پیلانی جەزائیر .... نەخشەیەكی نیودەوڵەتی بوو بۆ لەناوبردنی گەلی كورد

Sep 18 2018

 پیلانی جەزائیر .... نەخشەیەكی نیودەوڵەتی  بوو بۆ لەناوبردنی گەلی كورد

عومه‌ر هه‌مزه‌

ماسته‌ر له‌ زانسته‌ سياسييه‌كان – زانكۆى قاهيره‌
پسپۆر له‌ جوگرافیای جینۆسایدی كورد




دوای ئەوەی رژێمی بەعس قبوڵی نەبوو رێككەوتننامەی 11ی ئازاری 1970 سەر بگرێ‌، بەتایبەتی دوای خۆماڵی كردنی نەوت (كۆمپانیای نەوتی عێراق ) زۆر لە خۆیان رازیبوون كە كەس ناتوانێت رووبەروویان بێتەوە لەبەر ئەوەی لەبواری ئابووری سەركەوتنیان بەدەست هێنا بەتایبەتی ئەو كاتە نرخی بەرمیلی نەوت چوار جار لە جاران بەرز ببۆوە و لەلایەكی تر ( بەرهەمی نەوتی كەركوك 70% ی هەموو بەرهەمی نەوتی عێراقی پێك دەهێنا بۆیە حكوومەت ئەو بۆچوونەی كوردەكانیان رەت ئەكردەوە كە لە وتووێژە یەك لە دوای یەكەكانیان لەگەڵ حكوومەتدا ئەیانخستەروو تایبەت بەمەسەلەی كەركوك) لەلایەك و بەتایبەتی سەركردایەتی كورد داوای دەكرد بە پێی رێككەوتننامەی 11ی ئازاری 1970 پێویست بوو سەرژمێری دانیشتوان بكرێت لە شاری كەركوك و تاكو 11ی ئازاری 1971 جێبەجێ‌ بكرێت بەڵام بەعسییەكان رێگایان نەئەدا راپرسی بكرێت لە مێژووی دیاری كراو یان لەدوارۆژ لەبەر ئەوەی زۆرینەی هەرەزۆری دانیشتوانی پارێزگای كەركوك كوردبوون، لە لایەكی تر رێكەوتنی رووس و عێراق لەرۆژی 8/4/1972 دا مۆركرا، (بە هۆی ئەو پەیمانە زیاتر لە هەزار راوێژكار و پسپۆری سەربازی سۆڤیەت سەرپەشتی هێزەكانی عێراقیان دەكرد) ، لەو كاتەدا سەرانی رژێم كەوتبوونە بەرنامەرێژی و خۆ ئامادەكردن بۆشەڕ بەتایبەتی لە رووی ئابووری و سەربازیەوە هاندەرەێكی سەرەكی بوون بۆ دەست پێكردنەوەی شەڕی 1974 كە بە شەڕی یەك ساڵە ناسراوە، هەروەكوو حەردان تكریتی كە جێگری سەرۆك كۆمار بوو ئەویش گوتبووی (ئەو ئامانجانەی بەعس لە رێككەوتننامەی 1970 دا هەوڵی بۆ ئەدا ئەوە بوو كە شۆرشی كورد لەناو بەرێت و هەڵی تەكێنێ‌) هەر بۆیە جارێكی تر لەلایەن رژێمەوە دەست كرایەوە بە شەڕ و ماوەی یەك ساڵ بەردەوام بوو و رۆژ لە دوای رۆژ هێزەكانی رژێم لە بەرەكانی شەڕ تووشی شكست دەبوون و باری سوپای و دارایی روو لە خراپی و لاوازی دەچوو هەربۆیە سەدام حسێن لە كۆنفرانسی سەرانی عەرەب لە پایتەختی مەغریب لە (ربات) لە رۆژی 26/10/ 1974 دا، مەسەلەی پەیوەندی لەگەڵ ئێراندا هێنایە گۆڕێ‌ و كۆنگرەش پەسندی كرد و بریاری دا شا حوسێنی ئوردن و ئەنور سادات سەرۆكی میسر بەكاری ناوبژی هەڵبستێ‌. چەندین دیدار و كۆبونەوە بە ئەنجام گەیشت لە میسر و جەزائیر كە(هەواری بۆمدێن جەزائیری و شاە حسێنی ئوردونی) هەوڵ و تەقەڵایەكی زۆریاندا بۆ رێككەوتن لە نێوان ئێران و عێراق، دواتریش توركیاش هاتە ناوەوە و چەند كۆبوونەویەكیش لە ئەستەنبول و نیویورك ئەنجام درا، لەلایەكی تر ( ((هینری كیسنجەر)) لە یەكێك لە پایتەختەكانی وڵاتانی عەرەبیەوە(كەپێ‌ دەچێت ئووردن بێت) بۆ ماوەی (24) كاتژمێر بە نهێنی سەردانی بەغدای كردووە و لەوێ‌ لەگەڵ سەركردایەتی بەعسی كۆبۆتەوە و بناغەی رێككەوتننامەكەی جەزائیری دارشتووە), لەهەمان كاتدا قەیرانی ئابووری جیهان لە ئارادابوو بۆ هەوڵدانی چارەسەركردنی پێویست بوو كێشەی نێوان دەوڵەتە بەرهەم هێنەكان چارەسەربكرێت ئەبوو لە كۆنفرانسی سەرانی (ئوپێك) لە 4/ 3/ 1975 دا لە پایتەختی جەزائیر دەرفەت بۆ سەرۆك بۆمدیەن رەخساند كە سەدام حسێن (كە ئەو كاتەی جێگری سەرۆك كۆمار بوو) لەگەڵ محمد رەزا شا پەهلەوی ئێراندا پێك بگەیەنێ‌ بە تایبەت چەند دیدار و كۆبوونەوەی شەوانە ئەنجامدرا لە نێوانیاندا و دواتر لە رۆژی 6ی ئاداری 1975 لە میانەی كۆنفرانسەكە رێككەوتننامەی جەزائیریان بۆ چارەسەر كردنی كێشەكانی نێوانیان (بە پێی پرۆتۆكۆلی 4ی تشرینی دووەمی 1913ی ئستانە و پاشان لە ساڵی 1914 دا كە تایبەتە بە سنووری نێوان عێراق و ئێران كێشراوە) عێراق رازیبوو، بەرامبەر بە ئێران دەست لە پشتیوانی و هاوكاری كردنی بزووتنەوەی باشووری كوردستان هەڵگرێ‌، وە هەردوولا رازی بوون ئاسایشی سنوورەكانیان توندوتۆل بكەن، رێگا لە كەسانی خراپەكار لە هەردوو دیوی سنوور بگرن. دەقی رێككەوتننامەكە لە چوار بڕگە پێك هاتووە و لە 13ی حوزیرانی 1975 دا لە ئەنجامی چەندان كۆبوونەوە لە نێوان وەزیرانی دەرەوەی وڵاتە پەیوەندی دارەكان سێ‌ پرۆتۆكۆل كە تایبەتە (شەتاوی عەرەبی ـ سنوورە وشكانییەكان ـ ئاسایشی سنوورەكان).ئیمزا كرد
دەقی رێككەوتننامەی جەزائیر لە نێوان حكوومەتی ئێران و عێراق خاڵە رەسمیەكانی بەم شێوەیەبوو : بۆ پیادە كردنی سەلامەتی خاك و رێزگرتنی سنوور و دەست نەخستنە ناو كارووباری ناوخۆ، هەردوو لای باڵای رێككەوتوو بڕیاریان دا:
1- نەخشەكێشانی ئێكجارەكی سنووری وشكانی هەردوولا بە پشت بەستن بە پرۆتۆكۆلی قوستەنتەنیەی ساڵی 1913ز. كۆنووسەكانی لیژنەی دیاری كردنی سنووری ساڵی 1914ز.
