ڕووداوەکانی پاش ڕیفراندۆم ...

Jul 06 2018

ڕووداوەکانی پاش ڕیفراندۆم ...

د. بەهات حەسیب قەرەداخی

دكتورای فه‌لسفه‌ له‌ راگه‌یاندن دا

ماوەی چەند مانگێکە خەڵکی کوردستان چەندین پرسیاریان لەسەرزارەو سەرگەرمی وەڵام و وەڵامکارین. یەکێ لە پرسیارە هەرە بەرچاوەکانیش ئەمەیە :
- لەپاش سڕکردنی ئەنجامی ڕیفراندۆم و ڕادەسکردنی نیوەی خاکی کوردستان بە میلیشیاکانی بەغدا، بۆ لەمەودوا دەبێ چی بکەین و ئایندەمان چی دەبێ ؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە چەندوچوونێکی بەرفراوان لە کایە جەماوەری و میدیایی و فەرمی و نافەرمییەکانی کوردستاندا لەئارادایە. بۆچوونەکان لەم پەڕ تا ئەوپەڕن و ئاڵۆزو تەماوی و ناڕوونن، زۆرجار لەماوەی یەک ڕۆژدا تەنانەت لە میانەی یەک گفتوگۆدا، گۆڕانکاریی زۆریان بەسەردا دێت و جێگۆڕکێ دەکەن لەم پەڕەوە بۆ ئەوپەڕ بازدەدەن!
بەدەر لە نیازو پلانە دەستەگەری و رێکەوتنە ژێربەژێرەکانی ئەم و ئەو، لەگەڵ بەغداو دەوروبەر، مەبەست و ئامانجی ئەم وتارە فۆکەس خستنە سەر لێکدانەوەو بیروبۆچوونی خەڵکی سادەو ئاسایی و هەندێ دەزگەو ناوەندو خەڵکی چالاکی کوردە.
ڕۆژانە جۆرەها تەوژمی بیروبۆچوون لێرەو لەوێ دێنە بەر گوێ و زەینمان، یەکێ لە هەستپێکراوترینیان تەوژمێکە پێی وایە ( سەربەخۆیی خەونێکی پڕ کابووس بوو و بڕایەوە. ئەوەی لەتواناماندا بوو هەر ئەوەندە بوو کە کردمان. ئیدی خۆ خەڵەتاندنە لەو کابووسە راستنەبینەوەو چاوی داخراومان نەکەینەوە! ).
ئەم بۆچوونە شیاوی ئەوەیە لە دوو ڕووەوە بخوێندرێتەوە و هەڵسەنگێندرێ. لەڕوویەکەوە ئەم بۆچوونە نیشاندەری سادەیی و هەژاریی بیرکردنەوەو لێکدانەوەی بانگەشەکارانێتی، بۆ ڕوداوو پێشهاتەکان. بۆچوونێکە دەرهاویشتەو بەرهەمی ئاستێکی سنوورداری ژیرییە، کە هاوکێشەکان بە سەرەوژێرو لینگەوقوچ دەبینێ و وەک ( کاڕڵ مارکس) دەڵی: ( ئەسپەکە لەپشتی گالیسکەکە دەبەستێ!) و ڕیزبەندیی هۆو ئەنجامی لێ دەشێوێ و ئەمیان لەجێی ئەوو، ئەویان لەجێی ئەم دادەنێ، بەوجۆرە خۆی چەواشەدەکات و بەنیازی ڕێنیشاندان و دڵسۆزییش، هەوڵی چەواشەکردنی دەوروبەرەکەیشی دەدات!
ئەم لێکدانەوەیە بەروبوومی هزرێکی ئەفسانەیی سادەو خۆشباوەڕە، دیاردەو پێشهاتەکان بە دابڕاوی لە ڕەوتی مێژوویی خۆیان لێکدەداتەوەو لەبریی هەوڵی تێگەیشتن لە ژینگەو دەوروبەر، بەبێ هەڵسەنگاندن زۆر زوو خۆ بەدەستەوە دەدات و لە قەرەبووی ئەو هەنگاوەدا کە بۆ پێشەوە چووە، دوو هەنگاو پاشەکشەدەکات و زۆر لەخۆشی ڕازییە! هەر وەک ئەوەی لەتاو زستانی تەڕوتووشی ساردو سڕ، ئاوات بە قرچە قرچی گەرمای تاقەت پڕوکێنی هاوین بخوازی و کە هاوینیش هات، لە ژێر تینی گەرمادا حەسرەت بۆ ئەژنۆیەک بەفر هەڵکێشی! کە هەردوو خواستەکە نا بەجێن و نالۆژیکین چونکە دیاردەکان لە سیاقی خۆیاندا نابینن. !
