رۆڵی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان لە دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق

Sep 25 2018

رۆڵی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان لە دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق


پێشەكی :
( ئاو ) , گرنگترین سەرچاوەی سروشتیە وبێ ئاو ژیان بوونی نیە . خوداوەندی مەزەن فەرموویەتی : ﴿ۆجَعَلْنَا مِنَ الْمَا‌وِ كُلَّ شَیْ‌وٍ حَیٍّ﴾ [سورە اڵانبیا‌و اڵایە: 30] , كوردیش دەڵێت : ( ئاو و ئاوەدانی ) . مەبەست لە نووسینی ئەم باسە بریتیە لە :
1 – دیاریكردنی رۆڵی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان لە دابینكردنی ئاسایشی ئاو بۆ هەرێمی كوردستان .
2 - دیاریكردنی رۆڵی رووبارەكانی هەرێمی كوردستانە لە دابینكردنی ئاسایشی ئاو بۆ عێراق .
رەنگە پرسیار بكرێت پەیوەندی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان بە دابینكردنی ئاسایشی ئاو بۆ عێراق چیە ؟ ئایا ئەركی ئیمەیە ئاسایشی ئاو بۆ عێراق دابین بكەین ؟. بۆ وەڵامی ئەم پڕسیارانە دەڵین :
1 – تا ئەو كاتەی هەرێمی كوردستان بەشێك دەبێت لە عێراق , كە هیوادارم زۆر نەخایەنێت , پەیوەندی هەمەلایەنەی بەهیز هەیە لە نێوان هەرێمی كوردستان و عێراقدا .
2 – لە برگەی هەشتەم / بەندی ( 110 ) ی دەستوری عێراقدا هاتووە : " دارشتنی پلانەكانی ئەو سیاسەتانەی پەیوەندیان بە سەرچاوە ئاویەكان لە دەرەوەی عێراقدا هەیە و مسوگەركردنی ئاستی تێ ڕژانی ئاو بۆ نێو عێراق و دابەشكركردنی دادپەروەرانەی لە نێو عێراقدا , بە پێی یاسا و ڕەووشتە نێودەوڵەتیەكان , تایبەتە بە دەسەڵاتە فیدرالێەكان " . و لە برگەی حەوتەم / بەندی ( 144 ) ی دەستورەكەدا هاتووە : " دارشتنی سیاسەتی دەرامەتە ئاویەكانی ناوخۆ و رێكخستنی بەشێویەك دابەشكركردنی دادپەروەرانەی مسۆگەر بكات , كە بە یاسا رێكدەخرێت لە دەسەڵاتە هاوبەشەكانی نێوان دەسەڵاتە فیدرالێەكان و دەسەڵاتە هەرێمیەكانە ". ( 1 )
3- بەدابینكردنی بەشێك لە ئاسایشی ئاو بۆ عێراق , لە لایەن ئاوی رووبارەكانی هەرێمی كوردستانەوە , پێگەی هەرێم لە عێراقدا , پێش جیابوونەوەی لە عێراق و دوای سەربەخۆی كوردستانیش , بەهێزتردەبێت .
4 – كاتێك ئاوی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان بەشێك لە ئاسایشی ئاو بۆ عێراق دابیندەكەن , حكومەتی عێراق ناچارە پێداویستیە دارایی و تەكنەلۆجیەكانی پرۆژە ئاویەكان , كە لە هەرێمی كوردستاندا ئەنجامدەدرین بۆ دابینكردنی ئاسایشی ئاو , لەئەستۆ بگرێت . بێگومان لە رێگای ئەو پرۆژانەوە دەتوانرێت ( ئاسایشی ئاو ) بۆ هەرێمی كوردستان دابینبكرێت چونكە هەرێم رۆڵی دەبێت لە پلاندانان و جێبەجێكردنی ئەو پڕۆژانە .
باسكردنی بابەتی رۆڵی ( ئاوی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان ) لە دابینكردنی ئاسایشی ئاو بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق گرنگی خۆی هەیە كە دەكرێت لەم خاڵانەدا دیاری بكرێت :
1 – بەگشتی بابەتی دابینكردنی ئاسایشی ئاو گرنگیەكی تایبەتی هەیە لەبەر گرنگی ئاو بۆ ژیان و لەبەر ئەوەی بەكارهێنانی ئاو لە هەلكشانی بەردەوامدایە بەهۆی زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان لەلایەك و زیادبوونی تێكرای بڕی بەكارهێنانی تاكەكەس لە ئاو لەلایەكی تر. ژمارەی دانیشتوانی عێراق لە ( 12 ) ملیۆن كەس , لە سەرژمێری 1977 دا , زیادی كردوە بۆ ( 16.3 ) ملیۆن كەس , لە سەرژمێری 1987 دا , بۆ زیاتر لە ( 22 ) ملیۆن كەس , لە سەرژمێری 1997 دا و بۆ زیاتر لە ( 38 ) ملیۆن كەس , بە پێی خەملاندنەكان , لە ساڵی 2017 دا . هاوتەریب , لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان , دیاردەی ( شارنشینی ) رووی لە زیادیكردوە بۆ نموونە رێژەی دانیشتوانی شار لە عێراقدا لە ( 64% ) دا , لە ساڵی 1977 , زیادیكردوە بۆ ( 75% ) لە ساڵی 1997 دا . ( 2 )
2 - دابینكردنی ئاسایشی ئاو لەو ناوچەیەی كە ( هەرێمی كوردستان و عێراق ) بەشێكن لێی , ناوچەی ( رۆژهەڵاتی ناوەراست ) , تایبەتمەندی خۆی هەیە لەبەر بوونی كێشەی كەم ئاوی لە ناوچەكە لەلایەك و زیادبوونی پێداویستیە ئاویەكان بە بەردەوامی , بەهۆی زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان و بەرزبوونەوەی پلەی گەرما , لە ناوچەكەدا لەلایكی تر .