2- دیاری كردنی سنوورە وشكانیەكان بە پێی هێڵی ((تالوك)) ( كە ئەویش هێڵێكە لەناوەراستی ئاوەرۆی سەرەكی كە بەكەڵكی كەشتیوانی بێت لەكاتی نزمبوونەوەی ئاستی ئاو بە دەست پێكردن لەو خاڵەی سنووری وشكانی لە شەتلعەرەبەوە تا دەریا دادەبەزێت).
3- بەپێی ئەمە، هەردوولا ئاسایش و باوەڕ بەیەك كردن بەدرێژایی سنووری هاوبەشیان دەگەرێنەوە و پابەندی چاودێریەكی تووند و كاریگەر دەبن لەسەر سنورەكانیان بۆ دانانی سنوورەكی ئیكجارەكی بۆ هەموو خۆ دزینەوەیەك كەمەبەستی تێكدانی تێدابێت و لەهەر لایەكەوە هاتبێت.
4- هەردوو لا لەسەرئەوە رێك كەوتن كە ئەو تەرتیبەی لەسەرەو دەستیان پێكراوە رەگەزی چارەسەرێكی كۆگرن ولێی جیانابنەوە. لە كۆتایشدا دەست لێدانی بنەمای هەریەكەیان، بێگومان، پێچەوانەی گیانی رێككەوتنی جەزائیرە و، هەردوو لاش گرێدراوی بەردەوامیان لەگەڵ سەرۆك هەواری بومەدیەن دەبێت كە لەكاتی پێویستدا یارمەتی برایانەی جەزائیر پێشكەش دەكات لە پێناوی پیادەكردنی ئەم بریارە. هەردوولا ئەوەش بەرەسمی رادەگەیەنن كە دەبێ‌ ناوچەكە لەهەر دەستێوەردانێكی دەرەكی پارێزراوبێت.
بەڵام خاڵە نهێنیەكانی رێككەوتننامەكە .
رێككەوتنی جەزائیر لە راستیدا رێكەوتنێكی سادەی سنووری نەبوو، بەڵكوو رێكەوتنێكی بنەرەتی و ستراتیژی بوو، ئەگەر بەتەواوەتی جێبەجێ بكرایە ئاكام و ئەنجامێكی درێژ خایەنی لە ناوچەی كەنداوی فارسدا دەبوو.
رێبەرانی بەعسی بە ئیعتراف كردن بەخەتی سنووری كۆمیتەكانی سنووری ساڵانی 1913 و 1914 نەك تەنێ‌ مەسەڵەی شەتاوی عەرەبیان حەل و فەسڵ كردبوو، بەڵكوو چاویان لە مافی مێژووی عەرەب لە خۆزستان ((یان ئەوان گوتەنی لە عەرەبستان) وكلكەی باكووری كەنداوی فارسیش پۆشی بوو هەربۆیەش چاپەمەنیەكان و بڵاوكراوەكانی دیمەشق بەلەز بە زمانی توند لەم رووەوە سەرزەنشتیان كردن.
بەڵام رێككەوتنەكە خاڵێكی تایبەتی تێدایە كە نابێ‌ وڵاتانی كەنداوی فارس بكرێن بە داشەهارەی گەمەی زلهێزان، لەبڕی ئەمەش پشتیوانی لە ململانێی ناوچەیی و ناوخۆكان نەیەتەكردن. بەم پێیە ئێران دەستبەرداری كوردەكان دبوو. عێراقیش لەلای خۆیەوە بەڵێنی دەدا كە هیچ جۆرە پیشتوانییەك لە رێكخراوە دژە ئێرانەكان كە لەبەغدا بوو بە مەڵبەندیان، بە تایبەتی حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران و شۆرشڤانانی زەفار، نەكات.
وەلە 13ی ئازاری ساڵی 1975 ئیتفقیان كرد لەسەر دروستكردنی سێ‌ لیژنە:
لیژنەی یەكەم: بۆ دیاری كردنی نەخشەی سنووری ووشكانی بەپێی قەواڵەی ساڵی 1913 و كارەكانی كۆمیتەی ساڵی 1914
لیژنەی دووەم: بۆ دیاری كردنی سنووری ئاوی لە نێوان هەردوو دوڵەت لەسەر بنچینەی خەتی ناوەراستی شەتاوەكە ((التالوك))
لیژنەی سێهەم: چاودێری توند و كاریگەری سنوورەكان بەمەبەستی نەهێشتنی دزەكردنی خەرابكاران و هاوكاری هەردوو دەوڵەت لە كاتی پێویستدا و رێگەدانی هەردولا كە خاكی یەكتر بەكاربهێنن.
پیلانی جەزائیر تەنها لە نێوان دوو دوڵەت نەبوو بەڵكوو ململانێی دوور و درێژی دەوڵەتە زلهێزەكانی جیهان بوو بەتایبەت هەردوو جەمسەری رۆژهەڵات و رۆژئاوا و لە لایەكی تر دەوڵەتانی ئیقلیمی و عەرەبی و بەرژەوەندیە دارایەكانیان كە راستەوخۆ و ناراستەوخۆ كاریگەریان هەبوو كۆمەڵێك دەوڵەت سوودمەند ئەبوون لەوانە: ـ
یەكەم: دەوڵەتی ئێران
1- لەساڵانی 1913 تاكو مۆركردنی رێككەوتننامەكە كێشەی شەتاوی عەرەبی هەبوو كە ئێران بەشەتاوی فارسی ناوی دەبات، لەو كاتەی سنووری عێراق ـ ئێران كێشراوە كێشەكەیان بەردەوام بووە تاكو ساڵی 1937 بە پێی رێككەوتننامەیەكی عێراق دەستی لە بەشێك لە شەتاوی عەرەب بە درێژایی (7,75كم) هەڵگرت، تاكو بەرامبەر ئەوە ئێران ناچاركرد كە دان بە دەوڵەتی عێراقی بنێت بەڵام ئێران نەیكرد دان بەرەوایەتی سنووری نێوانیاندا بنێت لەساڵی 1969 دا ئێران لەیەك لاوە پەیمانی 1937 هەڵوەشاندەوە. كێشەكەیان هەربەردەوام بوو تاكوو رێكەوتننامەی 6ی جەزائیر كە تێیدا ئێران دەسكەوتێكی ستراتیجی بەدەست نەهێنا كێشەكانی سنوور ئارام نەبوونەوە، هەرچەندە لەلایەن عێراق جارێكی تر رێككەوتننامەكەی هەڵوەشاندەوە و بە هێرش كردنە سەر ئێران كێشەكەیان دووبارە بۆوە.