ڕووی دووەمی خوێندنەوەکەش ئەوەیە کە هەندێ دەزگەی میدیای و هەندێ ناوەندی فیکری و ڕێکخراوی مەدەنی ، چ کوردی و ناوخۆیی ، چ لەملاوئەولاوە، بەبەردەوامی و بە شێوازی جیاجیا،ڕاستەوخۆو نا ڕاستەوخۆ، بانگەشە بۆ ئەم جۆرە بیرو بۆچوونە ساویلکەیە دەکەن و بێ وچان لەهەوڵی گەرمکردنی بازاڕی ئەم کەلتووری خۆ بەدەسەوەدان و سادەگۆییەدان.
هەڵبەتە کۆی فاکتەرەکانی ( سادەگۆیی و کەم ئەزموونی و هەست و نەستی خۆ بەکەمزانین) وان لەپشت هەڵوێستی هەندێک لە میدیا و بانگەشەکەرانی ئەم تەوژم و کەلتوورەوە. هەندێکیشیان لەوە تێیان پەڕاندووەو پێشوەختە کرێ و (هەقدەس و هەقدوانی) خۆیان وەرگرتووە، واتا بە سستمی( پری پەید) کاراو چالاکن! کە دەکاتە ( نڤام الدفع المسبق) .
گرێدانەوەی نا لۆژیکیانەی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی، بەو بارودۆخە سیاسی و سەربازی و داراییەی ئەمڕۆی کوردستانەوە و خویندنەوەیان وەک ( هۆ / ڕیفراندۆم) و ( ئەنجام/ ڕەوشی ئێستا) یان لە تێنەگەیشتن و هزرێکی فلات و لێکدانەوەیەکی ساویلکانەوەسەرچاوەدەگرێ، یان کەم تا زۆر بەرژەوەندییەکی تەسکی شەخسی یان حیزبیی لەپشتەوەیە.
کەواتە با جارێکیتر زنجیرە ڕووداوو هەڵوێستەکانی دوازدە ساڵی ڕابردووی "عێراقی نوێ " بەیاد بێنینەوە، بزانیین دەمانگەێنن بە چ ئاکامێک.
لە ساڵی2012 تا 2014 کە نووری مالکیی، سەرۆک وەزیرانی ئەوسای عێراق ( بۆ تەمبێکردنی کورد) چاوەڕوانی هاتنی ئێف 16 بوو کام کورد باسی ڕیفراندۆمی کردبوو؟ کاتێ کە ئەو بەڕێزە ئۆپەراسیۆنی دیجلەی ڕاگەیاند و پلانی پەلاماردانی کەرکووکی دادەڕشت، کێ باسی ڕیفراندۆمی کردبوو؟ کاتێ کە کتوپڕ بەشە بوودجەی پەسەندکراوی هەرێم و نانی مووچەخۆرانی کوردستان وشیری منداڵانی بڕی، نەک هەر ڕیفراندۆم نەکرابوو بگرە وەک باسیش لەئارادا نەبوو.
لە ماوەی دەساڵی ڕابردوودا دەسەڵاتخوازانی بەغدا هەرچیی پێیانکرا کردیان هەر لە خۆدزینەوەی ئاشکراو ڕوون لە جێبەجێکردنی ماددەی140 و نکووڵی لێ کردنی و تەماشاکردنی وەک ماددەیەکی ماوە بەسەرچوو! تەنانەت کار گەیشت بەوەی ئەندام پەرلەمان و سەرکردەیەکی ناسراوو بە هاتو هاواری بەغدا، بە شانازییەوە لە تەلەڤیزیۆنەوە باسی چوار ساڵ هەوڵی یەک لەدوای یەکی خۆی و هاوەڵەکانی بکات، بۆ پەکخستن و بەلاوەنانی ماددەی 140 !.