لە راپۆرتی كۆمەڵەی پەرڵەمانی ( ناتۆ NATO ) , كە لە مایسی ( 2017 ) دا دەریكردوە لە كۆبوونەوەی ( 7 ) مەزنەكەدا ( G7 ) , هاتووە : " رۆژهەڵاتی ناوەراست و باكوری ئەفریقیا هەمیشە وەك نموونەی ئەو ناوچانە دەهێنرێنەوە كە كێشەی كەم ئاویان هەیە چونكە لەم هەرێمە ( 5% ) ی دانیشتوانی گۆی زەوی لێدەژی لە كاتێكدا خاوەنی كەمتر لە ( 1% ) ی ئەو ئاوەیە كە نوێدەبێتەوە " .( 3 )
3 – رووباری دیجلە و رێژگەكانی سەرچاوەی سەرەكی دابینكردنی پێداویستیە ئاویەكانی چالاكیە ئابووری و خزمەتگوزاریەكان و ڕۆژانەی مرۆڤن , بە تایبەتی لە ناوەراست و باشوری عێراق . رێكەوت نیە و ڕووداێكی چاوەروان كراوە پایتەختی عێراق و ناوەندی چەندین پارێزگا و شاری گەورە , جگە لە شارەكانی هەرێمی كوردستان , لەسەر رووباری دیجلە دروستكراون .
بۆگەیشتن بە ئامانجەكانی تۆژینەوەكە و بەهۆی سروشتی بابەتەكەی بەباش زانراوە بەسەر دوو تەوەری سەرەكیدا دابەشبكرێت كە بریتین لە :
تەوەری یەكەم : پێناسە و روونكردنەوەی چەمكی ( ئاسایشی ئاو ) و دیاریكردنی بڕی ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی ئاسایشی ئاو بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق .
تەوەری دووەم : رۆڵی ئاوی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان لە دابینكردنی ئاسایشی ئاو بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق .
تەوەری یەكەم : پێناسە و چەمكی ئاسایشی ئاو و دیاریكردنی بڕی ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی ئاسایشی ئاو بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق :
( ئاسایشی ئاو ) , وەك هەمووزاراوەیەكی تر , پێناسەی جۆراوجۆری بۆ كراوە لەوانە :
- ( ئاسایشی ئاو ) بریتیە لە " پاراستنی ئەو دەرامەتە ئاویانەی كە هەن و بەكارهێنانیان بە باشترین شێوە و پیس نەكردنیان و زیدەرۆینەكردن لە بەكارهێنانیان بۆ خواردنەوە و ئاودێری و پیشەسازی و هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەی نوێ بۆ ئاو و پەرەپێدانیان و بەرزكرنەوەی وزەكانی بەكارهێنانیان بۆ دابینكردنی هاوسەنگی لە نێوان ئەودەرامەتە ئاویانەی كە لە بەردەستان و پێداویستیە ئاویەكان كە لە هەڵكشانی بەردەوامدان " .( 4 )
- لە دیكۆمێنتی ( دەست بەكاركردن بەرەو ئاسایشی ئاو ) , كە لەلایەن ( ئەنجومەنی جیهانی بۆ ئاو ) بڵاوكراوەتەوە , بەم شێوەیە پێناسەی ( ئاسایشی ئاو ) كراوە : "مسۆگەركردنی دابینكردنی پێداویستیەكانی هەموو تاكەكانی كۆمەڵگا لە ئاوی پاك بە تێچونێك كە لە توانایاندا بێت بۆ ئەوی تەندروست بژین و بەرهەمهێنەر بن بێ ئەوەی كاریگەری هەبێت لەسەر بەردەوامبوونی ژینگەی سروشتی" .( 5 )
- ئاسایشی ئاو بریتیە لە : " مسوگەركردنی بڕی ئاو , لە جۆری باش , بە بەردەوامی بۆ دانیشتوان بۆ ئەوەی پێداویستیەكانی ژیانیان دابین بكەن , پەرە بە لایەنە كۆمەلایەتی و ئابوریەكانیان بدەن , ئاو لە پیسبوون و كارەساتەكانی بپارێزن و بەرگری لە سیستمی ژینگە بكەن لە بارودۆخی ئاشتی و سەقامگیری سیاسیدا ". ( 6 ) ئەم پێناسەیە تیشك دەخاتە سەر ( ناوەندێتی ئاسایشی ئاو ) بۆ بەدەست هێنانی هەستكردنی بە ئاسایشی مرۆڤایەتی و بەردەوامبوونی ژینگەیی .
- بە بۆچوونی ئیمە ( ئاسایشی ئاو ) بریتیە لە : " دابینكردنی (خۆبژێوی ئاو ) بۆ هەموو تاكەكانی كۆمەڵگا بەشێوەیەك بتوانرێت پێداویستیە ئاویە هەنوكەیی و ئایندیەكانیان , لە هەموو كات و شوێنكدا و لە بارودۆخی ئاشتی و سەقامگیری سیاسیدا , دابین بكات بێ ئەوەی كاریگەری نەرێنی لەسەر ژینگەی سروشتی هەبێت " .
