هەڵبژاردنەكانی عێراق و سیناریۆكانی داهاتووی

Jul 06 2018

هەڵبژاردنەكانی عێراق و سیناریۆكانی داهاتووی

پەرویز ڕەحیم قادر

مامۆستای زانستەسیاسییەكان لە زانكۆی سەلاحەدین

هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی 2018 لە كاتێكدا بەرێوە دەچێت كە پەیوەندییەكانی هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراق لە لاوازترین ئاستی خۆیدایە. ڕووداوەكانی كۆتاییهاتنی جەنگی داعش و بەڕێوەچوونی گشتپرسیی سەربەخۆیی و كارەساتی 16ی ئۆكتۆبەری ساڵی 2017 لە لایەك و سیاسەت و رەفتاری تاكلایەنەی تائفیی زۆرینەی شیعی و سەرۆكوەزیرانی ئێستای عێراق "حیدر العبادی" لەلایەكی دیكەوە، وایكردوە كە پێگەی كورد لە بەغدا لاوازتر لە جاران بێت و پەیوەندییەكانی نێوانیان نا- هاوسەنگ دەربكەوێت. دوو فاكتەری پاڵپشتیی نێودەوڵەتی لە سەرۆكوەزیرانی عێراق و هەروەها سەركەوتن بەسەر داعش(هەرچەندە تاوەكوو ئیستا كۆتایی پێنەهاتووە و تەنها لە رووی جوگرافی و سەربازییەوە داعش شكستی خواردووە) بۆتە هۆكاری ئەوەی كە "عەبادی" بەهۆی ناكۆكی و پەرتەوازەیی ناوماڵی كورد، ئەم بارودۆخە بە دەرفەتیكی گونجاو بزانێت بۆ لاوازكردنی زیاتری هەرێمی كوردستان و تەنانەت ئاماژەكان ئەوەمان پێدەڵێن كە هەڵوەشانەوەی قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستان لە رێگەی سەربازی بەبیانۆی چەسپاندنی دەستوور، ئەجێندای زۆرینەی شیعەكان بووە. بۆیە لەم نووسینەدا هەوڵدەدەین داهاتووی ئەم پەیوەندییانە و پێگەی كورد لە عێراق و سیناریۆ چاوەڕوانكراوەكانی لە ژێر رۆشنایی هەڵبژاردنەكان پەرلەمانیی ساڵی 2018ی عێراق شرۆڤە بگەین.
خستنەرووی بابەت
له‌ دوای ساڵی 2003ه‌وه‌، به‌ ڕووخانی ڕژێمی سه‌ددام و نه‌مانی ده‌سه‌ڵاتی سوننه‌كان و، به ‌باڵاده‌ستبوونی پێكهاته‌ی شیعه،‌ ئه‌وا‌ ناسنامه‌ی سوننه‌ ده‌كه‌وێته‌ په‌راوێزه‌وه‌. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ زۆرینه‌ی سوننه‌كان (ده‌سه‌ڵاتدارانی پێشوو) به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك، ده‌كه‌ونه‌ دژایه‌تیی ئه‌م سیسته‌مه‌ نوێیه‌.
ئه‌م به‌ستێنه سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ نوێیه‌،‌ زه‌مینه‌ بۆ هاتنه‌ئارای گرووپی توندڕه‌و‌ و ته‌نانه‌ت تیرۆریستیی وه‌ك ئه‌لقاعیده‌ی عێراق و، پاشان داعش خۆش ده‌كات. ئه‌گه‌ر به‌وردی سه‌ر‌نج بده‌ین، ده‌بینین له‌م قۆناغه‌ به‌دواوه‌ ناسنامه‌ی عه‌ره‌بی كاڵ ده‌بێته‌وه (هه‌رچه‌نده‌ ناكه‌وێته‌ په‌راوێزه‌وه‌ و له‌ هه‌ردوو لایه‌ن كه‌سانی سیكۆلار هه‌وڵ ده‌ده‌ن ناسنامه‌ی عه‌ره‌بی-عێراق‌ بكه‌نه‌ چه‌قی سیاسه‌ته‌كانیان)، به‌م پێیه‌ش دژایه‌تیی ئایدیۆلۆژییه‌كان به‌تایبه‌ت له‌ ناو خودی ناسنامه‌ی عێراقی (بێجگه‌ له ناسنامه‌ی‌ كورد) له ‌سه‌رده‌می زاڵبوونی ناسنامه‌ییی عه‌ره‌بی –سوننی- عێراقییه ‌(پێش ساڵی 2003)، به‌م پێیه‌ش ناسنامه‌ی سیاسی و سیاسه‌تی ناسنامه‌ییی عێراق فۆرم و ڕه‌نگی تائیفی وه‌رده‌گرێت‌ و، پاشان هاوكێشه‌كه‌ ده‌گۆڕدرێت و ده‌بێته‌: شیعه‌ له ‌به‌رامبه‌ر سوننه‌. باشترین به‌ڵگه‌یش توندوتیژیی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر و خوێنڕشتنه‌كانی گۆڕه‌پانی كرده‌ییی ڕۆژانه‌ی عێراقه‌ تاوه‌كو ئێستا.
هه‌ر له‌م په‌یوه‌ندییه‌دایه،‌ كه‌ پاش نه‌مانی داگیركه‌ری ده‌ره‌كی (به‌ ده‌ڕبرینی هێزه‌كانی دژه‌ ــ ئه‌مریكی و ڕۆژئاوایی له‌ عێراق)، نووری مالیكی، سه‌رۆكوه‌زیرانی پێشووتری عێراق، بۆ پاراستنی یه‌كگرتوویی و یه‌كانگیریی ناسنامه‌یی و زاڵبوون به‌سه‌ر ناكۆكییه‌كانی ناوخۆییی پێكهاته‌ سیاییه‌كانی شیعه‌، له ‌لایه‌ك به‌توندی دژی سوننه‌كان و داواكارییه‌كانیان ده‌وستێته‌وه‌ و، له ‌لایه‌ك كار ده‌گاته‌ ناردنی هێزی سه‌ربازی بۆ سه‌ر سنووره‌كانی هه‌رێمی كوردستان و ئۆپه‌راسیۆنی دیجله‌ و بڕینی به‌شه‌ بودجه‌ی هه‌رێمی كوردستان و دروستبوونی بارگرژی له ‌نێوان به‌غدا و هه‌ولێر و...هتد. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌ترسیی تائیفه‌گه‌ریی پێكهاته‌ی شیعه‌ له‌ كێشه‌ ناوخۆیییه‌كان و له‌لایه‌كی تر دڵه‌ڕاوكێی كۆماری ئیسلامیی ئێران له‌ له‌ده‌ستدانی نفووز له‌ عێراق له ‌پاش 2003 له ‌ڕێگه‌ی پیاده‌كردنی ئه‌جێنداكانی به‌ ئامراز، ناسنامه‌ و سیاسه‌تی پێكهاته‌ی شیعییه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بیت یاخود ده‌رده‌كه‌وێت.