2- دەست كەوتی دووەمی ئێران، بەسەركەوتنی بزوتنەوەی رزگاریخوای كورد و دروست بوونی كیانێك بۆ كورد كاریگەری راستەوخۆی لەسەر كوردەكانی ئێران هەبوو بەتایبەتی نزیكەی زیاتر 5 ملیۆن كورد لە ئێران هەبوو بیر و هۆشی كوردایەتی لەناویاندا پەرەی سەندبوو چوونكە رێككەوتن لەگەڵ سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول، كوردەكانی عێراق مۆڵەت درابوو بە پێشمەرگەكان مانگانە بۆیان هەیە سەردانی كەس و كارو خێزانەكانیان بكەن لە ناو ئێراندا، ئەم جموجۆڵەش تێكەڵاویەكی پتەوی درووست كردبوو و كاری كردبووە سەر كوردەكانی ئێران و شای ئێران ترسی هەبوو لە راپەرین و شۆڕش لە دژی ئێران لە لایەكی تر ئێران دەیویست نفووز و دەسەڵاتی رووسەكان لە عێراق كەم بكاتەوە و وەهەروەها كە هاندەرێكی پتەو بوو بۆ زیاتر خۆ نزیك كردنەوە لە ئەمریكیەكان، بە تایبەتیش لە نامەكەی كیسنجەردا لە 18/2/1975 دا مەرامی شای ئێران دەردەخات و دەڵێ‌ (شای ئێران بە بوونی دەوڵەتی كوردی رازی نابێ‌ كە خاوەن ئۆتۆنۆمی و لەژێر دەسەڵاتی حكوومەتی عێراقی مەركەزی شیوعی بێت)
دووەم: عێراق، تاكە بەرژەوەندی سەرانی بەعس لە رێككەوتننامەی جەزائیر كە بەلایانەوە گرینگ بوو دامركانەوەی شۆڕشی كوردبوو چونكە سەدام حسێن لەیەكەم دانیشتنیدا گوتبووی ( ئامادەم بۆ هەر رێكەوتنێك لە پێناو دژایەتی میللەتی كوردا) وەهەروەها صدام حسێن لە دوای كۆبوونەوەی لەگەڵ ئیدریس بارزانی لەرۆژی 8-3-1973 دا دەڵێت (( مەجبورمان نەكەن تەنازوول بۆ (شا) بكەین ئەگەر عێراق تووشی مەترسی بێت واز لە شەتاوی عەرەبی دەهێنین كە ئەمە دڵمان تووشی برینێكی قووڵ دەكات و ئێوەش بەرپرسن لەمە، ئەگەر تەنازوولمان بۆ شا كرد ئێوە نرخەكەی بەگران لەسەرتان دەكەوێت)) ، هەر لەوبارەیەوە ((اسماعیل تایە النعیمی)) دەڵێت ((ئێمە لەرووی عەسكەری بەهیچ شێوەیەك سەركەوتوو نەبووین و نەمان توانی بەسەر بارزانیدا زاڵ بین بەڵام هۆكارە سیاسیەكان بۆ سەكرایەتی عێراق رەخسان و توانیمان لە ساڵی 1975 دا بەسەر كوردەكاندا زاڵبین) .
سێهەم: رێككەوتنی رووس و عێراق لە 8-4-1972 دا ، كەتایبەت بوو بە هەردوو بواری ئابووری و سەربازی، كە رووسەكان مەبەستیان بوو بۆ قایم كردنی پێگەیان لە كەنداوی عەرەب بە تایبەتی رێگەدانی كەشتی گەلی رووسەكان و هاموشۆكردن پەرە بە جمۆمۆڵی ئابووری خۆیان بدەن و بەتایبەتیش سوود وەرگرتن لە كانە نەوتەكانی عێراق لەرێگای كۆمپانیا نەوتیەكانەوە وەهەروەها وەكوو چەكێكیش عێراق بەكاربهێنێت دژی بەرژەوەندیەكانی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كە زۆر هانی عێراقی دا بۆ ئەوەی كێشەی كورد چارەسەر بكرێت بۆیە لە ساڵی 1970 دا (بریما كۆڤــ) ئەوەی لە عێراق ویست و ووتی ((ئەگەر كێشەی كورد چارەسەربێ‌ عێراق دەتوانێ‌ رێزەكانی خۆی دژی ئیسرائیلیەكان رابگرێت) ، لەهەمان كاتشدا رژێمی عێراقی پرچەك و تەقەمەی سەردەم كردوو پسپۆر و شارەزای بواری سەربازی لە عێراق زیاد كرد و لە هەڵگیرسانەوەی شەڕی یەك ساڵە دەورێكی زۆر كاریگەر و خەراپی بەرامبەر بە كورد هەبوو كە هۆیەك بوو بۆ هەڵستانەوەی رژێمی عێراق و پاشگەز بوونەوەی لە ریككەوتننامەی 11ی ئازاری 1970، رووسیا كەوای دەزانی بە یارمەتی دانی بەعس لە عێراق، خلیج دەبێتە پێگەیەك بۆ ئەو و، لەبەر ئەوە كام چەكی هەرەگرینگی رووخێنەرو سووتێنەر بوو دای بەسەدام و ئەمریكاش بۆ پاراستنی ئێران بە دەستی خۆیان كەم تاكوورتێك یاریدەی شۆرشیان دەكرد، لەوە دەترسان نەوەك كێشەكە لەوە زلتر ببێ و عێراق دەربەست خۆی بخاتە باوەشی رووس بە یەكجاری و لە ئاكامدا خەلیجیشیان لێ‌ ئاڵۆز بێ‌، خۆی لە كورد كێشایەوە و ئێرانیشی كشاندەوە و لەگەڵ عێراق رێككەوتن.
چوارەم : توركیا، ژمارەی كوردەكانی توركیا نزیكەی 15 ملیون كەسە، ترسی هەبوو لەگەڵ سەركەوتنی كوردەكانی عێراق و راپەرین و شۆرش لە توركیا سەرهەڵدات و ئەوانیش داوای مافی چارەنووسی خۆیان بكەن بۆ ئەم مەبەستە بەردەوام هەوڵی ئەدا دانوستان و كۆبوونەوەی سێ‌ قۆڵی بكرێت بە تایبەتی ئەو كۆبوونەوانەی كە لە ئەستەمبۆڵ بە ئەنجام دەگەیشتن بەراشكاوی داوای لە ئێران دەكرد كە هاوكاری كوردەكان نەكەن بۆ باقی پارچەكانی تر مەترسی دارە لە لایەكی تریش متمانە كردنی ووڵاتەیەكگرتووەكانی ئامریكا.
پێنجەم: وڵاتانی عەرەبی ((ئوردن ـ میصر ـ جەزائیر)) لەگەڵ ئێران و توركیا بوون ئەمانە هەموویان لە پشت و بەرژەوەندیەكانی ئێران و ئەمریكا كاریان دەكردوو بەمەبەستی رازی كردنی ئەمریكیەكان لەلایەك و لە لایەكی تر رزگاربوونیان لە قەیرانی ئابووری و سوود وەرگرتنی ماددی بەتایبەتی كە شای ئێران بۆ ماوەی 3 رۆژ لە 6/ 2/ 1975 گەیشتە (ئوردن ـ قاهیرە) لەلایەن ئێرانەوە یەك ملیارد دۆلار بۆ میسر دابین كرا، هەروەها سود وەرگرتن لەنەوتی هەردوو دەوڵەتی عێراق و ئێران.
شەشەم: ئەمریكیەكانیش هەر لە سەرەتای ریككەوتننامەی 11 ی ئازاری 1970دا لە هەوڵی بەردەوام بوون كە عێراق لە شەڕ و ئاژاوەدا بێت بۆ ئەوەی هەستی نەتەوایەتی عەرەبی كە عێراق زیاتر دەی جوڵاند لەلای لاواز بێت بەتایبەتیش مەسەلەی فەڵەستین و كەمكردنەوەی دژایەتی ئیسرائیلییەكان لەرێگای شای ئێران وە خۆی لە سەركردایەتی كورد نزیك كردەوە و كۆمەڵێك بەڵێنیان دابوو بۆ هاوكاری و پشتیوانی میللەتی كورد بەڵام لەلایەكی تر (نیكسۆن و كیسنجەر)، حەزیان نەدەكرد بارزانی جەنگەكە بباتەوە، چونكە باشیان دەزانی ئەگەر كوردەكان لە عێراقدا سەركەوتووبن، كوردەكانی ئێرانیش هەڵدەستن و داوای سەربەخۆی دەكەن و ئەگەری ئەوەش هەیە كوردەكانی توركیاش هەمان شۆڕش بكەن، لەبەر ئەوەی ئێران و توركیا دۆستی نزیك و بەوەفای ئەمریكان، ئەمریكاش حەزناكات ئەم دوو دەوڵەتە لاوازبن بۆیە حەزی كرد ئێران و عێراق كێشەكانیان چارەسەربكەن و ئەمریكاش لەو نێوانەدا دەست بەسەر چاڵە نەوتەكانی عێراقدا بەتایبەتی چاڵە نەوتەكانی كەركوك بگرێ‌(22)، هەربۆیە لە راپۆرتی پایك دا سیاسەتی ئەمریكا بەرامبەر بە كورد دەردەكەوێ‌ و دەڵێ‌: ـ ((سیاسەتی ئێمە (واتا ئەمریكا) بەرامبەر بە كێشەی كوردان بێ رەوشتانە بوو، چونكە نەیارمەتیمان دان و نە وازیشمان لێهێنان كە گیروگرفتی خۆیان لەگەڵ حكومەتی عێراقدا بە دانوستان چارەسەر بكەن، ئێمە نە هانمان دان و دوایش دەستمان لێكردنەوەو جێمان هێشتن)).
