میدیا و هه‌ڵبژاردن

Sep 25 2018

میدیا و هه‌ڵبژاردن

نوری بێخالی

نووسه‌ر

ده‌‌روازه‌…
له‌ پرۆسه‌ی هه‌نگاونان به‌ره‌و دیموکراسییه‌ت و سه‌رخستنی دیموکراسییه‌تدا، میدیا ڕۆڵێکی گرنگ ده‌گێڕێ، ئه‌و ڕۆڵه‌یشی زێده‌تر له‌ چاودێریکردن و به‌دواداچووندا چڕ ده‌بێته‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ گشتی و خۆجێیه‌کاندا. ئه‌ویش له‌ میانی تیشک خستنه‌ سه‌ر ته‌واوی کونج و که‌له‌به‌ره‌کانی به‌ڕێوه‌چوونی پرۆسه‌که‌، ئیتر چ ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ گرنگیی هه‌ڵبژاردن خۆیه‌وه‌ هه‌یه‌، یان ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ قه‌واره‌ سیاسی و به‌ربژێره‌کان و ده‌نگده‌ره‌وه‌ هه‌یه‌.
ڕاسته‌ له‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردندا میدیا تاکه‌ سه‌رچاوه‌ی زانیاری نییه‌، که‌ ده‌نگده‌ر له‌ هه‌موو شتێکدا پشتی پێ ببه‌ستێ، به‌ڵام له‌ کۆمه‌ککردنی بۆ ده‌ست گه‌یشتن به‌ زیاترین ڕێژه‌ی زانیاری، له‌ باره‌ی ورده‌کارییه‌کانی هه‌ڵبژاردن، پاشخان و به‌رنامه‌ی سیاسیی قه‌واره‌ سیاسییه‌کان و به‌ربژێره‌کانیان، بیرخستنه‌وه‌ی ئه‌زموونه‌کانی ڕابردوو، پشکی شێر له‌ هۆشیارکردنه‌وه‌ی هاووڵاتی به‌ر میدیا ده‌که‌وێ. به‌تایبه‌تی که‌ ئێستا میدیای کۆمه‌ڵایه‌تی به‌ هۆی پێشکه‌وتنه‌کانیه‌وه‌، هه‌ر که‌سێکی له‌ شوێنی خۆی کردووه‌ته‌ میدیاکار، ئه‌رکی میدیا قورستتر ده‌بێت له‌ هه‌ڵاوێرکردنی ڕاستی و ناڕاستیی داتا و زانیاری و ڕووداو و پێشهاته‌کان.
ڕۆڵێ میدیا له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کاندا
دیاره‌ ئه‌رکی میدیا له‌ پرۆسه‌کانی هه‌ڵبژاردندا، ته‌نیا له‌سه‌ر ڕووماڵکردنی پرۆسه‌که‌ له‌ کاتی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن و ڕۆژی ده‌نگداندا کورت نابێته‌وه‌. به‌ڵکو ئه‌و ئه‌رک و ڕۆڵه‌ی له‌ دوای هه‌ڵبژاردنیشدا، مه‌به‌ست هه‌ڵاوێکردنی ده‌نگ و ڕاگه‌یاندنی ئه‌نجامه‌کانیشدا، له‌ به‌رده‌م دایه‌. به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی، ئاماده‌یی و کارایی و ڕۆڵی میدیا له‌ناو پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردندا، که‌ وه‌ک چاودێر له‌ سه‌رخستنی هه‌ڵبژاردنێکی پاک و دیموکراسیدا ده‌یگێڕێت، له‌ چه‌ند ئاست و بوارێکدا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌، سه‌نگی مه‌حه‌که‌ له‌ دیاریکردنی ڕێژه‌ی پاکی و گزی و ساخته‌یی پرۆسه‌که‌. بۆیه‌ خراپ نییه‌، ئه‌گه‌ر به‌ خێراییش بێت، لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ ڕه‌هه‌ند و ئاسته‌کانی ئه‌و ڕۆڵ و کاریگه‌رییه‌ی میدیا بکه‌ین.