ڕووداوه‌كانی پاش 2003 و ڕه‌فتاره‌كانی شیعه‌كان له‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی له ‌هه‌مبه‌ر كورد و سوننه‌ له‌ لایه‌ك (به‌تایبه‌ت له‌ سه‌رده‌می مالیكی و ئێستا عەبادی) و، ده‌ركه‌وتن و سه‌رهه‌ڵدانی داعش له ‌لایه‌كی تر، ده‌ره‌نجامه‌كانی شه‌ڕی كۆتایی داعش زۆر یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ ده‌كات. به‌م مانایه‌ی‌ كه پاش 2003، سه‌رده‌مێك، بوونی هێزه‌كانی ئه‌مریكا و پاشان‌ سوننه‌ و گرووپه‌ توندڕه‌وه‌كان و، له‌ سه‌رده‌مێكی تردا دژایه‌تیی كورد، ببووه‌ هۆی یه‌كانگیری و یه‌كگرتووییی ناسنامه‌ییی شیعه‌كان، به‌ڵام ڕۆڵ و ستراتیژیی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئێران له ناوچه‌كه‌دا،‌ وا ده‌كات كه‌ له‌‌ عێراقدا ئه‌م ناسنامه‌ شیعییه‌ باڵاده‌ست بێت.
به‌م پێیه‌یش، ئه‌م ناسنامه‌یه‌ بۆ به‌رده‌وامی، پێویستیی به‌ "ئه‌وه‌ی تری" ناسنامه‌یی هه‌یه. دوای نه‌مانی داعش له‌ عێراق، بۆ دووباره‌نه‌بوونه‌وه‌ی ڕابردوو و سه‌رهه‌ڵدانی گرووپی توندڕه‌وی وه‌ك داعش، ئه‌وه‌ سوننه‌ كۆمه‌ڵێك پاڵپشتی ناوچه‌یی و نێوده‌وڵه‌تیی هه‌یه و، چیتر ناتوانن ئه‌وه‌ی تری سه‌ره‌كییان به‌ سوننه‌ پێناسه‌ بكه‌ن‌‌، به‌ڵام شیعه‌كان پێویستییان به‌م ئه‌وه‌ی تری ناسنامه‌یییه‌ هه‌یه‌.
لێره‌وه‌ كۆمه‌ڵێك پاساو بۆ ئه‌م دژایه‌تی و به‌دوژمنكردنه‌ی كورد له‌ ئارادایه‌؛ بۆ نموونه‌ هه‌وڵی دابه‌شكردنی عێراق یاخود جیابوونه‌وه‌ی كورد له‌ عێراق، په‌یوه‌ندیی كورد له‌گه‌ڵ ئیسرائیل، كێشه‌ له‌سه‌ر چۆنییەتی ئیداره‌كردنی عێراق، پرسی نه‌وت و گاز، پرسی ئه‌و ماچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەریمی كوردستان(مادەی 140) و ناوچانه‌ی كه‌ ئێستا له‌ژێر كۆنترۆڵی پێشمه‌رگه‌ی كوردستاندان‌ و...هتد. ‌ئه‌وانه‌ ده‌توانن دیسان له ‌لایه‌ك ناوماڵی شیعه‌ ڕێك بخه‌نه‌وه‌ و، له ‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ببنه‌ هۆكارێك بۆ ئه‌وه‌ی‌ ڕاسته‌وخۆ دژایه‌تیی سوننه‌ نه‌كه‌ن و، به‌ڵكوو بگره‌ (ئه‌گه‌ر پێیان بكرێت) سوننه‌كانیش له‌گه‌ڵ خۆیان هاوڕا بكه‌ن.
گرفتی سەرەكی عێراق؛ قەیرانی ناسنامە
بەپێی پێناسەی زانایەك بە ناوی "دێڤید هێڵدDavid Held-" (1951- ...) خاوه‌ن كتێبی به‌ناوبانگی مۆدێله‌كانی دیموكراسیModels of Democracy(1987)، سیاسەتی پراكتیكی بریتییە لە ڕێكخستنی سەرچاوە مرۆیییەكان، بەم پێیەیش بنەمای ڕێكخستن و دروستبوونی "بەرژەوەندیی گشتی" لەسەر سازان و گونجانی بەرژەوەندییەكانە. لە عێراقدا بە درێژاییی مێژووی دروستبوونی خۆی، كێشە لە پێناسەكردنی " بەرژەوەندیی گشتی" هەبووە و هەیە. ئەوە دەمان گەڕێنێتەوە بۆ ڕۆڵی "ناسنامەIdentity" و، بەم پێیەیش تێگەییشتن لە خود و ئەوی تر و بەدوایدا بەرژەوەندی. لێرەدا، هەر ناسنامەیەك وا پێناسەی "بەرژەوەندیی گشتی" دەكات وەكوو ئەوەی كە بەرژەوەندیی ناسنامەكەی دەخوازێت و هەر داواكاری و بەرگرییەك لە لایەن ناسنامەكانی ترەوە وەكوو دژایەتی بۆ سەر "بەرژەوەندیی گشتی" دەناسرێت. لەم نێوەندەدایە كە حكوومەتی نادیموكراسی و ملهوڕ و ده‌ستبردن بۆ جینۆساید و سڕینەوەی ناسنامەیی دێتە ئاراوە.
لە عێراق، دادپەروەری و ئازادیش هه‌ر بەم تێگەییشتنه‌ی‌ "بەرژەوەندیی گشتیpublic- interest" پێناسە دەكرێت. بۆیە، گۆڕینی حكوومەت و تەنانەت گۆڕانی سیستەمی سیاسیش ناتوانێت قەیران و ناكۆكییەكان چارەسەر بكات. له‌به‌ر ئه‌وه‌، تا ئەو كاتەی سازانێكی دیموكراتیك نەكرێت یان دان بە ناسنامە جیاوازەكان و مافەكانیان و هەروەها بەرژەوەندییە جیاوازەكان نەنرێت، ئەوە ئێمە ناتوانین باس لە سەرمایەی سیاسی و كۆمەڵایەتی بكەین و بەم پێیەیش چەمكێك بە ناوی دەوڵەت – نەتەوەی عێراق لەدایك نەبووە و نابێت. ئەمەیش بەپێی مێژوو و پێكهاتەی تائیفی و نەتەوەیی و كه‌لتووری سیاسی و ستراكچەری ئابووری- سیاسیی عێراق، تەنیا بە سیاسەتی دابەشكردنی دەسەڵات و سەرچاوەكانی سامان لە ڕێگەی یەكسانی و دادپەروەری لە نێوان پێكهاتە نەتەوەیی و تائیفییەكاندا دەكرێت .