راپۆرتەكەی پایك ئەو راستیە ساغ دەكاتەوە كە نسكۆ پێهێنانی شۆڕشی كورد نموونەیەكی دیاری سیاسەتی خیانەت كارانەو دەست بڕینی نێو دەوڵەتی بوو، لەم بارەیەوە نوێنەری شۆڕشی فەلەستین لەتاران هانی حەسن، دوای ئەوی چاوی بە بەڵگەنامەكان دەكەوێت لە وەزارەتی دەرەوەی ئێران دەلێت (( بۆم دەركەوت كە ئەو پیلانە دژی كورد چەندە ترسناك و مەترسی دار بوو لەسەر دوارۆژی میللەتی كورد و بزووتنەوەی ئازادیخوازەكەی).
رژێمی ئێران یەكەم هەڵوێستی بەرامبەر بە رێككەوتننامەی جەزائیر و ئیمزاكردنی، هەموو یارمەتیەكانی لە كورد بری و دەست بەجێ‌ لە رۆژی 7/ 3/ 1975 تۆپ و تەیارە شكێنەكان و چەك و تەقەمەنیە سەربازیەكانی خۆی كێشایەوە و بەرەو ئێران بردیەوە و ئاگاداری بارزانی كرا سەردانی ئێران بكات و لە رۆژی 11ی ئازاری 1975 دا چاوی بەشای ئێران كەوت و راستەوخۆ ئاگاداری بارزانی كرد كە كێشەكانی ئێران و عێراق بە گفتوگۆ و تێكگەیشتن چارەسەرمان كردووە و رێككەوتننامەی جەزائیر لە نێوانماندا ئیمزاكراوەو وە لەسەر ئێوەش پێویستە كێشەكانی خۆتان لەگەڵ عێراق كۆتایی پێبهێنن ئێمە چیتر ناتوانین هاوكاریتان بكەین و سنوورەكانیش لە رووتان دادەخەین، وە بەدڵنیایی یەوە پێتان دەڵێین ئەگەر بیر لە شەڕكردن بكەنەوە و بەردەوام بن لە شەر كردن دژی عێراق ئێمە ناچارین بە پێی رێككەوتننامەكە هاوپەیمانی عێراق بین لە دژی ئێوە وەهەروەها رێگا بەسوپای عێراقیش ئەدەین لە ناوەوەی ئێران واتا لە سنوورەكانی پشتەوەی ئێوە (حاجی عمران سوپا هێرشتان بۆ بهێنێت و ئێمەش هاریكاریان دەكەین ، لەبەر ئەوەی رێككەوتننامەكە بەتەواوەتی لە بەرژەوەندی خەڵكی ئێرانە و ئاواتێكی لە مێژینەی ئێمەیە هەم خاكی ئێران دەستمان كەوتەوە و لەلایەكی تریش رووسەكانیش لە ناوچەكە وەدەرنران.
لە 12-3-1975 بارزانی و وەفدەكەی گەرایەوە بۆ كوردستان و بریاری بەردەوام بوونی شۆرشیاندا و چەندین هەوڵی دبلوماسیان بەئەنجام گەیاند بەتایبەتی لەگەڵ وڵاتەیەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل كە پێشتر بەڵێنیان دابوو هاوكاری و پشتیوانی كورد بكەن بەڵام بێسوود بوو لە پەیمانەكانیان پاشگەزببونەوە لەبەر مەصلەحەت و بەرژەوەندیەكانی خۆیان بەتایبەتی دواتر لە راپۆرتی (پایك) كیسنجەر ووتوویەتی (ئێمە واز لە كوردەكان دەهێنین بۆ ئەوەی عێراقیەكان دەست بەتاڵ ببن چونكە سوریا تاكوو ئێستا مل بۆ ئەوە نادا كە لە قۆناغی دووەمی لێك جیا كردەوەی هێڵی پێكدادانی نێوان عەرەب و ئیسرائیلیەكان بێتە ناو گفتوگۆ. بەم شێوەیە پشتیوانی دەوڵەتانی عەرەبی لە عێراق و گۆرانی هەڵوێستی وڵاتەیەكگرتووەكان و سەودا و مامەڵەی شای ئێران و هەڵوێستی رووسەكان لەلایەكی تر هەموویان هۆكاری راستەوخۆ و نا راستەوخۆ بوون بۆ لەناو بردنی شۆڕشی كوردان، لەبەر ئەوە سەركردایەتی كورد بەباشی زانی بۆ ماوەیەك بزوتنەوەی چكداری رابگرێت هەروەك بارزانی لە قسەكردنی دەڵێت (( كورد شەڕی عێراق و ئێران و توركیاو جزائیری، پێناكرێت و ئەگەر ئەو هێزانە بێنە ناو خاكی كوردستانەوە و شار و گوندەكانمان تاڵان و وێران دەكەن و میللەتەكەمان دەفەوتێنن)) وەهەروەها بارزانی لە قسەكردنی بۆ محمد حەسەنین هەیكەل ئەم راستیە دووپات دەكاتەوە ودەڵێت (( دەمتوانی لەسەر شەر كردن بڕۆم با سنوورەكانیش دابخرانایە، بەڵام وام پێ باشتر بوو كە خوێنی گەلی كورد و عێراق نەرێژری وە خۆشم بەدەستەوە نادەم بەڵام وام لا باش بوو كە بەشێوەیەكی كاتی كۆتایی بە بزووتنەوەكە بێنم) بارزانی باش لە پیلانەكە تێگەیشتبوو دەیزانی ئەگەر بەردەوام بێت لە شۆڕشی چەكداری ئەوا دەوڵەتان بە تایبەتی (عێراق وئێران) و هاوپەیمانەكانیان بەشێوەیەكی زۆر درندانە دەكەونە لێدانی بزووتنەوەی كوردایەتی ئەوكاتە میللەتی كورد تووشی كێشەو گرفتی زۆر دەبێت لە كوشتن وبرسیەتی و لەناوبردنی بە كۆمەڵ كە شای ئێران بە راشكاوی لە 11-3-1975 دا بۆ بارزانی باس كردبوو، بریاری شەڕ راگرتن لەو كاتەدا پێویستی دەكرد بۆ پاراستنی گیانی نزیكەی یەك ملیون ئافرەت و پیر و منداڵانی كورد كە ئاوارەی ئێران بوون ، لە 23ی ئاداری 1975 دا سەركردایەتی كورد بریاری وەستانی شەركردنی بە شێوەیەكی كاتی راگرت.