لە روانگەی ئەم پێناسە , و پێناسەكانی تر كە ئاماژەیان بۆ كراوە , دەكرێت چەمكی ئاسایشی ئاو لەم خاڵانەدا روونبكرێتەوە :
1 – ( ئاسایشی ئاو ) كاتێك دابیندەكرێت كە بتوانرێت (خۆبژێوی ئاو ) دابینبكرێت , واتە ( بڕی ئاوی پێویست و شیاو بۆ خواردنەوە و بەكارهێنانی رۆژانەی دانیشتوان و چالاكیە خزمەتگوزاری و ئابووریەكانی دابینبكرێت ) .
2 - دابینكردنی بڕی ئاوی پێویست و شیاو پێویستە بۆ هەموو تاكەكانی كۆمەڵگا بێت لە هەر شوێنێك بن و لە هەموو كاتەكاندا بێت , واتە لەو شوێنانەیش كە كێشەی كەم ئاویان هەیە و لە وەرزە وشكەكان و ساڵە وشكەكانیشدا .
3 - دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) تایبەت نیە تەنیا بە نەوەكانی ئەمرۆ بەڵكو نەوەكانی ئایندەیش دەگرێتەوە كە نابێت سازش بكرێت لە مافەكانیان و بێبەش بكرێن لە توانای دابینكردنی بڕی ئاوی پێویست و شیاو بۆ (خواردنەوە و بەكارهێنانی رۆژانە و چالاكیە خزمەتگوزاری و ئابووریەكانیان ) . واتە پێویستە رەچاوی پڕنسیپی ( بەردەوامبوون Sustainability ) بكرێت لە كاتی دابینكردنی ( خۆبژێوی ) یان ( ئاسایشی ئاو ) دا.
4 – نابێت دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) ببیتە هۆكاری تێكدانی سستێمی ژینگەی و روودانی كێشە ژینگیەكان , كیشەكانی داچۆرانی ئاو و پیسبوونی ئاو بۆ نموونە .
5 - دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) پێویستە نەبێتە مایەی تێكدانی بارودۆخی ئاشتی و سەقامگیری سیاسی .
6 – بێ دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) , ( ئاسایشی نەتەویی ) , دابین ناكرێت , چونكە بنەما و بەشێكی گرنگ و سەرەكی دابینكردنی ( ئاسایشی نەتەوییە ) .
هەرچی تایبەتە بە دیاریكردنی ( بڕی ئاوی پێویست ) بۆ دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) بەگشتی و بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق بەتایبەتی پشت دەبەسترێت بە كۆمەڵە هۆكارێك كە گرنگترینیان بریتین لە :
1 - ژمارەی دانیشتوانی هەرێمی كوردستان و عێراق لە ئیستا و ئایندەدا .
2 - تێكرای بڕی بەكارهێنانی تاكەكەس لە ئاو كە دەگۆرێت لە كۆمەڵگایەكەوە بۆ كۆمەڵگایەكی تر و لە كاتێكەوە بۆ كاتێكی تر .
3 – جۆری چالاكیە ئابووریە بەرهەمهێنەر و خزمەتگوزاریە سەرەكیە باوەكانی كۆمەلگا. بەرزترین رێژەی ئاو لە چالاكی كشتوكاڵیدا بەكاردەهێنرێت كە رێژەكەی دەگاتە (69% ) ئاوی بەكارهێنراو لە جیهاندا , ( 23% ) بۆ دابینكردنی پێداویستیەكانی پیشەسازی و وزە و تەنیا ( 8% ) ی بەكاردەهێنرێت بۆ خواردنەوە و دابینكردنی پێداویستیەكانی رۆژانە ناوماڵ . بێگومان ئەم رێژانە دەگۆڕین لە كۆمەلگایەكەوە بۆ كۆمەلگایەكی تر . لە ئەفریقا رێژەی ئاوی بەكارهێنراو بۆ چالاكی كشتوكاڵی دەگاتە ( 88% ) .( 7 )
4 – جۆری ئاووهەوای باو . شوێنە گەرمەكان و وەرزە گەرمەكان پێویستیان بە بڕی ئاوی زیاتر هەیە تا شوێنە ساردەكان و وەرزە ساردەكان .
بڕی ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) لەرێگای تێكرای ساڵانەی بڕی ( ئاوی نوێبوەوە Renewable Water ) دیاری دەكرێت كە بریتیە لە " تێكرای تێ ڕژانی ساڵانەی ئاو بۆ نێو رووبارەكان و پڕكردنەوەی , بووژاندنەوەی , ئاوی ژێرزەوی بەهۆی دابارینەوە " .
ئەندازیارانی ئاو لە سەرچاوەكانیاندا زاراوەی ( كەم ئاوی Water Scarcity ) بەكاردەهێنن بۆ ئاماژەكردن بەو ووڵاتانەی كیشەی كەم ئاویان هەیە و لە توانایاندا نیە ( ئاسایشی ئاو ) دابینبكەن بۆ هاووڵاتانیان . بە بۆچوونی ئەوان : .( 8 )
- ئەو ووڵاتانەی تێكرای ساڵانەی تاكەكەس لە ئاوی شیرینی نوێبوەوە ( 1000 ) م3 و كەمترە كێشەی ( كەم ئاو ) یان هەیە , واتە ( ئاسایشی ئاو ) یان نیە .