بەم مانایە كە ناكرێت هیچ ناسنامەیەك بە تەنیا بەرژەوەندیی خۆی (ناسنامەكەی) بە "بەرژەوەندیی گشتی" بزانێت. بەڵكوو پێویستە ئەم قەیرانە ناسنامەیییە بۆ دروستبوونی "بەرژەوەندیی گشتی" تێپەڕێندرێت و بەپێچەوانەوە، ئەوە بەردەوامبوونی توندوتیژی و دیكتاتۆری و سڕینەوە یان دابەشبوونی عێراقە.
لە لایەكی ترەوە، لە عێراق، بە هۆی نەبوونی بەشداریی ڕاستەقینە لە دەسەڵات بۆ هەموو پێكهاتە و ناسنامەكان (قەیرانی بەشداری)، ئەوە ئێمە ناتوانین باس لە "بەرژەوەندیی گشتی" بكەین، چونكە بەرژەوندیی گشتی لە كۆی هەموو بەرژەوەندییەكان و سازان لە نێوانیان و پارێزراوبوونیان و به‌شداریی ڕاستەقینەیان لە بەڕێوەبردنی وڵات و هەروەها دابەشكردنی سامانی وڵات دەبێت، كە ئێمە ئەمە لە عێراق نابینین بەڵكوو بەپێچەوانەوە سامان و داهاتی وڵات بۆ سڕینەوەی ناسنامەكانی تر بەكار دێت.
بۆیە لە عێراق ئۆگری یان ئینتیما بۆ دەوڵەت، بوونی نییە و تا ئەو كاتەی كە دەوڵەتێك نەتوانێت گەرەنتیی ژیانێكی ئاسوودە و خۆشگوزەران و پڕ لە ئاسایش بۆ هەموو چین و توێژەكان و ناسنامەكان بكات و هەروەها دادپەروەری و یەكسانی لە نێوان تاك و ناسنامەكان بە شێوەی ڕاستەقینە و لە ڕێگەی میكانیزمەكانی دیموكراسی (وەكوو هەڵبژاردن، فێدرالیزم و دیموكراسیی تەوافوقی و...هتد) بێنێتە ئاراوە، ئەوە ناتوانین باس لە "بەرژەوەندیی گشتی"، كە گرێدراوی ئاسایشی نیشتمانی و پەرەپێدانی نیشتمانییە بكەین، چونكە هاووڵاتیبوون و فرەییی ناسنامەكان و دەوڵەتی یاسا و بەرژەوەندیی گشتی، كۆڵەكەی دەوڵەتی مۆدێرنن .

هه‌ڕه‌شه‌كان سەردەمی پۆست-داعش بۆ هەرێمی كوردستان
یەكێك لە مەترسییەكان بۆ سەر هەرێمی كوردستان ئەوەیە كە پێشووتر جۆرێك له‌ هه‌ماهه‌نگی و یه‌كگرتوویی له‌ سه‌رده‌می جه‌نگی دژی تیرۆر (داعش) له‌ كوردستاندا بوونی هه‌بووه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ری بوونی دوو ئاراسته‌ی ناوخۆیی له‌ هه‌مبه‌ر چاره‌سه‌ركردنی پرس و كێشه‌كان له‌گه‌ڵ‌ به‌غدا و نه‌بوونی یه‌كگوتاری و درێژه‌كێشانی بارودۆخی ناله‌باری سیاسیی ناوخۆی هه‌رێمی كوردستان، به‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی گه‌وره‌ له‌سه‌ر ئاسایشی كورد له‌ سه‌رده‌می پۆست-داعش داده‌ندرێت. ئه‌مه‌ پێگه‌ی كورد له‌ ئێستای عێراق و ته‌نانه‌ت چاره‌نووسی قەوارەی سیاسی و یاسایی هەرێمی كوردستان لاواز دەكات و لە ئەگەری رێكنەكەوتن لەگەڵ بەغدا و ملنەدانی بەغدا بۆ داواكارییەكانی كورد ئه‌نجامی پرسی گشتپرسیی سه‌ربه‌خۆیی، ناڕوون و بێ كاریگەری ده‌كات.
هەروەها بوونی میلیشیای چه‌كداری هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ سوپای عێراق، وه‌ك حه‌شدی شه‌عبی، كه‌ چیتر دوژمنی ڕاسته‌وخۆی وه‌كوو داعشی نییه و‌‌، له‌ هه‌مان كاتدا ڕه‌وایه‌تیی سه‌ركه‌وتن له‌ جه‌نگی دژی داعشی هه‌یه‌، یه‌كێكه‌ له‌و هه‌ڕه‌شه‌ گه‌ورانه‌ بۆ سه‌ر كورد له‌ چوارچێوه‌ی عێراقی پاش داعشدا. چونكه‌ له‌ لایه‌ك ئه‌م هێزانه‌ له ‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ پاڵپشتی و ئاراسته‌ ده‌كرێن و، له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ ده‌توانن خودی كورد دابه‌ش بكه‌ن و ورده‌- ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی وه‌كوو شیعی له‌ كورد جیا بكه‌نه‌وه‌ و، بۆ كورده‌ شیعه‌كان ناسنامه‌ ئایینیه‌كه‌یان بكه‌نه‌ ئه‌وله‌ویه‌تی پاراستنی ئاسایشی ناسنامه‌یی و، به‌م پێیه‌ش له‌ ناوچه‌كانی دیکه‌ش‌ به‌ پاڵپشتیی داراییی ئێران و حكوومه‌تی به‌غدا له ڕێگه‌ی دروستكردنی حه‌شدی جۆراوجۆر، هه‌ڕه‌شه‌ی ئاسایشی‌ بۆ سه‌ر كوردستان دروست بكه‌ن.