بەهەند وەرنەگرتن و خەمساردی نواندن لە گەیشتن بە ڕێککەوتن لەسەر فۆرمێکی دادپەروەرانە بۆ یاسای نەوت وگاز و پێکنەهێنانی ئەنجومەنی هەرێمەکان و ڕێگریکردن لە درووستکردنی هەرێمی بەسڕە و هەرێمی شارە زۆرینە سوننی مەزهەبەکان و بێ بەشکردنی هێزی پێشمەرگە لەشایستە دارایی و لەهەموو مافە دەستوورییەکانی و لەبریی ئەوە پێکهێنانی ئۆپەراسیۆنی دیجلە ( کە ئامانجی داگیرکردنەوەی کەرکووک و دەوروبەری بوو) هەتا گەیشت بە ڕادەسکردنی مووسڵ و هەرچیی چەکوچۆڵی پێشکەوتووی سوپاکەی مالیکی بوو بە چەند سەد داعشییەکی خوێنڕێژ ، بەوەش بەغدا داعشی کردە هاوسنووری هەرێمی کوردستان، بە ئامانجی ئەوەی هێزی پێشمەرگەی بێ نان و ئاوو بێ چەک وچۆڵ، بێ مەشق و نائامادە، بگلێنێ لە شەڕێکی نا بەرامبەرەوە لەگەڵ داعشێکی دڕندەی پڕ چەک و جبەخانەو ئامادەکراو بۆ شەڕی خۆکوژی، تا ئەوەی بۆ خۆی نەچووبووەسەر، لە ڕێی داعشەوە بۆی بێتەدی، واتا هەم هێزی پێشمەرگە سەرقال و لاواز بکات و ورەی کوردیش دابەزێنێ و تەمبێمان بکات. خۆ ئەگەر کوردیش بەرگریی نەکردو تێشکا، ئەوا هەرێمی کوردستان، لەسەر دەستی داعش، گورگانخوارد بکرێ و شارو گوندو حکومەت و پەرلەمانی بە یەکجاری لەناوببرێن و ببنە ( خبر کان! ).
دەسەڵاتخوازانی بەغدا بەهەماهەنگی ئەم و ئەو، بەشێکی پلان و پیلانە ژەهراوییەکەیان بۆ چووە سەر. بەبێ ئەوەی گولـلە تۆپێک ، ئەمبوڵانسێک، فەردە ئاردێک، ڕەوانەی هەرێم بکەن، خەڵکی هەرێم و حکومەت و هێزی پێشمەرگەو هێزە ئەمنی و حیزب و میدیا و بازاڕو ناو ماڵەکانیان سەرقاڵی شەڕێکی سێ ساڵەی خوێناویی تاقەت پڕوکێن کردو زیانێکی هەرە مەزنی گیانی و ماددی و کەلتوورییان پێگەیاندین. دەرفەتێکی زێڕینی بەرەو پێشچوون و بەدامەزراوەیی بوونیان لەدەس داین!
بەدرێژایی سێ ساڵ شەڕی داعش، زیاتر لە ملیۆنێک عەرەبی خواروو ناوەڕاستی عێراق و خەڵکی نەینەوا، بە سەدان هەزار کرستیانیش کە لە هەرێم داڵدەدران، بارگرانیی و فشارێکی ئابووری و مرۆیی و کەلتووریی مەترسیداری حیساب بۆ نەکراویتر بوون. سەرباری هەموو ئەوانە بڕینی بوودجەو مووچەو دەرمانی هەرێمیش هەر بەردەوام بوو. جگە لەو پێشێلکارییانەی دەستوور کە ماوەی دە دوازدە ساڵ بوو درێژەیان هەبوو، لادانی جێگرە کوردەکەی سەرۆک وەزیران، لادانی وەزیرو سەرۆک ئەرکانە کوردەکەو هەڕەشەو گوڕەشە لەپێشمەرگە بۆ کشانەوە لە هەموو ئەو ناوچە کوردستانیانەی بە خوێن و بە گیانفیدایی لەدەستی داعش دەرهێنرابوون(پاش ئەوەی سوپای عێراق چ لە ترسان چ بە پیلان لێیان هەڵاتبوو ) ، هەموو ئەوانەو زیاتریش سەربار بوون.
لەپاش سێ ساڵ لە ئەنجامی پەرتبوونی هێزی پێشمەرگەو لاوازیی ئیرادەی هەندێک و دووفاقیی لە هەڵوێستی هەندێکیتردا، هاوکات لەگەڵ ڕێککەوتنە ژێربەژێرەکاندا لە 16ی ئۆکتۆبەری 2017 دا ، بۆ ماوەیەکی کاتییش بێ ، هەلێکی زێڕینی داگیرکاری و شکاندنی شکۆی کورد بۆ دەسەڵاتخوازانی بەغدا ڕەخسا!