- ئەو ووڵاتانەی تێكرای ساڵانەی تاكەكەس لە ئاوی شیرینی نوێبوەوە لە ( 1667 ) م3 كەمترە و لە ( 1000 ) م3 زیاترە كێشەی ( دڵەراوكی ئاو Water Stress ) یان هەیە , واتە مەترسی لەسەر ( ئاسایشی ئاو ) یان هەیە لە ئایندەدا .
پشت بەستن بەو زانیارانەی كە ئاماژەیان بۆ كرا و بە خەملاندەكانی تایبەت بە ژمارەی دانیشتوانی عێراق بە ( 38 ) ملیون كەس , لە ساڵی 2018 دا , و دانیشتوانی هەرێمی كوردستان بە (20%) ی دانیشتوانی عێراق, دەكرێت بڕی ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) بۆ ئێستا و ئایندەی عێراق و هەرێمی كوردستان بەم شێوەیە دیاری بكرێت :
1 – بۆ ئەوەی عێراق كیشەی ( كەم ئاو ) ی نەبێت و ( ئاسایشی ئاو ) بۆ هاووڵاتیانی دابین بكات پێویستە تێكرای تێ ڕژانی ساڵانەی ئاو بۆ نێو ئەو رووبارانەی بە عێراقدا تێدەپەرن و پڕكردنەوەی , ( بووژاندنەوەی ) , ئاوی ژێرزەوی عێراق بە هۆی دابارینەوە لە ( 38.038 ) ملیار م3 كەمتر نەبێت .
2 - بۆ ئەوەی عێراق كیشەی ( دڵەراوكی ئاو ) ی نەبێت , واتە لە ئایندەدا مەترسی لە سەر ( ئاسایشی ئاو ) بۆ هاووڵاتیانی نەبێت , پێویستە تێكرای تێ ڕژانی ساڵانەی ئاو بۆ نێو رووبارەكان و پڕكردنەوەی ,( بووژاندنەوەی ), ئاوی ژێرزەوی بە هۆی دابارینەوە لە ( 63.346 ) ملیار م3 كەمتر نەبێت .
3 - بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان كیشەی ( كەم ئاو ) ی نەبێت و ( ئاسایشی ئاو ) بۆ هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان دابین بكرێت پێویستە تێكرای تێ ڕژانی ساڵانەی ئاو بۆ نێو ئەو رووبارانەی بە هەرێمدا گوزەردەكەن و پڕكردنەوەی ,( بووژاندنەوەی ) , ئاوی ژێرزەوی هەرێم بە هۆی دابارینەوە لە ( 7.608 ) ملیار م3 كەمتر نەبێت .
4 - بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان كیشەی ( دڵەراوكی ئاو ) ی نەبێت , واتە لە ئایندەدا مەترسی لە سەر ( ئاسایشی ئاو ) بۆ هاووڵاتیانی هەرێم پەیدانەبێت , پێویستە تێكرای تێ ڕژانی ساڵانەی ئاو بۆ نێو ئەو رووبارانەی بە هەرێمی كوردستاندا گوزەردەكەن و پڕكردنەوەی , ( بووژاندنەوەی ) , ئاوی ژێرزەوی هەرێم كوردستان بە هۆی دابارینەوە لە ( 12.669 ) ملیار م3 كەمتر نەبێت .

تەوەری دووەم : رۆڵی ئاوی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان لە دابینكردنی ئاسایشی ئاو بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق
رووبارەكان بەشێكن لە ( ئاوی سەر زەوی Surface Water ) , كە لە دابارین , ( باران , بەفر و تەرزە ) , و ئاوی ژێر زەوی دروست دەبن . ئاوی سەر زەوی شیرین بریتیە لە (جۆگە و چەم و رووبارەكان , گۆم و دەریاچە شیرینەكان و بەفر و بەرگی تەزیو ) . نزیكەی ( 2.5% ) ئاوی گۆی زەوی شیرینە و ( 98.8% ) ی ئاوی شیرینیش بریتیە لە ئاوی ( بەرگی سەهۆڵی و ئاوی ژێر زەوی ) .( 9 ) واتە ئاوی رووبارەكان رێژەیەكی زۆر كەم لە ئاوی گۆی زەوی شیرین پێكدەهێنێت .
بڕ و جۆری ( ئاوی سەر زەوی ) لە هەر شوێنێك تایبەتمەندیەكانی ئاووهەوا , رووەك , خاك , جیۆلۆجیا , جیۆمۆرفۆلۆجیا و بەرزی و نزمی شوێنەكە دیاریدەكات . ئەوەی تایبەتە بە هەرێمی كوردستان بەرگی بەفرین و گۆم و دەریاچەكان رێژەیەكی زۆر كەم لە ئاوی سەر زەوی هەرێمی كوردستان پێكدەهێنن بە پێچەوانەی رووبارەكان كە شێوەی سەرەكی ئاوی سەر زەوی هەرێمن . رووبارەكانی هەرێمی كوردستان بریتین لە رووباری ( دیجلە ) و ( 5 ) پێنج رێژگەكەی كە دەرژێنە ناوی و بە هەرێمی كوردستاندا تێدەپەردەبن . ( نەخشەی 1 )
رووباری دیجلە لە كوردستانی باكور هەڵدەقوڵێت و دوای بەیەك گەیشتنی هەر ( 2 ) دوو رێژگە سەركیەكەی , ( دیجلە سو ) و ( بۆتان سو ) , لە دووری ( 100 ) كیلۆمەتر لە سنووری نێودەوڵەتی عێراق - توركیا , رووباری دیجلەی سەرەكی دروست دەبێت . دوای دروستبوونی
( رووباری دیجلە ) روو لە باشور و باشوری رۆژهەڵات دەكات تا دەگاتە نێو خاكی كوردستانی باشور لە باكوری گوندی ( پیشخاپور ). دیجلە بۆ چەند كیلۆمەترێك سنووری نێوان كوردستانی باشور و كوردستانی رۆژئاوا پێكدەهێنێت و لە ( پیشخاپور ) ەوە تا باكوری شاری ( موسڵ ) , بۆ ماوەی ( 180 ) كیلۆمەتر , بە كوردستانی باشوردا تێپەردەبێت و لە شاری ( موسڵ ) ەوە تا شاروچكەی ( فەتحە ) , بۆ ماوەی ( 200 ) كیلۆمەتر هێڵی سنووری جیاكەرەوەی نێوان هەرێمی كوردستان و عێراقی عەرەبی پێكدەهێنێت .( 10 )
( 5 ) پێنج رێژگە سەرەكیەكەی رووباری دیجلە , لە باكورەوە و بەرەو باشور , بریتین لە رووبارەكانی :
1 - خاپور .