میدیا وه‌ک ئامرازی هۆشیارکردنه‌وه‌
میدیا وه‌ک ئامرازی هۆشیارکردنه‌وه‌ و به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی ڕۆشنبیری هاووڵاتیان، ئه‌رکی گه‌یاندنی زانیاری له‌ باره‌ی بنکه‌کانی ده‌نگدان، ڕۆژ و کاتی ده‌نگدان، به‌ڵگه‌ و دۆکیۆمێنتی پێویستیی ده‌نگده‌ر بۆ به‌شداریکردن له‌ پرۆسه‌که‌، چۆنێتی و ڕێوشوێنه‌کانی ده‌نگدان، چۆنیه‌تی هه‌ڵاوێرکردنی ده‌نگه‌کان و هه‌ر شتێک په‌یوه‌ندی به‌ پرۆسه‌که‌وه‌ هه‌بێت، دڵنیاکردنه‌وه‌ی له‌ پێدانی زانیارییه‌ گرنگ و پێویست و ڕاسته‌کان، له‌پێناو هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕۆڵی به‌رپرسانی ناو پرۆسه‌که‌ - قه‌واره‌ی سیاسی و به‌ربژێر، کۆمسیۆن، هه‌روه‌ها به‌ پاک و خاوێنی ئه‌نجامدانی کۆی قۆناغه‌کانی پرۆسه‌که‌ به‌ گشتی، له‌ ئه‌ستۆ دایه‌.
به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی، میدیا ڕۆڵێکی مه‌زن له‌ ڕێگرتن له‌ ڕوودانی سه‌رپێچی و پێشێلکارییه‌کان ده‌گێڕێ، ئه‌وه‌ نه‌ک هه‌ر بۆ ئه‌و لایه‌نه‌ی گزی و ساخته‌یی ده‌کات، ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌و لایه‌نه‌یش، که‌ به‌ وروژاندنی هاووڵاتییان، لاوازی و بێ توانایی خۆی له‌ کێبڕکێی سیاسیدا به‌ ده‌نگۆ و پڕوپاگه‌نده‌ی ساخته‌کاری و گزیکردن له‌ پرۆسه‌که‌دا ده‌شارێته‌وه‌. بۆیه‌ بوون و ئاماده‌یی میدیا له‌ناو بنکه‌کانی ده‌نگداندا، زامنی خاوێنیی پرۆسه‌که‌ و شه‌فافیه‌ت و ڕێگرتن له‌ ساخته‌کاری ده‌کات (به‌ ڕه‌چاوکردنی ئاستی بێلایه‌نی و هاوسه‌نگیی میدیا و ڕادده‌ی پیشه‌ییبوونه‌که‌ی!)، چونکه‌ له‌ زۆر شوێنکات و بارودۆخ و ڕووداودا، میدیا سه‌رچاوه‌ی پشێوی و شێواندن بووه‌.
هیچ هه‌ڵبژاردنێک، نه‌ک هه‌ر ئه‌گه‌ر ڕوون و شه‌فاف نه‌بێ (زه‌مینه‌ی ئاسایش و دڵنیایی بانگه‌شه‌کردن بۆ قه‌واره‌ و به‌ربژێره‌کان، فه‌راهه‌م کردنی ئازادیی ده‌نگدان، ئاشکرایی و ڕاشکاوی له‌ هه‌ڵاوێرکردنی ده‌نگه‌کان)، به‌ڵکو ئه‌گه‌ر زۆرترین ڕێژه‌ی به‌شداریکردنی هاووڵاتییانشیی تێدا نه‌یه‌ته‌ دی (به‌ مه‌رجی ئه‌وه‌ی هاووڵاتی به‌ ویست و ئیراده‌ی خۆی به‌شداری بکات، ئازاد بێت له‌ ده‌نگدان، فشاری نه‌خرێته‌ سه‌ر، ئاسته‌نگی نه‌خرێته‌ به‌رده‌م)، هه‌ڵبژاردنێکی دیموکراسی و ڕاسته‌قینه‌ نییه‌.