ئەوە چاوخشاندنەوەیەکی خێرابوو بە وێستگە گرنگەکانی ڕووداوو هەڵوێستەکانی دە دوازدە ساڵی ڕابوردووی دەستەڵاتدارانی یەک لەدوای یەکی بەغدا دەرهەق بەکوردو مافە دەستوورییەکانی هەرێمەکەی لە وڵاتێکی بەناو فیدڕاڵ و دیموکراتدا.
(ڕیفراندۆم بەئامانجی بڕیاردان لە چارەنووس و ئایندە) بۆ هەر میللەت و نەتەوەیەک،تەنانەت بۆ گرووپێکی مرۆیی و کۆمەڵایەتیی گچکەیش، جگە لەوەی نە تاوانەو نە لادانەو نە گوناه، مافێکی ڕەوای سروشتی و خودایی و دانپێدانراوە لە ناو سیستمی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی ئەم سەردەمەدا، کوردو گەلانی کوردستانیش مافێکی بێ چەندو چوونی خۆیانە لەهەر سات و جێیەکداو بۆهەر ئامانج و مەبەستێک، پیادەو پەیڕەوی بکەن، وێڕای ئەوەی بۆ خەڵکی کوردستانی باشوور خۆی لەخۆیدا، بەرئەنجام و دەرئەنجامی هەموو ئەو پێشێلکردنانەی دەستوور بوو کە دەسڵاتخوازانی بەغدا لە 2005 بەدواوە دەستیاندابوویەو ساڵ بەساڵیش تا دەهات زیاتر لەسەری سوور بوون.
پێشهات و کار و کاردانەوەو پرۆژەو دژە پرۆژەکان بەو جۆرە نابەجێ و نادەستوورییە دەچوونە ڕێوەو تا دەهات ئالۆزترو بێ ئاکامتر و بۆ کوردیش ئومێدبڕتر دەبوون! .. بۆ سنووردارکردنی هەموو ئەو پێشێلکاری و ڕێکارە نادەستووریانەی بەغدا لە هەمبەر کوردو کوردستان گرتبوونیە بەرو درێژەی پێدەدان، لە وەڵامدانەوە بەو نائومێدبوونەی سەرکردایەتی و شەقامی کوردی، لە بەغدا و دەستەڵاتەکەی، ئیدی بیرۆکەی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ( وێڕای رەوایەتییە بێ مەرجەکەی) وەک دوا ڕێگەچارە ، هاتە ئاراوە و ڕۆژ بەڕۆژ گەورەترو لێبڕاوانەتر دەبوو، بازنەی پشتیوانییە جەماوەرییەکەی تا دەهات فراوانتر و گشتگیرتر دەبوو، تا گەیشت بەو ڕۆژە مێژووییەی ملیۆنان مرۆڤی کوردستانی بە ئیرادەیەکی ئازادەوە، بڕیاریان لە ئایندەی خۆیان و نەوەکانیان داو بۆ سەربەخۆیی گوتیان: ( بەڵێ) !
کەوایە با بە زمانێکی رەوان و سادەتر بیڵێین: ریفراندۆم لە ناو ڕەوتی ڕووداوو پێشهاتەکانی دوازدە ساڵی ڕابردووی " عێراقی نوێدا" کاردانەوە بووە نەک کار ، ئەنجام بووە نەک هۆ ! ڕیفراندۆم نەشکرابا ، هەروەک ئەو هەموو لە دەستوور لادان و نانبڕینانەی ساڵانی رابوردوو، گەمارۆدان و داگیرکاریەکانی پاش 16 ی ئۆکتۆبەریش، لە قووڵایی نیاز و ئەقڵییەتی حوکمڕانەکانی کۆن و نوێی عێراقدا هەبوون هەن و هەر دەشمێنن! ئەوەی بە ئاسانکاری و ڕێکەوتنی ژێر بەژێری هەندێک لە 16ی ئۆکتۆبەردا ڕوویدا، زوو یان درەنگ وەک درێژکراوەی ئەو زنجیرە ڕووداوەی پێشتر باسمانکردن،ڕیفراندۆم نەشکرابا و دواشخرابا ، هەر دەبووایە ڕوو بدات.
