۆ یه‌كه‌مین جار كرد ئه‌وه‌یش كۆكردنه‌وه‌ی پالپشتی دارایی له‌ناو مالپه‌ره‌كه‌ی و به‌مه‌ش ژماره‌یه‌كی دارایی نوسیبو رۆژانه‌ هه‌واداره‌كانی پاره‌یان تێی ده‌خست بۆ سه‌رخستنی له‌ هه‌لبژاردنه‌كان كۆی ئه‌و پاره‌ی كرده‌وه‌ له‌ مایۆی 2006 گه‌یشته‌ یه‌ك ملیار دۆلاری ئه‌مریكی ئه‌مه‌ش به‌ 10جار زیاتر بوو له‌ هه‌موو ئه‌و پاره‌ی كه‌ جۆن كێری كۆی كردبۆیه‌وه‌ .
توێژینه‌وه‌كان ئه‌وه‌شیان ده‌رخست كه‌ باراك ئۆباما یه‌كه‌مین سه‌رۆك بوو كه‌ ته‌واو پشتی به‌ لاو و ئه‌وانه‌ به‌ست كه‌ ته‌مه‌نیان له‌ ژێر 30ی سالیدایه‌ و به‌مه‌ش سه‌ركه‌وتنێكی مێژوویی تۆمار كرد.
(دۆنالد ترامپ ) كه‌ به‌ینی له‌گه‌ل میدیا و رۆژنامه‌گه‌ری له‌وپه‌ری خراپی دابوو، و كه‌متر پشتی به‌ ته‌كنه‌لۆژیا ده‌به‌ست هه‌رچه‌نده‌ باشترین پسپۆره‌كانی بواری ته‌كنه‌لۆژیای زانیاریه‌كان هاوكاری بوون، به‌لام هیلاری كلینتۆن كه‌ پێش 72 كاتژمێر هه‌ر له‌ پێشه‌وه‌ی هه‌موو راپرسینه‌كاندابوو له‌ ئه‌نجامی یه‌ك هه‌له‌ی بچووكی تیمی ته‌كنه‌لۆژی و تواندرا ئیمێله‌كانی هاك بكرێن و هه‌موو نهێنیه‌كانی ئاشكرا بوون و ترامپ توانی سوودیان لێوه‌ربگرێت و له‌ كۆتایی سه‌ركه‌وت ئه‌مه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ زیره‌كی به‌كارهێنانی ته‌كنه‌لۆژیای زانیاریه‌كان. ئه‌مه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ زیره‌كی (ستیف بانون) كه‌ سه‌رۆكی هه‌لمه‌تی هه‌لبژاردنه‌كانی بوو توانی به‌ شێوه‌یه‌كی دروست شكست به‌ هیلاری كلینتۆن بهێنێت و كه‌ زیاتر پشتی به‌ تویته‌ر به‌ست نه‌ك فیسبوك ئێستا به‌ سه‌رۆكی پلانه‌ ستراتیژیه‌كانی ترامپه‌ .
ئه‌م هێلكاریه‌ی خواره‌وه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌خات كه‌ كامه‌ سه‌رۆك زیاتر پاره‌ی بۆ سۆشیال میدیاكان ته‌رخان كردووه‌..

سه‌رچاوه‌كان:
1- جیدور حاج بشیر، أپر الپورە الرقمیە والاستخدام المكپف لشبكات التواصل الاجتماعی فی رسم الصورە الجدیدە لمفهوم المواگنە: من المواگن العادی إلی المواگن الرقمی”، مجلە دفاتر السیاسە والقانون، الجزائر. جزائر العاصمە, العدد الخامس 15 ، 2016.
2- د.محمد لعقاب , تاپیر الانترنت علی العمل السیاسی اوباما نموژجا، الناشر دار الصباح ، القبە، الجزائر الگبعە الاولی,2009.

4- Drew, Dan, and David Weaver. “Voter Learning in the 2004 Presidential Election: Did the Media Matter?” Journalism & Mass Communication Quarterly 83.1
5- Merritt, George, and Associated Press. “Several States Scrap Electronic Voting ; Security , Programming Flaws Cause Return to Paper Ballots.” The Washington Post January 20, 2008, sec. A-SECTION: A04.
6- Olsen, Florence. “Researchers from Caltech and MIT Track Improvements to Voting Process.” Chronicle of Higher Education 49.16; 16 (2002): A38.
7-Panagopoulos, Costas, and Daniel Bergar. “Online Fund-Raising and Contributors in the 2004 Presidential Campaign.” Social Science Computer Review 25.4 (2007): 484-93.
8- Schussman, Alan and Earl, Jennifer. “From Barricades to Firewalls? Strategic Voting and Social Movement Leadership in the Internet Age”. Sociological Inquiry v. 74 no. 4 (November 2004).
9-http://www.un.org/undpa/elections.


پێرست

بابه‌ت لاپه‌ره‌
پێشه‌كی 1
یه‌كه‌م: پێناسه‌ی ته‌كنه‌لۆژیای زانیاریه‌كان 1
پێكهاته‌ی ته‌كنه‌لۆژیای زانیاریه‌كان 2
دووه‌م: هه‌لبژاردن و ته‌كنه‌لۆژیای زانیاریه‌كان 3
قۆناغه‌كانی به‌كارێهێنانی ته‌كنه‌لۆژیای زانیاره‌یكان له‌ هه‌لبژاردن 3
پرۆگرامه‌ به‌ناوبانگه‌كان 6
سێیه‌م: ده‌نگدانی ئه‌لیكترۆنی(Election Online) 7
جۆره‌كانی ده‌نگدانی ئه‌لیكترۆنی 7
چواره‌م-هه‌لبژاردن و سۆشیال میدیاكان 9
سه‌رچاوه‌كان 11

پرۆفایل:
ناو: لقمان قادر عبدالرحمن رواندزی
شوێنی له‌ دایك بوون: هه‌ولێر شاری رواندز.
نازناوی زانستی: مامۆستای زانكۆ.
بروانامه‌: 1-ماسته‌ر له‌ ته‌كنه‌لۆژیای زانیاریه‌كان. 2- ماسته‌ر له‌ تۆره‌.
پۆست: سه‌رۆك به‌شی ته‌كنه‌لۆژیای زانیاریه‌كان له‌ زانكۆی پۆلیته‌كتیكی هه‌ولێر.
توێژینه‌وه‌ و په‌رتووك: تاوه‌كو ئێستا دوو په‌رتووكی به‌ زمانی كوردی له‌سه‌ر كۆمپیوته‌ر و تۆره‌كان به‌ چاپ گه‌یاندووه‌. له‌گه‌ل بلاوكردنه‌وه‌ی (5) توێژینه‌وه‌ی ره‌سه‌ن له‌ گۆڤاره‌ ئه‌كادیمیه‌ جیهانیه‌كان، بڵاو كردنه‌وه‌ی بابه‌تی تایبه‌ت به‌ ته‌كنه‌لۆژیای زانیاریه‌كان له‌ زۆرترین گۆڤار و رۆژنامه‌كانی كوردستان.
دیزاین كردن و دروستكردنی چه‌ندین به‌رنامه‌رێژی (DBMS)بۆ فه‌رمانگه‌ حكومی و كۆمپانیاكان و تاوه‌كو ئه‌مرۆش خزمه‌ت به‌ هاولاتیان ده‌كه‌ن.