2 - زێی گەورە .
3 - زێی بچوك .
4 - عوزەیەم .
5 - سیروان ( دیالە ) .


( نەخشەی 1 / ئاوی سەر زەوی لە هەرێمی كوردستاندا )

سەرچاوە : د. هاشم یاسین حداد , سەردار محمد عبدالرحمن و هوشیار محمدأمین خوشناو , ئەتڵەسی هەرێمی موردستانی عێراق , عێراق و جیهان , هەولێر , 2009 , نەخشەی ( 20 ) . ل 58 .



ئامارەكانی خشتەی ( 1 ) كە تایبەتن بە تێكرای داهاتی ساڵانەی ئاوی رووباری دیجلە و ( 5 ) پێنج رێژگەكەی , لە دەساڵەی یەكەمی سەدەی ( 21 ) دا , ( 11 ) ئاماژە دەكەن :
1 – كۆی تێكرای داهاتی ساڵانەی ئاوی رووباری دیجلە و ( 5 ) پێنج رێژگەكەی , لە یەكەم دە ساڵەی سەدەی ( 21 ) دا نزیكەی ( 36 ) ملیار م3 بووە . زۆرترین داهاتی ساڵانە ئاو لە ماوەی ئەو دەساڵەدا نزیكەی ( 48.4 ) ملیار م3 و كەمترین داهاتیش ( 19.7 ) ملیار م3 بووە .
2 - تێكرای داهاتی ساڵانەی ئاوی رێژەكانی رووباری دیجلە , لە یەكەم دە ساڵەی سەدەی (21) دا ( 17.44 ) ملیار م3 بووە , نزیكەی ( 49% ) تێكرای داهاتی ساڵانەی ئاوی رووباری دیجلە و رێژگەكانی . زۆرترین داهاتی ساڵانە ئاوی رێژگەكانی دیجلە , لە ماوەی ئەو دەساڵەدا , نزیكەی ( 23.53 ) ملیار م3 و كەمترین داهاتیش ( 9.58 ) ملیار م3 بووە .
3 - تێكرای داهاتی ساڵانەی ئاوی رووباری دیجلە , بێ رێژگەكانی لە هەرێمی كوردستاندا لە یەكەم دە ساڵەی سەدەی ( 21 ) دا, ( 18.41 ) ملیار م3 بووە , زیاتر لە ( 51% ) تێكرای داهاتی ساڵانەی سەرجەم ئاوی رووباری دیجلە . زۆرترین داهاتی ساڵانە ئاویشی , لە هەمان ماوەی ئەو دەساڵەدا , نزیكەی ( 24.84 ) ملیار م3 و كەمترین داهاتیش ( 10.12 ) ملیار م3 بووە .

خشتەی ( 1 ) / داهاتی ئاوی ساڵانەی رووباری دیجلە و رێژگەكانی لە هەرێمی كوردستاندا لە یەكەم دە ساڵەی سەدەی ( 21 ) دا / ملیار م3
رووبار ویستگە زۆرترین داهات كەمترین داهات تێكرای داهات
خاپور زاخۆ 02.68 0.69 1.82
زێی گەورە ئاسكی كەڵەك 11.00 4.19 7.53
زێی بچوك دوكان 07.25 1.86 4.27
عوزەیم بەربەستی عوزەیم 01.37 0.17 0.67
سیروان ( دیالە) دەربەندیخان 04.35 1.32 3.15
سەرجەم رێژگەكان --- ---- 23.53 09.58 17.44
دیجلە پیشخاپور 24.84 10.12 18.41
دیجلە و رێژكەكان --- ---- 48.37 19.70 35.89
سەرچاوە : خشتەكە لەلایەن لێكۆلەرەوە ئامادەكراوە .

4 - ئەو زانیاریانەی ئاماژەیان بۆكرا و ئامارەكانی نێو خشتەكەی تایبەت بە زۆرترین و كەمترین داهاتی ئاوی ساڵانەی رووباری دیجلە و رێژگەكانی لە هەرێمی كوردستاندا , بوونی دیاردەی رارای, دیاردەی هەلبەزین و دابەزین, دەسەلمێنن لە داهاتی ئاوی ساڵانەی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان .
پشتبەستن بە ئامارەكانی تایبەت بە داهاتی ساڵانەی ئاوی رووباری دیجلە و رێژگەكانی لە هەرێمی كوردستاندا , لە یەكەم دە ساڵەی سەدەی ( 21 ) دا , و بە بڕی ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ), بۆ ئێستا و ئایندەی هەرێمی كوردستان و عێراق , دەكریت لە رووی تیووریەوە , بە مەرجێك هەرێم توانای كۆنترۆڵی ئاوی رووبارەكانی هەبێت , بووترێت :
A : دەربارەی دابینكردنی ئاسایشی ئاو بۆ هەرێمی كوردستان :
1 – لە ساڵە ئاساییەكاندا لە توانای رێژگەكانی رووباری دیجلە لە هەرێمی كوردستاندایە , بە تەنیا , واتە بێ ئاوی رووباری دیجلە , ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) بۆ ئیستا و ئایندەی هاووڵاتیانی هەرێم دابین بكات .
2 – لە ساڵە وشكەكاندا رێژگەكانی رووباری دیجلە بە تەنیا , بێ رووباری دیجلە, دەتوانن ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) بۆ ئیستای هاووڵاتیانی هەرێم دابین بكەن و دەتوانن نزیكەی ( 76% ) ی ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) لە ئایندەدا بۆ هەرێم دابین بكەن .
3 - لە توانای رووباری دیجلە و رێژگەكانی لە هەرێمی كوردستاندایە هەمیشە ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) بۆ ئیستا و لە ئایندەدا بۆ هاووڵاتیانی هەرێم دابین بكەن .
B : دەربارەی دابینكردنی ئاسایشی ئاو بۆ عێراق :
1 - لە ساڵە ئاساییەكاندا , لە توانای رووباری دیجلە و رێژگەكانی لە هەرێمی كوردستاندایە , كە ( 94.35% ) ی ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی (ئاسایشی ئاو) بۆ ئیستای هەموو هاووڵاتیانی عێراق دابین بكەن .
2 - لە ساڵە وشكەكاندا لە توانای رووباری دیجلە و رێژگەكانی لە هەرێمی كوردستاندایە تەنیا ( 56.66% ) ی ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی (ئاسایشی ئاو) لە ئایندەدا بۆ هەموو هاووڵاتیانی عێراق دابین بكەن .
3 – لە ساڵە تەرەكاندا, لە توانای رووباری دیجلە و رێژگەكانی لە هەرێمی كوردستاندایە هەموو ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی (ئاسایشی ئاو) بۆ ئیستای هەموو هاووڵاتیانی عێراق دابین بكەن و (76.36%)ی ئاوی پێویست بۆ دابینكردنی (ئاسایشی ئاو) لە ئایندەدا بۆ هەموو هاووڵاتیانی عێراق دابین بكەن .
دابینكردنی ( ئاسایشی ئاو ) لە پراكتیكدا , لە ئیستا و ئایندەدا , بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق, لەرێگای ئاوی رووباری دیجلە و رێژگەكانی لە هەرێمی كوردستاندا, زۆر ئاڵۆزترە لەوەی ئاماژەی بۆكرا لە رووی تیووریەوە , بەهۆی كۆمەڵە هۆكارێك كە گرنگترینیان بریتین لە :
1 – رێژەیەكی بەرز لە ئاوی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان سەرچاوەكەی دەرەوەی هەرێمە . بۆ نموونە : هەموو داهاتی ساڵانەی ئاوی رووباری دیجلە , لە شوێنی گەیشتنی بە هەرێمی كوردستان , سنووری نێودەلەتی عێراق – توركیا , كە تێكراكەی ( 18.41 ) ملیار م3 ئاو بووە و زیاتر لە ( 50% ) ی داهاتی ساڵانەی ئاوی رووباری خاپور و ( 38% ) ی ئاوی زێی گەورە سەرچاوەكەی توركیایە . نزیكەی ( 35% ) داهاتی ساڵانەی ئاوی زێی بچوك و ( 57% ) داهاتی ساڵانەی ئاوی سیروان سەرچاوەكەی ئیرانە . ( 12 ) بەواتایەكی تر تێكرای داهاتی ساڵانەی ئاوی رووبارەكانی كوردستان , كە سەرچاوەكەی كوردستانی باشور بێت , ( 10.5) ملیار م3 یە .
2 – لەبەر ئەوەی سەرچاوەی رێژەیەكی بەرز لە داهاتی ساڵانەی ئاوی رووبارەكانی كوردستان دەكەوێتە دەوڵەتانی دراوسی ,( توركیا و ئێران ), پرۆژەكانی ئەو دەوڵەتانە كاریگەری نەرێنیان هەبووە و دەبێت لەسەر دابینكردنی (ئاسایشی ئاو) بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق . بۆنموونە : جێبەجێكردنی ( پرۆژەی ئیلیسۆ Ilisu Project ) , كە لەسەر رووباری دیجلە لە ( پارێزگای ماردین ) و لە دووری ( 75 ) كیلۆمەتر لە سنووری عێراق - توركیا دروستكراوە, دەبێتە مایەی كەمبوونەوەی داهاتی ساڵانەی ئاوی رووباری دیجلە بۆ نێو عێراق بە بڕی ( 9.7 ) ملیار م3.( 13 ) ئەو جۆرە پرۆژانە جگە لەوەی دەبنە هۆی كەمبوونەوەی داهاتی ساڵانەی ئاوی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان دەبنە هۆی پیسبوونی ئاوی رووبارەكانیش .