ئەم عێراقە نزیکەی سەد ساڵ بەر لەئێستا، بەبێ پرس و ڕای خەڵکەکەی ، بێ ئینتگرەیشنێکی نەتەوەیی و نیشتمانی و لەسەر بنەمای لۆژیکی هێز ، نەک هێزی لۆژیک، وەک کۆرپەیەکی بێ باوک و بێ شوناس بە نەشتەرگەرییەکی قەیسەریی خوێناوی هێنرایە وجود. نەشتەرگەرییەک کە لەلایەک بووە مایەی لەدایکبوونی کیانێکی نادروست و ناڕەوا و شێواو و کاڵفام و هەڵگری ڤایرۆسی HIV و نەبوونی توانای بەرگریی ، لەلایەکیترەوە بووە هۆکاری مەرگی دایکەکەش !!
توخمەکانی ئەو کەرەسە خاوە ( Row material ) ی ئەم کیانە سەیروسەمەرەیەی لێ دروستکراوە، زۆرو فرەچەشنن، بەرچاوترینیان بریتین لە: لۆژیکی هێز و ڕەتکردنەوەی هێزی لۆژیک، باڵادەستیی عەرەب و بەرزڕاگرتنی کەڵچەری بەداوەت،سڕینەوەو پاکتاوکردنی هەر جیاوازی و فرەییەکی نەتەوەیی و ئیتنی، پیرۆزکردنی سەرکردەی تاکڕەوو بەمێگەلکردنی گەل وپەیڕەوکردن لە ( کلکم راع ، و کلکم مسٶل عن رعیته) بە لێکدانەوەیەک کە ئامانج لێی بە شوان کردنی سەرکردەو بە مێگەل کردنی گەلە !
کیانێک ئەوە کەرەسەی خاوی بوونی بێت، هەر ئەوەی لێ چاوەڕێ دەکرێ کە لە دەیان ساڵی تەمەنی رابوردوویدا بەسەر خەڵکی : ( نا ــ عەرەب ) و( نا ــ بەدوو) و( نا ــ ڕازی) و( نا ــ تەبا) دا ، هێناوێتی، هەر بۆیە ( کورد) وەک نەتەوە و وەکوو تاک ، وەک جیوگرافیاو وەکوو فیکر ، وەک کەڵچەر و زمان و نەریت و وەک شوناس و مێژوو، هەمیشە نێچیری بۆسە بۆدانراوی ئەم ڕاوچییە بەدەوییە بووە ! لە ئەجەندای دەسەڵاتدارانی ئەم عێراقەدا ، بەردەوام کورد ، پرۆژەیەکی ئامادە بووە بۆ لێدان وێرانکردن و لەناوبردن و سڕینەوە!
خوێندنەوەی سەربوردەی سەد ساڵی ڕابوردوو، بەسە بۆ ئەوەی مرۆڤ بگات بەو ڕاستییە کە هەر هەوڵێکی سیاسی و دیپلۆماتی یان فیکری و فەرهەنگی ، بۆ ئەقڵاندنی پەیوەندییەکانی نێوان کورد، وەک بوونێکی جیا لە ( عەرەب و بەداوەت ) ، لەلایەک و دەستەڵاتخوازانی ناو ( قەڵای بەداوەتی عەرەبی) ـی عێراقی، لەلایەکەی تر، لە خۆ خەڵەتاندن و چەواشەکاری بەولاوە هیچی تر نیە!
وێڕای هەموو ئەو ئەزموونە تاڵ و بەسوێیانەی لە سەد ساڵی ڕابوردوودا پێیاندا تێپەڕیوین و لەگەڵ هەموو ئەو زامە سەخت و بە ئێشەی لە عێراقی " کۆن و نوێدا" چەشتوومانە و هێشتاش دەیچێژین، ئێستا فاکتەر و توخمێکی نوێ لەئارادایە و سەرلەبەری یاساو ڕیساکانی ئەو گەمە خوێناوییەی کەم بەها کردووە و جیاوازییەکی گەوهەریی خوڵقاندووە، درەنگ یان زوو شکۆی شکاومان بۆ ڕاست و راستدەکاتەوە، ئەو فاکتەرە گەوهەرییە تاپۆی سەربەخۆیی کوردستانە کە بە ملیۆنان بەڵێ مۆرکراوە و وا بەدەست ڕۆڵەکانیەوەیە و ئیدی لۆژیکی هیچ هێزێک،ناتوانێ هێزی لۆژیکمان نادیدە بگرێ و نکووڵیی لێ بکات.