پیلانی جەزائیر ئەگەر چی ترسناكترین پیلان بوو دژی كوردستان و شۆڕشە رزگاریخوازەكەی مێژوو بۆ جارێكی تر دووبارە بۆوە بە تایبەتی هەر كاتێك شۆرشەكانی كورد لە سەركەوتن نزیك دەبوونەوە بە پیلانێكی دەرەكی هەوڵی لەناو بردنیان ئەدرا تووشی نەكسەیان ئەكرد هەروەكوو نەكسەی كۆماری كوردستان لە مەهاباد و شۆڕشی شێخ محموودی نەمر لە سلێمانی ، كەواتە دەتوانین بڵێین هەركاتێك كوردستان لە سەركەوتن نزیك بۆتەوە،دواتر لە لایەن دەوڵەتانەوە بەتایبەتی هەرێمی و دەرەكی پیلانێكی ترسناكیان بۆ دارشتووە لەوانە، پاش ئەو هەموو خەباتە دوور و درێژەی كەلە سەرەتاوە لە شۆڕش و راپەرینەكاندا ئنجامەكەی پەیمانی سیڤەر بوو دوای جەنگی جیهانی یەكەم كە كورد خەریك بوو بەرە وئاسۆی روون بچێت لەناكاو پەیمانی لۆزانیان بۆ قوت كردەوە و خستیانە جێگای. جارێكی تر كورد كەوتەوە ژێر دەستەی و ستەمی دەوڵەتە دڵ رەق وحكوومەتە یەك لەدوای یەكەكان وبێ‌ وەفایی دەوڵەتە گەورەكان بۆ جارێكی تر تێكۆشان و بەرخودان تاكو توانی دەوڵەتی عێراق ملكەچ بكات بۆ ئاشتی و رێككەوتننامەی 11ی ئازاری 1970 وەدەست بێنێت بەڵام دوای پێنج ساڵ دیسان بە پەیمانی جەزائیر ئاواتەكانی گەلی كوردیان پووكاندەوە.
مەسعوود بارزانی لە كتێبەكەیدا، سە بارەت بەرێككەوتننامەی جەزائیر دەلێت (( هەرچەندە شای ئێران شەتاوی عەرەبی دەست كەوت و ئەمریكیەكانیش وەعدیان لە عێراق وەرگرت بە چوونە دەرەوەیان لە بازنەی نفووزی سۆڤیەتی و بێنە ناو بازنەی ئەمریكە بەڵام حیزبی بەعس دوو هەلی مێژووی بە نرخی لەكیس چوو:
1- ریككەوتننامەی 11ی ئاداری بە گرینگی و دلسۆزی جێبەجێ نەكرد.
2- دوای نسكۆی 1975 لە بری ئەوەی گەلی كورد بەلای خۆیدا راكێشی،كەچی مامەڵەی زۆر توند و نامرۆڤانەی دەرهەق بە كورد كرد)) بەتایبەتی لە سەرەتاوە دەستی كرد بە راگواستن و خاپووركردنی گوندەكان و كۆكردنەوەی دێهات نشینەكان لە ناو ئوردووگا زۆرە ملێەكاندا وە راگواستنی بەشێكی زۆر بۆ ناوەراست و باشووری عێراق و وە لەساڵانی هەشتاكانیش سیاسەتی درندانە زیاتر دەركەوت كە كەوتە گرتنی بەكۆمەڵ و لە ناوبردنی میللەتی كورد بە شێوازی جۆراوجۆر، بەڵام كورد جارێكی تر شۆڕشەكەی هەڵگیرسایەوە و كە باوەری پتەوی بە هێزی گەل و پێشمەرگە هەبوو، وە ئەوانەی كە زوڵم و زۆرداریان دەرهەق بەكورد كرد لە ئەنجامدا خۆیان لەناوچوون. لەدوای رێككەوتنەكە رژێمی بەعس دەیزانی ناتوانێت كورد لە ناو بەرێت بەشەڕ وكوشتن هەولی داوە بۆ ئەوەی نەخشەی ستراتیجی خۆی لە رووی دیموگرافیەوە بە شێوەیەك دارشتووە كە رێژەی فرە نەتەوەی لە عێراقدا تێك بدات بە جۆرێكی وا كورد رێژەی نەتەوەی هەرەكەمی دانیشتوان بێت لە عێراق هەبێت و بەردەوام لە هەوڵی زیادكردنی رێژەی عەرەب بێت بۆ زیادكردن، مەبەستی رژێم ئەوە بوو هەموو كات رێژەی كورد ببێتە وەك كەمە نەتەوەیەكی بچوك بۆئەوەی هەركات ویستی بە سەریدا زاڵبێت هەر لە بە عەرەب كردنی كوردنشینەكان لەو ناوچانەی سنووری كورد و عەرەب و دەركردنی كوردە فەیلییەكان لە عێراق (هەر لەسەرەتای 1968 تاكو 1982 كە زیاتر لە 200 هەزار كەس بوون) و راونانی كورد بە هۆی سیاسەتی تۆقاندن و داپڵۆسین تاكو كورد ناچار بكرێت ناوچەكە بەجێ بهێڵێت و ئاوارەی هەندەران بێت بۆیە بەردەم سەدان هەزار كورد لە شوێنی خۆیان دەركراون یان بەهۆی شۆڕشەكانەوە لە ترسی گرتن و كوشتنی بە كۆمەڵ ناچار كراون لە شوێََََنی خۆیان دەربچن و لە دەوڵەتانی دراوسێ‌ شوێنەكانی تر بە ناچاری ژیانی ئاوارەی قبووڵ بكەن هەر بۆیە لە دوای دەست پێكردنەوەی شەڕ لە بەهاری 1974دا، نزیكەی لە 250 هەزار لە خەڵكی كوردستانی باشوور روویانكردە ناوچە ئازادكراوەكانی ژێر دەسەڵاتی هێزی پێشمەرگە بەڵام بە هۆی هێرشی هەوایی بە تایبەتی لە مانگەكانی نیسانی 1974 بۆ سەر قەڵادزێ‌ و هەڵەبجەو ناوپردان و گەلی زاخۆ و باقی شوێنەكانی تر كە بە كۆمەڵ هاوڵاتی سیڤل دەكوژران ناچار بوون ئاوارەی ئێران ببن و لە ئوردووگاكان لەژێر خێوەت ژیانێكی دژواریان بەسەر ئەبرد، وە لەدوای پیلانی جەزائیریش جارێكی تر خەڵكانێكی زۆر ناچار بوون كۆچ بكەن بۆ هەردوو دەوڵەتی توركیا و ئێران، بە تایبەتی لە بەرواری (22-3-1975) زیاتر لە 250 هەزار كوردی عێراقی ئاوارەبوون بەڵام لەلایەن دەوڵەتی توركیا رێگە نەدرا بە چوونە ناوەوەی كوردە عێراقیەكانی سنووری بادینان بۆیە خەڵك ناچاربوو جارێكی تر شاخە سەختەكانی سنوور بە پێ ببرن كە كۆمەڵێك كارەساتی ناخۆش لە رێگادا بە هۆی ئاووهەوای سارد و باران مردن .