3 - تا ئەمرۆ هەرێمی كوردستان نەیتوانی كۆنترۆڵی ئاوی رووبارەكانی بكات و بەكاری بهێنێت بۆ دابینكردنی پێداویستیە ئاویەكانی دانیشتوانی هەرێمەكە . ئەو پرۆژە ئاویە گەورانەی لەسەر رووبارەكانی هەرێم دروستكراون , بەربەست و بەنداوەكانی ( دوكان , دەربەندیخان , موسل و حەمرین ) , زیاتر سوودیان بۆ دانیشتوانی ناوەراست و باشوری عێراق هەیە ئەمە جگە لەوەی كە بوونەتە هۆی لە دەستدانی ( 938 ) كم 2 , زیاتر لە ( 375 ) هەزار دۆنم , لە خاكی بە پیتی دەشتەكانی ( رانیە , شارەزور , شەنگاڵی باكوور و حەمرین ).( 14 ) بۆ روونكردنەوەی باڵادەست نەبوونی دەسەڵاتی هەرێم بەسەر ئاوی رووبارەكانیدا و سوود وەرنەگرتن لێان وەك پێویست ئەم زانیارانە دەخەینە روو :
- پشتبەستنی دانیشتوانی هەرێم , بەرێژەیەكی بەرز , بە ئاوی ژێر زەوی بۆ دابینكردنی ئاوی پێویست بۆ خواردنەوە , پێداویستیەكانی رۆژانە و چالاكیە ئابووریەكان , چالاكی كشتوكاڵی بە تایبەتی لە نیوەی ساڵی وشكدا. زێدەرۆیی كردن لە بەكارهێنانی ئاوی ژێر زەوی بەم شێوەیەی ئیستا و سوود وەرنەگرتن لە ئاوی رووبارەكان وەك پێویست مەترسی گەورە لەسەر دابینكردنی (ئاسایشی ئاو) بۆ هەرێمی كوردستان دروست دەكات. پێویستە ئاوی ژێر زەوی وەك یەدەكێكی ئیستراتیجی تەماشابكرێت و لە ناچاریدا نەبێت بەكار نەهێنرێت چونكە بە درێژای سەدان هەزار ساڵ كۆبووەتەوە و نوێبوونەوەی كارێكی ئاسان نیە گەر زێدەرۆیی لەبەكارهێنانیدا بكرێت .
- زیادبوونی ئاوی رێژگەكانی رووباری دیجلە بە ئاراستەی ئاورێژەكانیان , ئاراستەی رووباری دیجلە . بۆ نموونە تێكرای داهاتی ساڵانەی ئاوی رووباری زێی گەورە لە ویستگەی ( گوێر ) لە ( 3.2 ) هیندەی داهاتی ساڵانەی ئاوی رووباركە زیاترە لە ( دێرەلۆك ) دا.( 15 ) ئەم راستیە ئەوە دەسەلمینێ كە نەتوانراوە وەك پێویست سوود لە ئاوی رووبارەكان وەربگیرێت لە نێو هەرێمدا .
- رووباری زێی گەورە , كە بربرەی پشتی رووبارەكان هەرێمی كوردستانە و گەوروترین رێژگەی رووباری دیجلەیە و خاوەنی ( 43.2% ) ی تێكرای داهاتی ساڵانەی ئاوی رێژگەكانی رووباری دیجلەیە لە هەرێمی كوردستاندا هیچ پرۆژەیەكی ئاوی گەورەی لەسەر دروست نەكراوە . ( 16 )
4 – نەبوونی هیچ جۆرە رێكەوتنامەیەك كە تایبەت بێت بە دابەشكردنی ئاو لە نێوان دەوڵەتانی هاوبەش لە ئاوزێڵی رووباری دیجلە و رێژگەكانی لە هەرێمی كوردستاندا . نەبوونی ئەم جۆرە رێكەوتنامانە مەترسیەكی گەورەیە لەسەر (ئاسایشی ئاو) ی هەرێمی كوردستان و عێراق چونكە دەوڵەتانی سەرچاوە پەیرەوی سیاسەتی سەروەری رەها , پرنسیپی هارمۆنی , دەكەن بەرامبەر رووباری دیجلە و رێژگەكانی لە هەرێمی كوردستاندا . ( 17 )
5 – نەبوونی یاسایەك , تا ئەمرۆ , كە شێوازی دارشتنی سیاسەتی دەرامەتە ئاویەكانی ناوخۆ , كە لە دەسەڵاتە هاوبەشەكانی نێوان دەسەڵاتە فیدرالێەكان و دەسەڵاتە هەرێمیەكانە , دیاری بكات و رێكیبخات بەشێویەك دابەشكركردنی دادپەروەرانەی مسۆگەر بكات .
6 – تایبەتمەندیە هایدرۆلۆجیەكانی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان, بوونی جیاوازی گەورە لە داهاتی ئاوی رووبارەكان لە سالێكەوە بۆ ساڵێكی تر و لە وەرزێكەوە بۆ وەرزێكی تر, ئاستەنگ بۆ دابینكردنی (ئاسایشی ئاو) بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق دروست دەكات لە ساڵە وشكەكان و وەرزە وشكەكان . بۆ نموونە :
- داهاتی ساڵانەی ئاوی رووبارەكانی هەرێمی كوردستان لە ساڵە وشكەكاندا كەمتربووە لە ( 55 % ) ی تێكرای داهاتی ئاوی ساڵانەیان .
- تێكرای داهاتی ئاوی زێی گەورە لە وەرزی بەهاردا (52.3%) داهاتی ساڵانەی ئاوی رووبارەكە بووە و لە وەرزی پایزدا تەنیا ( 8.5% ) ی داهاتی ساڵانەی بووە . ( 18 )
سەرچاوە و پەراوێزەكان
1 – مجلس النواب العراقی / الدائرە اڵاعلامیە , دستور جمهوریە العراق , ص 52 -53 و ص 54 – 55 .