له‌ پاش نه‌مانی داعش، ئه‌و سیناریۆیه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی دی ناسنامه‌ییی عێراقی -شیعی (كه‌ پێناسه‌كه‌ر و ئاراسته‌كه‌ری جووڵه‌ سیاسی و ئاسایشییه‌ ناسنامه‌یییه‌كانه) له‌ چوارچێوه‌ی ناسنامه‌ی كورددا پێناسه‌ بكرێت، یه‌كێك له‌و ‌هه‌ڕه‌شانه‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌گه‌ری سه‌ربه‌خۆیی و جیابوونه‌وه‌ی كورد‌ له‌وانه‌یه‌ ڕوو بدات. به‌ مانایه‌كی دی، به‌غدا له‌ ڕێگه‌ی هێزه‌ عێراقییه‌كانه‌وه‌ كورد وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر یه‌كپارچه‌ییی عێراق بناسێنێت و، له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ ناكۆكییه‌كانیان وه‌لاوه‌ بنێن و دژی كورد هاوپه‌یمانێتی گرێ بده‌ن، ئه‌گه‌رێكی مه‌ترسیدار و كراوه‌یه‌.
پابه‌ندبوونی وڵاتانی ناوچه‌كه‌ به‌ یه‌كپارچه‌ییی عێراق و ڕێگه‌گرتن له‌ سه‌ربه‌خۆییی كوردستان به‌ پاساوی تێكچوونی ئاسایشی ناوچه‌كه،‌ به‌ یه‌كێكی دی له‌و مه‌ترسییانه‌ی سه‌رده‌می پۆست- داعش داده‌ندرێت. لێره‌وه‌ ده‌وڵه‌ته‌ نه‌یاره‌كانی ناوچه‌كه،‌ وه‌ك توركیا و ئێران و وڵاتانی عه‌ره‌بی، ده‌كه‌ونه‌ به‌ره‌یه‌كه‌وه‌. ئه‌مه‌یش بۆ ئاسایشی كوردستان به‌ خاڵێكی مه‌ترسی داده‌ندرێت.
له‌ پاش لاوازبوون یاخود كۆتاییهاتنی جه‌نگی دژی داعش له ‌لایه‌ن وڵاتانی هاوپه‌یمانه‌وه ‌(هه‌رچه‌نده‌ ئه‌گه‌ر داعش به‌ته‌واویش له‌ناو نه‌چێت)، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ له‌ ئارادایه‌ كه‌ یارمه‌تی و پاڵپشتییه‌ دارایی، سه‌ربازی و سیاسیییه‌كانی ده‌وڵه‌تانی ڕۆژاوایی بوه‌ستێت یاخود زۆر لاواز بێت. ئه‌مه‌یش وا ده‌كات كه‌ هه‌رێمی كوردستان بكه‌وێته‌ ژێر گوشار؛ له‌ لایه‌ك له ‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تانی هه‌رێمی، وه‌ك ئێران وتوركیاوه‌ و، له‌ لایه‌كی دیکەشه‌وه‌ له ‌لایه‌ن حكوومه‌تی ناوه‌ندیی به‌غداوه‌.
دروستبوونی هاوسه‌نگییه‌كی نوێ له‌ پاش سه‌رده‌می پۆست- داعش له‌ ناوچه‌كه‌دا له‌ نێوان وڵاتانی هه‌رێمی له‌ لایه‌ك و، وڵاتانی ڕۆژاوایی و ڕووسیا له‌ لایه‌كی دیکه‌وه‌، وا ده‌كات كه‌ له ‌سه‌رده‌می پۆست- داعشدا ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان له‌ژێر گوشاری هه‌رێمی له‌ چوارچێوه‌ی عێراقدا پێناسه‌ بكرێته‌وه‌. ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ توانا و سنووری مانۆڕی هه‌رێمی كوردستان سنووردار و لاواز ببێت. ئه‌م خاڵه‌یش هه‌رێمی كوردستان له ‌هه‌مبه‌ر به‌غدا لاواز و له‌رزۆك ده‌كات.
دروستكردنی ناكۆكیی نێوان سوننه‌ و كورد له ‌لایه‌ن حكومه‌تی به‌غداوه‌ له‌سه‌ر ئه‌و ناوچە جێناكۆكەكان،‌ خاڵێكی دیکەوە‌ كه‌ به‌ هۆی سروشتی ئاڵوگۆڕه‌ سیاسی و سه‌ربازییه‌كانی پاش نه‌مانی داعش و هاوسه‌نگیی هێزه‌ هه‌رێمیه‌كان، ده‌توانێت ئه‌گه‌ری دروستبوونی جه‌نگێكی دی بۆ هه‌رێمی كوردستان بێنێته‌ ئاراوه‌. ئه‌مه‌یش هه‌رێمی كوردستان له‌ عێراق لاواز ده‌كات و، هه‌روه‌ها‌ به‌ هۆی پاڵپشتیی ده‌وڵه‌تانی سوننه‌ و كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تانی ڕۆژاوایی، پێگه‌ی هه‌رێمی كوردستان له‌ ئاستی ناوچه‌یی و نێوده‌وڵه‌تیدا لاواز ده‌كات. لێره‌وه‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌كه‌وێته‌ نێو دۆخێكی ئاسایشیی دژبه‌یه‌ك؛ ئه‌مه‌یش جگه‌ له‌ ڕووی ئاسایشییه‌وه‌ (سه‌ربازی)، كاریگه‌ریی سیاسی و ئابووریی زۆری بۆ سه‌ر داهاتووی هه‌رێمی كوردستان ده‌بێت.
دروستبوونی گرووپی تیرۆریستی یاخود ڕه‌وانه‌كردنیان بۆ كوردستان، ئه‌گه‌رێكی مه‌ترسیدار و چاوه‌ڕوانكراوه‌. به‌م پێیه‌ بێجگه‌ له‌ ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان بواره‌كانی دی سیاسی و ئابووری ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ و، ڕه‌وایه‌تیی هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ و هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی كوردستان له‌ ئاستی ناوخۆیی و نێوده‌وڵه‌تیدا‌ ده‌كه‌وێته‌ ژێر مه‌ترسی و پرسیاره‌وه‌.