صەدام حسێن لە سەفەرێكی بۆ تاران لە رۆژانی 29-4 تاكو 1-5-1975 لێبوردنێكی گشتی دەركرد و رای گەیاند كە تەنها چوار كەس هەقی گەرانەوەیان بۆ عێراق نیە ((جەنەڕاڵ بارزانی ـ ئیدریس ـ مسعود ـ محمد خالید ئەوانی تر هەر كێیەك هەن و هەر خەتاو تاوانێكیان كردووە، هیچ شتێكیان لەگەڵ ناكرێ‌) . (بۆ زیاتر بروانە بەڵگەنامەی ژمارە -1- كە تایبەتە بە لێبوردنە گشتی یەكە، كە نامەیەكی سەدام حسێن بە ئیمزای خۆی) حكوومەتی مەركەزی لەو ماوەیەدا ( واتە لە پاش پیلانی جەزائیر) سوودی لەم هەلە(قۆناغە) بۆ چارەسەر كردنی مەسەلەی دانیشتوانی ئەو ناوچانە وەرگرت بەمەبەستی تۆڵە كردنەوە لە خەڵكەكە كە لە سەردەمی شۆڕش دا پشت و پەنای شۆڕشگێران بوون بەم شێوەیە : ـ
یەكەم: سەرانی بەعس هەڵسان بە راگواستنی بارزانیەكان لەسەر زێدی باب و باپیرانیان بۆ ناوچەیەكی ووشك لە سنووری پارێزگای دیوانیە و ناسریە، ئەمانە ئەوانە بوون كە زۆربەیان خێزانی ئەو كەسانە بوون كە بە چالاكی داكۆكیان لە شۆڕشی كورد دەكرد بەڵام رژێمی بەعس لە شارەكانی خواروودا بڵاوی كردنەوە بەسەر قەزا وناحیەو گوندەكاندا دابەشیان كردن كە ئەمەش پێچەوانەی بەندەكانی مافی مرۆڤە بەتایبەتی لە بەندی(9) دا هاتووە ((بە شێوەیەكی رەمەكی نابێ‌ هیچ مرۆڤێگ بگیرێت یان دەست بەسەر بكرێت یان دوور بخرێتەوە)) . لە لایەكی تر وەها لە عەرەبەكانیان گەیاندبوو كە ئەو بارزانیانە هەموویان تاوانبارن و لە یاخی بوانن . بە بێ ئەوەی رژێم هیچ جۆرە یارمەتیەكیان بدات لە ژیانێكی زۆر ناخۆشدا بوون وەهەروەها بە هۆی ئاووهەواكەشی كە ناساز بوو لەگەڵ سروشتی خەڵكەكەدا نەدەگونجا و لە ماوەیەكی كورتدا بە سەدان كەس لە منداڵ وپیر و ئافرەت گیانیان لە دەست داوە بە تایبەتی ئەوانەی لە گوندی ((مەرەجوج)) نیشتەجێ‌ بوون، پاش پێنج ساڵ واتا ساڵی 1980 بە ئۆتۆمۆبیلی سوپای عێراق جارێكی تر كۆیان كردنەوە و هەموویان هێنانەوە بۆ سنووری پارێزگای هەولێر لە ئوردووگاكانی (( قوشتەپە ـ بەحركە ـ حریر ـ دیانا)) نیشتەجێیان كردن، بەڵام پاش دەستپێكردنی شەری عێراق ئێران بە تایبەتی لە رێكەوتی 22-7-1983 دا كاتێك حكوومەتی ئێرانی هێرشی بەربڵاوی هێنا بۆسەر ناوچەكانی حاجی عمران و ناوچەیەكی بەرفراوانیان لە ((شیوەرەش ـ ئالانە ـ ئازادی ـ رایەت)) لە دەسەڵاتی بەعس سەند و هەزاران سەرباز لە هەردوولا كوژران و رژێمی عێراق لە ناوچەكە شكا، سەدام حسێن لەدوای ئەم شەڕە بە بیانووی بەشداری كردنی هێزەكانی پارتی دێموكراتی كوردستان لەو شەڕەدا لە رۆژانی 30-7-1983 دا بەسەرۆكایەتی ((بەرزان تكریتی و وەتبان تكریتی)) لە كاتی شەودا، لەدەوری ئوردوگای زۆرە ملێی قوشتەپە كە عەشیرەتی بارزانیەكانی تێدا نیشتەجێ‌ بوون و لە رۆژی 8-8-1983 ئوردوگای حەریر لە 10-8-1983 ئوردوگای بەحركە كە لە ماوەی ئەو سێ‌ رۆژانەدا نزیكەی 8000 پیاوی گەنجی بارزانی كە لە تەمەنی 12 ساڵی تاكو 65 ساڵی گرت و بێ‌ سەروشوێن كران، و سەدام حسێن لە دانشتنێكی لەگەڵ كۆمەڵێك لە خەڵكی هەولێر، لە پارێزگای هەولیێر لە 12 ئەیلولی 1983 بەراشكاوی ووتی ((ئەوانەی خیانەتیان لە وڵات و لە پەیمان كرد بۆیە بە سزای سەختمان گەیاندن و بۆ دۆزەخمان ناردن)) ، رژێمی بەعس وێرای كوشتن و زیندبەچاڵكردنی ئەو هەموو خەڵكە كە تەنیا تاوانیان كورد بوون، لەگەڵ ئەوەش تەرمەكانیان لە نێوان گۆرە بەكۆمەڵەكان دا پەرت و بڵاو كردۆتەوە بۆ ئەوەی شوێنەوار و ناسنامەشیان بزر بێت و لە بیابانەكانی(بوسەیە) و سێ‌ گۆشەی نێوان عێراق و كوێت و سعوودیە لە گۆرێكی بەكۆمەڵدا تەرمی(512) كەس دۆزرایەوە كە بەهۆی جل وبەرگ و جەمانەی سوورەكانیان ناسراونەتەوە، هێندرانەوە بۆ كوردستان لە رۆژی 17\10\2005 بۆ جارێكی تر بەخاك سپێردران لە بارزان .
دووەم: حكومەتی مەركەزی لە دوای نەكسەی 1975 سوودی لەم هەلە وەرگرت بۆ چارەسەركردنی مەسەلەی دانیشتوانی ئەو ناوچەیە كە مایەی ناكۆكی بوون دیڤید مەكداول لە كتێبەكەیدا دەڵێت (( بە پێی سەرچاوە كوردیەكان حكوومەتی یەك ملیۆن كەسی لە دانیشتوانی ناوچەكانی خانەقین و كەركوك و مەندەلی و شێخان و زاخۆ و شەنگاری لە ناوچەكانی خۆیان دەركرد و لە شوێنی ئەوانە كۆچرەوانی میسری و عەرەبی عێراقیان نیشتەجێ‌ كرد)) وەهەروەها ئەو ناوچانەی كە زۆرینەی كورد بوون وەك (( چەمچەماڵ ـ كفری ـ توزخورماتوو ـ كەلار)) لە پارێزگای كەركوك داماڵدران و بە پارێزگاكانی سلێمانی و دیالە و سەلاحەددین لكێندران و هەموو ئەو گوندانەش كە نزیك بوون لە چاڵە نەوتەكانی (كەركوك و خانەقین و موصڵ) خەڵكەكانیان راگواستن ، لە هەمان كاتدا یەكێك لە كارە بێزراوەكانی رژێمی بەعس دانی پاداشتی دارایی بەو كەسانەی بە خێزانەوە دێنە ناوچە كوردەكان لەلایەك و لەلایەكی تر بۆ ئەو كەسانەی عەرەبن كە ژنی كوردیان دەخواست كە زیاتر مەبەستایان بوو توانەوەی گەلی كورد لە ناو نەتەوەی عەرەبدا .
سێهەم: ئەوانەی دوای لێبوردنی گشتی سەدام حسێن لە 30-4-1975 هاتنەوە، رژێم هەموویانی بۆ خوارووی عێراق برد و لەوێ‌ لە ناو عەرەباندا نیشتەجێی كردن، هەرچەند ماڵێك لە ناوچەیەك دابەش كران بۆ ئەوەی بە ئاسانی بتوانێت بەسەریاندا زاڵبێت و وەهەروەها سەرجەم فەرمانبەرە كوردەكان كە پەیوەندیان بە شۆرشەوە كردبوو بەتایبەتی ئەوانەی پلەی لێپرسراویەتیان لە ئیداریەكانیان هەبوو لەگەڵ سەرجەم ئەفسەرانی سوپاو پۆلیس تاكو ساڵانی 1980 لە خوارو و ناوەراستی عێراق بە زۆر نیشتەجێ‌ كران وەهەروەها هەموو ئەو كوردانەی لە ئێرانیش مانەوە ژیانی ئاوارەیان پەسەند كرد لەگەرانەوە بۆ عێراق پێیان باشتر بووە رژێمی شا (حمە رەزاشای ئێرانیش) بە نسبەت كوردەكان بەگشتی دڵ رەق و خوێن رێژە وەك سەرۆكی عێراق هەربۆیە بریاری دا ئەوانەی مانەوەیان لە ئێران هەڵبژارد ، هەندێك لە گەنجەكان چوونە دەوڵەتانی ئەورووپا وە بەشێكی زۆریش لە ناو ئێراندا مانەوە، سەرجەمیان بەسەر شارەكانی دوور لە كوردستاندا دابەش كران (بە شێوازێك دوور لە یاسای مافی مرۆڤ، بەتایبەتی ئێرانیەكان دەترسان لەبەر كوردەكانی ئێران زۆر مەبەستیان بوو بۆشارە دوورەكان كە زیاتر لە 1400 كم لە كوردستانی ئێران دوور بوون لە كاتێكدا بە لیست ناو دەخوێندرایەوە كە بێ‌ رەچاوكردنی خزمایەتی دابەش دەكران) ، لە هەمان كاتدا كە دابەش دەكران بەسەر شارەكاندا بۆ نموونە (لە شاری جهروم كە 36 سەعات لە كوردستانەوە دوورە، نزیكەی 4000 خێزانی لێبوو، (شەش مانگ) خولی ڕاهێنانیان بۆ دەكردنەوە و دواتر بۆ جارێكی تر بەسەر گوند و ئاواییەكانی سنوورەكان دا دابەشیان دەكردن بۆ ئەوەی ژیانی ڕۆژانەیان دابین بكەن وە ئەگەر یەكێك سەردانی كەس و كارو خزمەكانیان بكردایە پێویست بوو لەلایەن كاربەدەستانی ئێرانی مۆڵەت وەربگرێت كە ئێرانییەكانیش مەبەستیان لە ڕاگواستنی كوردە عێراقیەكان بۆ ئەو شوێنانە تەنها مەبەست، دووركەوتنەوەیان لە كوردستان لە لایەك و لەلایەكی تر توانەوەی كوردەكان لەناو (فارس و توركدا) .