2 - أ.د. بشری رمچان یاسین , التحدیات البیئیە ڵادارە الموارد المائیە السگحیە فی العراق
, مجلە كلیە التربیە اڵاساسیە , جامعە بابل , العدد ( 12 ) , حزیران 2013 , ص 204 .
3 - Bak, O. In a report by the NATO Parliamentary Assembly aheadof the G7 Meeting, May 2017.
4 - ریم قصوری و تنقوت وفا‌و , اڵامن المائی العربی لمواجهە التحدیات المستقبلیە للتنمیە المستدامە , 2011 , ص 13 .
5 – هەمان سەرچاوە .
6 - Gidon Bromberg & Giulia Giordano; Office, The Water Security Concept- Challenges and Opportunities for Cooperation in the Middle East Eco Peace Middle East, Tel Aviv, 2018, P. 1.
7 - Josep Xercavans i Valls; CARRYING CAPACITY IN EAST SUB- SAHARAN AFRICA: A multilevel integrated assessment and a sustainable development approach, Barcelona, Sep. 1999, PP. 157 – 158.
8 – Ibid. P. 167.
9 –http://www.who.int/water sanitation health/.../monograph42 chapter 5, World Health Organization- Surface Water.
10– بۆ زانیاری زیاتر دەربارەی هێدرۆلۆجیای رووباری دیجلە و رێژگەكانی دەتوانرێت سوود لەم سەرچاوانە وەربگیرێت :
- پرۆفیسۆر د. ئازاد محەمەد ئەمین نەقشبندی , پرۆژەی گاپ ( GAP ) و كاریگەریەتی لەسەر دەوڵەتانی ناوچەكە و كوردستان , هەولێر 2003 .
- سلیمان عبدالله اسماعیل , السیاسە المائیە لدول حوچ نهری دجلە و الفرات و انعكاساتها علی القچیە الكردیە , أگروحە دكتورا مقدمە الی مجلس كلیە اڵاداب فی جامعە صلاح الدین , اربیل , 2003 .
11 - بۆ دیاریكردنی رۆڵی ئاوی ( رووبارەكانی هەرێمی كوردستان ) , لە دابینكردنی ئاسایشی ئاو بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق , پشت بەستراوە بە ئامارەكانی تایبەت بە داهاتی ساڵانەی ئاویان لە یەكەم دە ساڵەی سەدەی ( 21 ) دا لەبەر ئەوەی نزیكترین لە باری راستەقینەی ئاوی لەبەر رۆشتوویان بە بەراورد بە ئامارەكانی سەدەی رابردوو . بێگومان بڕی داهاتی ساڵانەی ئاوی ( رووبارەكانی هەرێمی كوردستان ) , لە یەكەم دە ساڵەی سەدەی ( 21 ) دا كەمترە لە داهاتی ساڵانەی ئاویان لە سەدەی رابردوودا بەهۆی ئەو پرۆژانەی ( توركیا ) لەسەر ( دیجلە و زێی گەورە ) ئەنجامیداوە و ئەو پرۆژانەی ئێران لەسەر ( زێی بچوك و سیروان ) ئەنجامیداوە لەلایەك و گۆرانكاریە ئاووهەوایەكان , كە بووتە هۆی كەمبوونەوەی بڕی دابارین , لە ئاوزێڵی دیجلە و رێژگەكانی لەلایەكی تر .
12 – بڕوانە :
- سلیمان عبدالله اسماعیل , المصدر السابق , 2003 ص 29 – 30 .
- أ . د . ازاد محمدأمین كاكەشیخ النقشبندی , اڵاستخدام اڵامپل لمیاه نهر الزاب الكبیر فی اقلیم كوردستان العراق , گۆڤاری زانكۆ بۆ زانستە مرۆڤایەتییەكان , ژمارە ( 56 ) , ساڵی 2013 , ل 217 .
13 - أ.د. بشری رمچان یاسین , المصدر السابق , 2013 , ص 204 .
14 - پرۆفیسۆر د. ئازاد محەمەد ئەمین نەقشبندی , سەرچاوەی پێشوو , 2003 , ل 121 .
15 - أ . د . ازاد محمدأمین كاكەشیخ النقشبندی , المصدر السابق , 2013 , ص 224 .
16 – پرۆژەی بەربەستی ( دێرەلۆك ) , كە تایبەتە بە دروستكردنی ویستگەیەكی كاروئاوی لەسەر ( زێی گەورە ) لە پارێزگای ( دهۆك ) لە بواری جێبەجێكردندایە .
17 – (پرنسیپی هارمۆنی) پرنسپێكی كۆنە لە پێش سەدەی نۆزدەهەمدا باوبووە و بنچینەكەی بۆ پارێزەری ئەمریكی ( هارمۆن ) دەگەرێتەوە و بریتیە لە پراكتیزەكردنی ئەو بۆچوونەی دەڵێت : " هەموو دەوڵەتان ئازادی بێ سنوور و دەسەڵاتی رەهایان هەیە بۆ بەكارهێنانی ئەو ئاوەی كە بە خاكەكەیاندا تێدەپەری بێ ئەوەی گوێ بدەنە بەرژەوندی دەوڵەتانی تری هاوبەش لە ئاوزێڵی رووبارەكەدا " .
18 - أ . د . ازاد محمدأمین كاكەشیخ النقشبندی , المصدر السابق , 2013 , ص 218 .