یه‌كێك له‌ ئه‌گه‌ره زۆر لاواز، به‌ڵام‌ مه‌ترسیداره‌كان بۆ سه‌ر ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان، بریتییه‌ له‌ دەستێوەردانی وڵاتانی هەریمی بەتایبەت ئێران و تەنانەت حكومەتی عێراق لە ناكۆكییەكانی نێوان هێزە سیاسییەكانە و بەم پێیەش به‌كارهێنانی هێزه‌ ئه‌منییه‌كان و هێزی پێشمه‌رگه‌ بۆ یه‌كلاییكردنه‌وه‌ی‌ گرفت و ناكۆكییه‌ سیاسییه‌كان‌ له‌ ناوخۆی هه‌رێمی كوردستان؛ به‌و پێیه‌ی كه‌ به‌شێكی زۆر له‌ هێزی پێشمه‌رگه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ناو شاره‌كان و، دوژمنی هاوبه‌ش (داعش) نامینێ. له‌ ئه‌گه‌ری ڕوودانی كارێكی له‌م چه‌شنه‌، لێره‌وه‌ كۆی ڕه‌وایه‌تیی ئه‌زموونی سیاسیی هه‌رێمی كوردستان ده‌كه‌وێته‌ ژێر پرسیار و هه‌ڕه‌شه‌وه‌‌.
دوای نه‌مانی جه‌نگی داعش به ‌شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ، كاركردنی بەغدا لەسەر ته‌قینه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تیی جه‌ماوه‌ری ئه‌گه‌رێكی چاوه‌ڕوانكراوه‌. به‌م مانایه‌ كه‌ ئه‌وله‌وییه‌تی ئاسایشی تاكه‌كان ده‌گۆڕێت؛ واته‌ له‌ بواری سه‌ربازییه‌وه‌ بۆ بواری ئابووری و سیاسی. بۆیه‌ چاره‌سه‌ر نه‌كردنی دۆخی ئابووری و باشترنه‌بوونی ژیانی تاكه‌كان، ده‌توانێت بێجگه‌ له‌ دروستكردنی ناڕه‌زایه‌تیی به‌رفراوانی جه‌ماوه‌ری، ده‌رفه‌ت بۆ لێكترازانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و، هه‌روه‌ها ده‌ستێوه‌ردانی به‌غدا و وڵاتانی ناوچه‌كه،‌ به‌تایبه‌ت ئێران، دروست بكات. لێره‌وه‌ ئاسایشی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كه‌وێته‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ و، هه‌روه‌ها گوشاره‌كان بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ به‌غدا و چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ ئابووریه‌كان له ڕێگه‌ی به‌غداوه‌ به‌هێز ده‌بێت و، ئه‌مه‌یش یه‌كگوتاریی كورد له ‌هه‌مبه‌ر به‌غدا له‌ناو ده‌بات.
هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی 2018؛ پێگەی كورد و سوننە و شیعە
1- هەرێمی كوردستان
لە سێ پارێزگه‌ی هەولێر، سلێمانی و دهۆك خاوەن (44) كورسیی پەرلەمانی عێراقە (لە پارێزگەی سلێمانی 26 پارتیی سیاسی و هاوپەیمانێتی لەنێوان 211 پاڵێوراودا كێبڕكی بۆ 18 كورسی، لە پارێزگەی هەولێر 27 پارتیی سیاسی و هاوپەیمانێتی لە نێوان 173 پاڵێوراودا كێبڕكی بۆ 15 كورسی و كورسییەكی كۆتا بۆ كریستانەكان و لە پارێزگای دهوك 24 پارتیی سیاسی و هاوپەیمانێتی لە نێوان 115 پاڵێوراودا كێبڕكی بۆ 11 كورسی دەکەن، هەروەها كورسییەكی كۆتایش بۆ كریستیانەكان)، بەڵام لە ناوچە كوردستانییەكان بێجگە لە "لیستی نیشتمان" كە لە بزووتنەوەی گۆڕان، کۆمەڵی ئیسلامیی كوردستان و هاوپەیمانێتی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری پێك هاتووە، لیستی تری نییە.
هەرچەندە كورد لە سێ پارێزگه‌ی كوردستان خاوەن 44 كورسیی پەرلەمانی عێراقە، بەڵام هەرێمی كوردستان لە لاوازترین بارودۆخی خۆیدایە. بەو واتایە كە پاش ڕووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەر و لەدەستدانی نزیكەی 50% لە ناوچەكانی ژێر كۆنترۆڵی پێشمەرگە و، هەروەها كۆنترۆڵی سەرچاوەكانی وزە لەو ناوچانە و تێكچوونی پەیوەندییەكان لەگەڵ شیعە و ئابڵووقە و سزاكانی بەغدا بۆ سەر هەرێمی كوردستان لە لایەك و، پەرشوبڵاوی و ناكۆكی و ململانێ و تەنانەت بارگرژیی قووڵی ناوخۆیی، بلۆكی كوردی بێهێز و بێتواناتر لە جاران كردووە. بەم پێیە تەنانەت هێزە سەرەكی و بەهێزەكانی وەكوو "پارتی" و "یەكێتی" نەیانتوانیوە هاوپەیمانێتی یاخود لیستێكی هاوبەش لە ناوچە كوردستانیەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان ڕابگەیه‌نن. بۆیە چ شیعە و چ سوننە كەڵكیان لەم بۆشایییە وەرگرتووە. هەروەها كوردیش گرەوی لەسەر ناكۆكیی نێوماڵی شیعە و ناكۆكیی شیعە و سوننە لە لایەك و، گۆڕانگارییە هەرێمییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران كردووە، كە وا بكات هاوسەنگیی هێزەكان لە ئاستی ناوخۆیی لە بەرژەوەندیی كورد بگۆڕێت. بەڵام مەترسیی ئەوە هەیە كە بێجگە لەوەی ناكۆكییەكانی نێوان هێز و لایەنە سیاسییەكانی كوردستان بۆ پەرلەمانی عێراقیش درێژ بكرێتەوە و كورد نەتوانێت یەكگرتوو بێت، لە لایەكی دیکەشەوە ترسی ئەوە هەیە كە لە ناوچە كوردستانیەكانیش كورسییەكانی خۆی لەدەست بدات. بەم پێیە كورد لەرزۆكترین پێگەی لە پاش هەڵبژاردنی داهاتووی عێراقدا دەبێت؛ بە ڕەچاوكردنی ئەو ڕاستییەیش كە لە لایەك لەژێر گوشاری توندی ئابووریی بەغدادایە و، بەغدایش بەرەو پەیڕەوكردنی سیاسەتی مەترسیداری زۆرینە و كەمینە دەڕوات و سیستەمی فیدراڵی و تەوافوقی نیشتمانی لە لایەن شیعەكانەوە لە ناوەرۆكی خۆی بەتاڵ كراوەتەوە. بۆیە ئەگەر هاوكێشە ئاسایشییە ناوخۆییەكانی عێراق و، هەروەها هاوسەنگیی هێزی هەرێمی لە دژی ئێران و هاوپەیمانەكانی لە لایەن ئەمریكاوە نەگۆڕدرێت، ئەوە كورد تووشی مەترسیی گەورە دەبێتەوە.