دكتور مارف عمر گول لە كتێبەكەیدا دەلێت (لە مانگی 11ی 1975 دا كۆمەڵەی پشتگیری كردنی گەلانی چەوساوە لە ئەڵمانیا-گویتنگن، لە گەڵ كۆمەڵەی مافی مرۆڤ لە هۆڵەندە رایان گەیاند ژمارەی راگوێزراوان لە عێراق گەیشتۆتە (200,000) دووسەد هەزار كەس و (116) سەد و شازدە گوند وێرانكراون، (25,000) بیست و پێنج هەزار كوردی یەزیدیش لە سنجار ڕاگوێزراون) وە هەروەها دەلێت ( لە ساڵی 1976 دەزگاكان رژێمی عێراقی كەوتنە دەرهاوێشتن و سووتاندنی ئەو كتێبانەی كە مێژووی كورد دەدوێن وە هەروەها قەدەغەكردنی بابەتی مێژووی كورد لە قوتابخانەكاندا .
هەڵوێستی رژێمی بەعس بەرامبەر بە نەتەوەی كورد و بزاڤە رزگاری خوازەكەی ئەم راستیە دەسەلمێنن، رژێمی بەغدا، بۆ ئەوەی دان بە سادەترین مافی نەتەوەیی كوردا (ئۆتۆنۆمی) نەنێت ساڵی 1975 رێككەوتننامەی جەزائیری مۆر كرد و كرنوشی بۆ شای ئێران برد و وە سازشی لە ئاو و خاكی عێراق كرد تەنها بۆ ئەوەی شكست بە شۆرشی كورد بێنێت، هەموو عەرەبە نەتەوەپەرەستەكانیش پشتگیریان لەو هەڵوێستەی بەغدا كرد دواتر هۆی سەرەكی هەموو نەهامەتییە یەك لەدوایەكەكانی گەلی عێراق و ناوچەكە بوو شەڕی هەشت ساڵەی عێراق و ئێران داگیركردنی كوێت ساڵی 1990، گەردەلوولی بیابان و ڕزگاركردنی كوێت، سەپاندنی ئابلووقەی ئابووری لەسەر عێراق و، شەڕی ڕگاركردنی عێراق یان داگیركردنی عێراق وەك ئەمریكییەكان خۆیان دەڵێن. عەرەبەكان چ وەك حكوومەت و چ وەك نەتەوە و گەل ئامادە نەبوون نەك دژی ئەم هەڵوێستەی بەغدا بووەستن بەڵكوو تاكە گلەییەكیشیان ئاراستەی رژێمی گۆر بە گۆری بەعس نەكرد كە سازشی لە ئاو و خاكی عەرەب كردبوو).
هەر بۆیە لە نێوبردنی حزبی بەعس لە 9\4\2003 دا بەدەستی هێزەكانی هاوپەیمانان و بەرهەڵستكارە عێراقیەكان بەگشتی و بەتایبەتی هێزە كوردیەكان بووە هۆی دانانی سنوورێك لەبەردەم ئەم ناخۆشی و سیاسەتە رەگەزپەرستانەی كە بۆ لەنێو بردنی سەرجەم گەلانی عێراق و كوردستان بەتایبەتی كە هەردەم هەوڵی داوە بەریشە كیش كردنی گەلی كورد و بەتایبەتی بە عەقلی هێز و سەربازی بیریان دەكردەوە، هەر بۆیە چارەنووسیان بەو رۆژە گەیشت.
لە رۆژی پێنج شەمە ریكەوتی 1\7\2006 كاتژمێر 2,30 دەقیقەی دوای نیوەرۆ بەكاتی بەغدا، زۆر بە لاوازی و بێ‌ توانایی سەدامی دیكتاتۆر و بەشێك لە داروو دەستەكەی لە بەردەم دادگا ئامادە بوو، كە ئەمەش یەكەم دەركەوتنی سەدام بوو دوای ئەوەی لە مانگی كانوونی یەكەمدا دەستگیر كرا.
پێویستە بگوترێت شوێنی دادگاكردن لە ساڵانی حوكمی بەعس دا كۆشكی سەرۆكایەتی بوو لە ڕەزوانییە لە هەمان شوێندا كۆمەلێك تاوانیان بۆ خوێندەوە كە پێویستە لەسەری دادگای بكرێت.
كە ئەمە بۆ گەلانی عێراق بەگشتی و بەتایبەتی بۆ گەلی كورد دەست كەوتێكی گەورە بوو.
بەتایبەتی لە رۆژی 21\8\2006 دا، لە فەرهەنگی یادەوەری كورد دا رۆژێكی مێژووییە چونكە ئەنجامدەرانی تاوانی ئەنفال و جێنۆسایدكردنی كورد لە دادگا دا، داواكارو شكایەتكارانی كورد ڕووبەروویان بوونەوە و بەشێك سەرانی رژێمی بەعسیش بە سەدامی دیكتاتۆرەوە وەك تاوانبار لەو دادگایە دا ئامادە بوون، كە ئەمە لە ڕوی سیاسیەوە وەرچەرخانێكی گەورە بوو لە خەباتی نەتەوایەتی گەلی كوردستاندا كە ئەو دیكتاتۆرانەی رۆژانێك لە هەوڵی سرینەوەی گەلی كورد دا بوون وەك نەتەوە، ئەمرۆ دۆسییەی قوربانیەكانی كورد لە دادگا ڕووبەروویان بۆتەوە، لە دوای (61) دانیشتنی دادگا دا، لە دانیشتنی رۆژی 24/ 6/ 2007دا دادگای باڵای تاوانی عێراق بریاری لە سێدارەدانی بەسەر تاوانباراندا دا، كە بریارێكی مێژوویی و سەركەوتنێكی تر كورد بوو، بە تایبەتی جینۆساید ناساندنی پرۆسەی ئەنفال بوو ئەمە رووداوێكی مێژوویی و سەركەوتنێكی گەورەیە بۆ كوردستان و عێراقیش، كە دەكرێت ببێتە عیبرەت تا چیتر دیكتاتۆر و ستەمكاران تاوانەكانی سەرانی بەعس دژ بە هیچ میللەتێك ئەنجام نەدەن. چونكە سەرئەنجام هەر ئەوانە سەركەوتوو دەبن كە زوڵمیان بەرامبەر دەكرێت.