2- شیعەكان
لەم هەڵبژاردنانەدا گرنگترین هاوپەیمانێتی شیعەكان بریتین لە:1- هاوپەیمانێتیی نەسر (ائتلاف النصر) بە سەرۆكایەتیی "حەیدەر عەبادی"، 2- هاوپەیمانێتیی دەوڵەتی یاسا (ائتلاف دولە القانون) بە سەرۆكایەتیی "نووری مالكی"، 3- هاوپەیمانێتیی فەتح (تحالف الفتح) بە سەرۆكایەتیی "هادی عامری"، 4- هاوپەیمانێتی سائیرون كە سەر بە "موقتەدا سەدر"ن. شیعەكان سەرەڕای ئەوەی كە لەسەر چەند بابەتێك كۆكن، كە بۆ نموونە نابێت دەسەڵاتدارێتیی عێراقی دوای ساڵی 2003 جارێكی دیكە بگەڕێتەوە بۆ سوننە و، عێراق دابەش ببێت، بەڵام لەناو خۆیاندا ململانێ و كێبڕكێ و ناكۆكییشیان هەیە. لە گرنگترین ناكۆكییەكانیان بریتییە لە وەرگرتنی دەسەڵاتدارێتی و، هەروەها مەودا یاخود دوور و نزیكییان لە ئێران و وڵاتانی سوننەی عەرەبی. بەم پێیە، دەكرێت بەسەر دوو بەرەی دژی نفووزی ئێران و بەرەی لایەنگری توندی ئێران دابەشیان بكەین.
سەركەوتنەكانی "عەبادی" بەسەر داعش و، هەروەها ڕێگەگرتن لە سەربەخۆییی هەرێمی كوردستان و كۆنترۆڵكردنەوەی ناوچە سوننییەكانی عێراق و ناوچەكانی ژێردەستی كورد لە پاڵ پاڵپشتیی ئەمریكا بۆ عەبادی وەكوو كەسێكی میانڕەو كە دەتوانێت لە ئێران دوور بكەوێتەوە، لە گرنگترین كارتەكانی هەڵبژاردنی هاوپەیمانێتیی نەسر بە سەرۆكایەتیی عەبادییە. بەڵام نەبوونی بنكەیەكی كۆمەڵایەتیی جێگیر و، هەروەها بوونی لیست و هاوپەیمانێتی لە ناوخۆی شیعەكان، عەبادیی لاواز كردووە. هەروەها گوشارەكانی ئێران بۆ سەر عەبادی لە ڕێگەی لیستی هاوپەیمانێتیی دەوڵەتی یاسا بە سەرۆكایەتیی "نووری مالكی" و هاوپەیمانێتیی فەتح بە سەرۆكایەتیی "هادی عامری" و، هەروەها "سائرون" كە هەوڵ دەدات لە ڕێگەی دژایەتیكردنی گەندەڵی و بەرزكردنەوەی ناسنامەی شیعی- عەرەبی و نزیكایەتی لە دەوڵەتە سوننییەكان وەكو سعوودیە، عەبادیی خستۆتە ژێر گوشارەوە. لە لایەكی دیکەشەوە دژایەتیی بەشێكی بەهێز لە سوننە و كوردەكان بۆ عەبادی، ئەگەری سەركەوتنی لاواز كردووە. بێجگە لەمانەیش دووبارە سەرهەڵدانەوەی داعش لە عێراق و بەهێزبوونەوەی كورد لە عێراق وایكردووە، عەبادی پێگەیەكی لەرزۆكی هەبێت و نەتوانێت بەتەواوی لە ئێران دوور بكەوێتەوە و، ئەمەیش وا دەكات كە ئەمریكا لە هەوڵەكانی عەبادی نیگەران بێت.
3- سوننە
گرنگترین و سەرەكیترین هاوپەیمانێتیی سوننە لەم هەڵبژاردنانەدا بریتین لە:
1- هاوپەیمانێتیی نیشتمانی (ائتلاف الوگنیە) بە سەرۆكایەتیی "ئەیاد عەلاوی".
2- هاوپەیمانێتیی بڕیاری عێراقی (تحالف القرار العراقی) بە سەرۆكایەتیی "ئۆسامە نوجێفی"، سەرۆكی پێشووتری پەرلەمان.
3- هاوپەیمانێتیی عەرەبی لە کەرکووک (التحالف العربی فی کرکوک) بە سەرۆكایەتیی "ڕاكان جبووری". هەروەها سوننەکان چەندین هاوپەیمانێتی و لیستی دیکەیان هەیە وەک: " تحالف الانبار هویتنا"، " تحالف صلاح الدین هویتنا"، "تحالف نینوی هویتنا"، " تحالف دیالی التحدی"، "تحالف بغداد" و چەندین لیستی بچووكی دیکە.
لە ڕاستیدا هاوپەیمانێتیی بلۆكی سوننە لە كەسە بەهێزەكانی ناو سوننە پێک دێت، نەك بەپێچەوانەوە؛ بۆ نموونە ئەیاد عەلاوی (هەرچەندە شیعەیە) و سەلیم جبووری و ساڵح موتڵەگ و هتد. بۆیە پەرشوبڵاویی سوننە و بارودۆخی ناوچە سوننییەكان لە پاش جەنگی داعش و سیاسەتەكانی حكوومەتی ناوەندیی عێراق وای كردووە، كە سوننەكان لاوازترین پێكهاتەی هەڵبژاردنەكان بن. بەڵام خاڵی بەهێزی ئەم پێكهاتەیە ئەوەیە كە خاوەن پشتیوانیی سعوودیە و وڵاتانی سوننە و توركیا و تەنانەت ئەمریكایە. خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە زۆربەی لیستە سوننییەكان بەپێی دابەشبوونی دیمۆگرافی لەگەڵ كوردەكان دەكەونە ململانێوە، بە تایبەت لە "ناوچە جێناكۆكەكان" كە باروۆدخێكی تایبەتی هەیە؛ هەروەها ئەو ناوچانەیش كه‌ لە لایەن هێزە عێراقییەكان كە شیعەن و، بە تایبەت حەشدی شەعبییەوە بەڕێوە دەبردرێن. بۆیە ئەمە لاوازیان دەكات. بەڵام ئەم بلۆكە چاویان لەوەیە كە هاوكێشە هەرێمییەكان و، هەروەها پرسی ئاسایش و جەنگی دژی داعش وابكات، كە توانای گەمەكردنی ئەم بلۆكە بەرزببێتەوە و بە پاڵپشتیی ئەكتەر و فاكتەرە دەرەكی و ناوخۆیییەكان بتوانن پشكی بەرچاویان لە داهاتووی عێراق بەربكەوێت. بۆیە دەیانەوێت سوود لەو ململانێ هەرێمییانە وەربگرن و تەنانەت دوو سیناریۆی هاوپەیمانێتی لەگەڵ كورد یاخود بەشێك لە شیعەكان بەپێی گۆڕانگارییەكان لە پێگەی بەهێزەوە بۆ خۆیان دەستەبەر بكەن. چالاكی و لێدوانی بەشێك لە كەسایەتیەكانیان دوای ڕووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەر، دەربڕی ئەو ڕاستی و ڕۆڵەن كە بەتەمان بیگێڕن.
سیناریۆكان
یەكەم: لاوازبوون و تەنانەت ڕووخانی قەوارەی هەرێمی كوردستان
عەقڵییەتی سیاسی و كەلتووری ستراتیژیی عێراق لە لایەك و ڕووداوەكانی پاش ریفراندۆمی سەربەخۆیی بەتایبەتی 16ی ئۆكتبەری ساڵی 2017 وایكرد كە هەرێمی كوردستان لەلاوازترین پێگەی خۆیدابێت لە پاش ساڵی 2003ەوە. ئەم رەوشە ئیرادە و ویستی بەغدا بە یارمەتی توركیا و ئێرانی بەهێز كردووە كە هەوڵبدات هەریمی كوردستان لاوازتر بكات. ئەمەش بە چەند میكانیزمێك توند و نەرم جێبەجی دەكریت كراوە، بۆ نموونە داگیركردن و دابڕاندانی ناوچە كوردستانییەكانی دەروەری ئیدارەی هەرێمی كوردستان لەرێگەی هێرشی سەربازی و پاشان هەوڵدان بۆ كۆنترۆڵی هەموو هەرێمی كوردستان و دروستكردنی دەسەڵاتێكی شكلی و ڕواڵەتی كوردی لەم ناوچانە، بەڵام بەهۆی بەرگری هێزی پێشمەرگە ئەم سیناریۆیە تووشی شكست بوویەوە. پاشان هەوڵدان بۆ دوستكردنی دوو ئیدارەیی و لە دوای ئەمەش نەمانی هەرێمی كوردستان و تەنانەت نارەزایەتی جەماوەری و شۆرشی چەكداری لە دژی جكومەتی هەرێمی كوردستان. هەروەها پەسندكردنی یاسای بودجەی ساڵی 2018 و درێژەدان بە ئابلوقەی ئابووری بە مەبەستی ڕووخاندنی حكومەتی هەرێمی كوردستان. كۆی ئەمانەش ئەگەر سەركەوتووبێت دەتوانێت لە رێگەی هەمواركردنەوەی دەستوور و پێدانی جۆرێك لە لامەركەزی ئیداری وەكوو سەردەمی بەعس كۆتایی پێبێت.
هەڵبژاردنیش دەتوانێت ئەم سیناریۆیە بەهێز بكات، بەو پێیەی كە كورد لە ناوچە كوردستانییەكان لە دۆخێكی لاواز دایە و بەشیكی زۆری كورد ئاوارە بوونە و ئەو ناوچانە لەلایەن حكومەتی عێراق و حەشدی شەعبییەوە بەرێوە دەچێت. هەروەها پارتە كوردستانیەكانیش پەرش و بڵاون. لەلایەكی دیکەشەوە زۆرینەی شیعە لەسەر لاوازكردنی هەرێمی كوردستان كۆك و هاوڕان. بێجگە لەمانەش ئەگەری ئەوە هەیە كە پێدانی پشك بە بەشیك لە سوننە لەسەر پشك و دەسەڵاتی كوردستان بكرێت. لێرەوە هەولدەدرێت كە كورد و سوننە دابەش بكریت و یەكگرتوو نەین. هەمان سیناریۆ بۆ كوردیش لە ئارادایە كە بەهۆی پێدانی پشك ناوماڵی كورد دابەش بكەن، بەڵام لەراستیدا وەكو پارتی سیاسی لەپاش هەڵبژاردنەكاندا ئەم پشكانە دەدرێت نەك وەكوو كیانێكی سیاسی یاخود پێكهاتەیەكی سەرەكی لە عێراق و دابەشكردنی دەسەڵات بە شێوەی تەوافوقی بەسەر سێ پێكهاتەی سەرەكیدا. ئەم سیناریۆیە بە سیناریۆی"ئێران" دادەندرێت.
دووەم: بەردەوامبوونی دۆخی ئێستا
ئەمریكا بە هۆی ستراتیژیی نوێی ئیدارەی ترامپ لە بەرەنگاربوونەوەی نفوزی ئیران لە عێراق و ناوچەكە و سنوورداركردنی دەستێوەردانەكانی، دژایەتی بەریوەچوونی ریفراندۆمی سەربەخۆیی كۆدستانی لەم كاتەدا كرد. ئەمەش بە مەبەستی بەرزتركردنەوەی پێگەی "عەبادی" لە هەڵبژاردنەكان وەكو ئەوەی كە ئەمریكیەكان بە كەسێكی میانڕەوەی دەزانن. بۆیە هەموو توانای ئەمریكا بۆ سەركەوتنی عەبادی بە مەبەستی دووركەوتنەوەی عێراق لە ئێران و هەروەها تواندنەوەی حەشدی شەغبیی لایەنگری ئێران، چڕكراوەتەوە. بەم پێیە لە ئەگەری سەركەوتنی "عەبادی" ئەوە ئەمریكا بۆ پارێزگاریكردن لەم سیاسەتە هەوڵدەدات كورد ڕازی بكات، بەڵام بەو مەرجەی كە كوردستان وەكو ڕابردوو بەهێز نەبیتەوە و هەڕەشە نەبێت بۆ ستراتیژیی ئەمریكا و تەنانەت هەڵوەشاندنەوەی عێراق و لاوازكردنی پێگەی عەبادی لە عێراق. بۆیە لێداوانەكانی بەرپرسانی ئەمریكا لەپاش ڕووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەر لەسەر پشتیوانی لە مانەوەی هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی عێراق لەم روانگەیەوە خوێندنەوەی بۆدەكرێت. بۆیە ئەمریكا هەوڵدەدات كە هاوسەنگییەك لە عێراق دروست بكات و چەند داواكارییەكی كورد لە پاش هەڵبژاردنەكان جێەبجی بكرێت. بەم پێیەش ئەم سیناریۆیە بەسیناریۆی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی وەكو وڵاتانی عەرەبی- سعودیە دادەندریت.