وەسفكردنی ئەو تاوانە بە جینۆساید گرینگیەكی یاسایی زۆری هەیە، یەكێك لە خاڵە گرینگەكانی ئەوەیە هەر هەموو ئەنجامدەران و ئەوانەی هاوكاریان كردوون بە تاوانبار دادەنرێت، چونكە ئەوانەی بەشداریان كردووە زۆر زیاترن لەوانەی لەناو قەفەسی دادگادا ئەبیندران و لەلایەكی تر بۆ كورد دوو سوودی هەیە، یەكێكیان بۆ كەس و كاری قوربانییەكانی ئەنفال هەم ئەوانەی زوڵمیان لێكردوون بە سزاگەیشتن وە لەلایەكی تر قەرەبووی ماددی و مەعنەوی دەكرێنەوە، دووەمیان بۆ گەلی كورد لە رووی سیاسیەوە كێشەی كورد زیاتر دەچێتە پێش و زیاتر لایەنگری بۆ پەیدا دەبێت لە ئاستی نێودەوڵەتییەوە بۆ ئەوەی داوای مافە رەواكانی خۆی بكات لە سەروی هەمووشیانەوە مافی چارەی خۆنووسین، وەهەروەها لە لایەكی تر لەم بارەیەوە، دكتۆر ساڵح عومەر عیسا دەڵێت : ( لە شەری جیهانی دووەم نازییەكان تاوانی جینۆسایدیان بەرامبەر بە جولەكەكان ئەنجام دا، جولەكەكانیان لە ناو ئاگر دەسووتاند كە بە هولاكاست بەناوبانگە، بەڵام لەدوای شەری جیهانی دووەم لەلایەن جوولەكەكان كارێكی زۆر لەسەر ناساندنی تاوانەكانی نازییەكان بەرامبەر بە جوولەكەكان كرا، سەركەوتنی زۆریان بەدەست هێنا و رای گشتی جیهان بۆ بەرگری كردن لە جوولەكە دروست كرا، كە بووە هۆكاری ئەوەی دەوڵەتی ئیسرائیل بۆ جوولەكەكان دابمەزرێت) و لەلایەكی تر ئەگەر تەماشای كێشەی ئەرمەنستان و توركیا بكەین، ئێستا زیاتر لە 80 ساڵ بەسەر كوشتنی ئەرمەنییەكان تێپەریووە لەلایەن توركیاوە، دەوڵەتی ئەرمەنستان هەوڵی ئەوە دەدات بە بەردەوامی بۆ ئەوەی دەوڵەتی توركیا دان بە جینۆساید بنێت كە بەرامبەر ئەرمەنیەكان كردوویەتی.
بەڵام بە نسبەت گەلی كورد زیاتر پێویستە هەوڵبدات بۆ ناساندنی ئەم تاوانە بە جیهان و رای گشتی جیهان بۆ بەرگریكرد لە كێشەكەمان، هەرچەندە نەتەوەیەكگرتووەكان پێویستە داوای لێبووردن لە گەلی كورد بكات پێش هەموو شتێك لەبەرئەوەی لەو كاتەدا نەی توانی بە ئەركی سەر شانی خۆی هەڵبستێت وبەرگری لە گەلی كورد بكات لەلایەك و لە لایەكی تر هەوڵی رێگا چارەیەك بدات بۆ كۆتایی هێنانی یەكجارەكی و چارسەركردنی كێشەی كورد، كە ئەمەش تەنها بە دەوڵەتی كوردی چارەسەر دەكرێت.



سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:
1- كریس كوچێرا، كورد لەسەدەی نۆزدە و بیستەم دا، وەرگێرانی (حەمە كەریم عارف) چاپی سێهەم هەولێر 2006، (كریس كۆچێرا نوسەرێكی فەرەنسیە).
2- پرۆفیسۆر د. شوكریە رسول، بارزانی و كێشەی كورد لە نێوان دەوڵەتە زڵهێزەكان و دەوڵەتانی ناوچەیدا (1945-1975)، كۆنگرەی یادەوەری سەد ساڵەی بارزانی نەمر، بەشی یەكەم ـ هەولێر 2003.
3- دكتۆر جەبار قادر، ئەنفال دەرهاوێشتەی رەگەزپەرەستی و تۆتالیتاریزم و كۆمەڵگەی داخراوە، سەنتەری برایەتی ژمارە 24ی ساڵی 2006 .
4- خەبات عبدالله، بنەما تیۆرییەكانی جوگرافیای عەسكەری كوردستانی باشوور، وەزارەتی رۆشنبیری، چاپی یەكەم سلێمانی- 2001 .
5- دیڤید ماكداول، مێژووی هاوچەرخی كورد، ئەبوبەكر خۆشناو لە فارسییەوە كردوویەتی بەكوردی 2005، هەولێر.
6- دكتۆر ناصح غفور، چەند لایەنێك لە كەلەپووری نیشتمانی و خەبات گێرانەی بارزانی نەمر، لە بڵاوكراوەكانی مەكتەبی رێكخستنی پێشمەرگە، زنجیرە 50.
7- د. خلیل ئیسماعیل محمد، كۆنگرەی 90 ساڵەی لە دایك بوونی بارزانی نەمر ـ هەولێر ـ سەلاحەدین ـ لە 14-17/9/1993 ـ كوردستان.
8- شەوكەت مەلا اسماعیل حسن، رۆژانێ‌ لە مێژووی شۆرشی ئەیلول 1961-1975 چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە / هەولێر چاپی یەكەم 2007 .
9- دكتۆر مارف عمر گول، جینۆسایدی گەلی كورد لەبەر رۆشنایی یاسای تازەی نێودەوڵەتان دا، سەنتەری لێكۆڵینەوەی ستراتیجی كوردستان ـ سلێمانی 2003 .
10- عمر همزە سالح، ڕاگواستنی گوندەكانی كوردستان، دەزگای موكریانی، چاپی یەكەم 2009.
11- شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی، هەژار لە فارسییەوە كردوویەتی بە كوردی، لە لایەن كۆری زانیاری كوردەوە لە چاپ دراوە لە ساڵی 1972 .
12- ئەمین قادر مینە، ئەمنی ستراتیژی عێراق و سێ‌ كوچكەی بەعسییان، (تەرحیل- تەعریب- تەبعیس)، لەبڵاو كراوەكانی سەنتەری لێكۆلینەوەی ستراتیژی كوردستان سلێمانی 1999.
13- شۆرش حاجی رسول، ئەنفال، كورد و دەوڵەتی عێراق چاپی دووەم ـ ساڵی 2003 .
14- مەجید ئاسنگەر، ئەوانەی ناحەزی ئێوەن دوژمنی كوردستانن، لە بڵاوكراوەكانی مەكتەبە رێكخستنی پێشمەرگە زنجیرە 6.
15- مسعود البازانی، البارزانی و الحركە التحرریە الكردیە، الجز‌و الپالپ، پورە ایلول 1961-1975، اربیل 2002 .
16- محمد صالح عقراوی، الكرد والدولە المستقلە وفق المعاهدات و المواپیق الدولیە، وزاره الپقافە الاقلیم كردستان العراق، اربیل 2005 .
17- جابر ابراهیم الراوی، الفا‌و الاتفاقیە العراقیە الایرانیە ـ لعام 1975، فی چو‌و القانون الدولی، السلسلە الاعلامیە 116 لسنە 1980 .
18- الدكتور فاچل البراك، مصگفی البارزانی الاسگورە والحقیقە، الگبعە الپالپە، بغداد 1989
19- حامد محمود عیسی، القچیە الكوردیە فی تركیا، مكتبە مدبولی- عربیە للگباعە والنشر، القاهرە ، الگبعە اڵاولی 2002.
20- جابر ابراهیم الراوی، الغا‌و الاتفاقیە العراقیە الایرانیە – لعام 1975، فی چو‌و القانون الدولی، السلسلە الاعلامیە 116لسنە 1980.