هەرچەندە ئەم ئەگەرە گرێدراوە بە سەركەوتنی عەبادی لە هەڵبژاردنەكان و هەروەها پەراوێزكەوتنی لایەنگرانی ئێران وەكوو مالیكی و حەشدی شەعبی و گروپە توندرەوەكان و رازیكردنی كورد و سوننە بە شێوەیەكی رێژەیی، بەڵام نابێت رۆڵی ئێران و هەروەها ئەكتەرە و هاوكێشە هەرێمی و سەروو هەرێمییەكانیش فەرامۆش بكرێت.
سێیەم: بەهێزبوونەوەی هەرێمی كوردستان
یەكێك لە سیناریۆ چاوەڕوانكراوەكان دووبارە بەهێزبوونەوەی هەرێمی كوردستانە. بەم واتایە كە ئەگەر دوو فاكتەری ناوخۆیی و دەرەكی بێتەدی ئەوە هەرێمی كوردستان دووبارە بەهێز دەبێتەوە و تەنانەت تاوەكوو دووبارە زیندوكردنەوەی ئەنجامەكانی گشتپرسی سەربەخۆیی كوردستانیش دەچێت.
لە ئاستی ناوخۆیی:
1- بەرێوەنەچوونی هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی عێراق.
2- شكستی سیناریۆی ئەمریكا ولاتانی عەرەبی- سوننە لە سەركەوتنی عەبادی.
3- زاڵبوونەوەی لایەنگرانی ئێران و حەشدی شەعبی.
4- یەكگرتوویی و یەكخستنەوەی ناوماڵی كورد لە ناوخۆی هەرێمی كوردستان.
5- ناكۆكی و دابڕانی سوننە لەگەڵ شیعە و بەم پێیەش نزیكبوونەوەیان لە كورد.
6- ناكۆكی و لێكترازان لە ناو ماڵی شیعە و تەنانەت پێكدادان لە نێوان هێزە شیعییەكان لەسەر كۆنترۆلی عێراق.
7- سەرهەڵدانەوەی تیرۆر و داعش و بەگشتی توندوتیژی لە عێراق.
8- شۆرشێكی جەماوەری- چەكداری لە ناوچە كوردستانیەكانی دەروەری ئیدارەی هەرێمی كوردستان لە دژی حەشدی شەعبی و حكومەتی ناوەند.
لە ئاستی دەرەكی:
1- گۆڕانكاری لە هاوكێشەكانی ئیستای سووریا. بە تایبەتی لە ململانێیەكانی ئەمریكا و ڕووسیا لە سووریادا.
2- سەپاندنی گەمارۆ و ئابلوقەی زیاتری دارایی و ئابووری و سیاسی و سەربازی لەلایەن ئەمریكاوە بۆ سەر ئێران و تەنانەت هەڵوەشاندنەوە یاخود هەمواركردنەوەی رێككەوتنی ئەتۆمی ئێران و وڵاتانی 5+1.
3- گوشاری نێودەولەتی لەسەر بەرنامەی مووشەكی ئێران و لاوازبوونی ئێران لە ناوچەكە لەلایەك و ڕووداوی ناوخۆیی وەكوو تەقینەوەی جەماوەری و سەرهەڵدانی نارەزایەتی لە ئێران لەلایەكی دیکەوە.
4- سەرهەڵدانی ناكۆكی زیاتر و تەنانەت جەنگێكی لەناكاو لە نێوان ئیران و هاوپەیمانەكانی لەلایەك و سعودیە و ئیسرائیل و وڵاتانی سوننە لەلایەكی دیکەوە.
5- دروستبوون یاخود سەرهەڵدانەوەی گروپی تیرۆریستی بەهێز هاوشێوەی داعش.
6- سەرهەڵدانی ناكۆكی لە نێوان توركیا و ئێران لەسەر ناوچەی نفووز و بە تایبەتی لە سووریا.
ئەنجام:
ئەنجام و لێكەوتەكانی هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی ساڵی 2018ی عێراق لەژێر كاریگەری چەندین فاكتەر و ئەكتەری هەریمی و سەروو هەرێمی دایە. بەم واتایەكە ململانێكانی وڵاتانی ناوچەیی و سەروو ناوچەیی كاریگەری لەسەر ئەنجامەكان و بەم پێیەش ئەنجامەكان كاریگەری لەسەر هاوكێشەكانی ناوخۆیی عێراق و ناوچەكە هەیە. بۆیە پێگەی كورد لە ئاستی ناوخۆیی عێراق و داهاتووی پەیوەندییەكانی كورد و بەغدا گرێدراوی ئەم بگۆر و فاكتەر و پەیووەندی ئەم ئەكتەرانەیە. بۆیە لەم سێ سیناریۆیەی كە خرایە ڕوو( وەكوو خراپترین و مام ناوەندی و باشترین سیناریۆ) لە هەموو سیناریۆكاندا یەكگرتوو و یەكگووتاری ناوخۆیی كوردستان گرنگی تایبەتی هەیە كە دەتوانێت هاوكێشەكان بگۆڕیت و بە پێچەوانەكەشی هەر ڕاستە.
بۆیە لەپاڵ رێكخستنەوی پەیوەندیی نێوان هێزە سیاسییەكانی كوردستان، رەتكردنەوەی سیاسەتی زۆرینە و كەمینە لەعێراق و تەنانەت پاشەكشەی هێزە كوردستانیەكان لە پرۆسەی سیاسی عێراق دەتوانێت یەكێك لە ئەگەرەكان بێت كە كاری لەسەر بكرێت ئەگەر سیناریۆی لاوازكردن و نەهێشتنی هەرێمی كوردستان و هەروەها بەردەوامی بە بارودۆخی ئیستا بەردەوام و بەهێز بێت.
سیناریۆی مەترسیدار ئەوەیە كە ئەجێندای ئێران و ئەمریكا لە عێراق بە شێوەیەكی ناراستەوخۆ یەك بگرێت، بەم واتایە كە بەرەی هاوپەیمانی بۆ دیموكراسی و دادپەیوەری و بزوتنەوەی گۆڕان و كۆمەڵی ئیسلامی لەلایەن حكومەتی عێراقەوە لەبڕی یەكێتی و پارتی( كە پێكهێنەری حكومەتی هەریمی كوردستانن) مامەلەیان لەگەڵ بكرێت و پۆستیان وەكوو نوێنەری كورد پێبدرێت و هەوڵی لێكترازان و تەنانەت پێكدادان لە كوردستان بدرێت.