میدیا وه‌ک ئامرازی چاودێریکردن
له‌ ڕۆژگاری ئه‌مرۆماندا و له‌ ناو کۆمه‌ڵگا به‌ گشتی و به‌تایبه‌تیش له‌ناو ژیانی سیاسیدا، بوون و ئاماده‌یی و کارایی میدیا وه‌ک ئامرازی چاودێریکردنی ژیانی سیاسی، ڕۆڵی سه‌ره‌کی و بنه‌ڕه‌تی ده‌بینێ له‌ پاراستنی شه‌فافیه‌ت و پاکیی پرۆسه‌ دیموکراسییه‌کان (هه‌ڵبژاردن وه‌ک نموونه‌، که‌ ته‌نیا ئامرازێکی دیموکراسیه‌ته‌، نه‌ک خودی دیموکراسییه‌ت خۆی). بۆ ئه‌وه‌ی میدیا له‌و ڕۆڵه‌یدا سه‌ر بکه‌وێ و پرۆسه‌که‌ش شه‌فافیه‌تی تێدا بێت، پێویسته‌:
١- زانیارییه‌کان فه‌راهه‌م و به‌رده‌ست بن: به‌و مانایه‌ی ده‌بێ لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌کانی کۆمسیۆن ته‌واوی زانیارییه‌ پێویستییه‌کان و به‌و گۆڕانکارییانه‌ی له‌ میانی هه‌ر سێ قۆناغه‌که‌دا ڕوو ده‌ده‌ن، بده‌نه‌ ده‌نگده‌ر، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌ره‌کانیاندا به‌رچاویان ڕوون بێت، له‌مه‌شدا میدیا ڕۆڵێ پردی په‌یوه‌ندیی نێوان کۆمسیۆن و هاووڵاتیان ده‌گێڕێت.
٢- لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ شیاوی و شایسته‌یی و ڕه‌وایی که‌سایه‌تیه‌کان: به‌و پێیه‌ی هه‌موو به‌ربژێره‌کان، که‌سایه‌تیی گشتین، یان دواجار ده‌بنه‌ که‌سایه‌تیی گشتی و ده‌بێ له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندیی گشتیدا کار بکه‌ن و له‌م پرۆسه‌یه‌شدا پێویستییان به‌ متمانه‌ی هاووڵاتیانه‌. بۆیه‌ ده‌بێ هاووڵاتیان زانیاریی وردیان له‌ باره‌ی پاشخانی سیاسی، ئینتیما، توانا و لێوه‌شاوه‌یی، ڕاستگۆیی و سه‌رڕاستیان هه‌بێت.
٣- به‌دواداچوون بۆ دامه‌زراوه‌ به‌رپرسه‌کان و ڕێڕه‌وی پرۆسه‌کان: بۆ دڵنیابوون له‌ سه‌ربه‌خۆیی و بێلایه‌نی، له‌ توانا و شاره‌زایی و لێهاتوویی، هاوکات له‌ ڕاستگۆیی و دڵسۆزیی هه‌موو ئه‌و به‌رپرس و فه‌رمانبه‌ر و کارمه‌ندانه‌ی له‌ ده‌سته‌ی سه‌رپه‌رشتی هه‌ڵبژاردنه‌کاندان (کۆمسیۆن) کار ده‌که‌ن، ته‌نانه‌ت خودی دامه‌زراوه‌که‌ش وه‌ک که‌سایه‌تیی مه‌عنه‌وی له‌ باری یاسایی و ڕه‌وایه‌تیدا، ئه‌وا هه‌موویان مه‌حکومن به‌وه‌ی بچنه‌ ژێر پرسیاری هاووڵاتیی ده‌نگده‌ر و ته‌واوی قه‌واره‌کان، له‌وه‌شدا میدیا ده‌توانێ ئه‌رکی خۆی جێبه‌جێ بکات.
میدیا وه‌ک که‌ناڵی بانگه‌شه‌کردن
ئه‌وه‌ شتێکی ئاساییه‌، که‌ حزب و قه‌واره‌ سیاسییه‌کان و به‌ربژێره‌کان، به‌ مه‌به‌ستی گه‌یاندنی په‌یامه‌ سیاسییه‌که‌یان و ئه‌جێنداکانی کاریان به‌ هاووڵاتییان، مافێکی ڕه‌وا و یاساییان هه‌یه‌، له‌وه‌ی بانگه‌شه‌ بۆ خۆیان و به‌رنامه‌ و ئه‌جێندا سیاسییه‌کانیان بکه‌ن (ماوه‌یه‌ک به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردن، که‌ کۆمسیۆن دیاری ده‌کات)، هاوکات هه‌ر له‌و چوارچێوه‌یه‌دا مافی ئه‌وه‌یشیان هه‌یه‌ کۆڕ و کۆبوونه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری بکه‌ن، به‌ڵام له‌مه‌ش گرنگتر، ڕۆڵی میدیایه‌ له‌و بانگه‌شانه‌دا. چونکه‌ یه‌کێک له‌ ئه‌رکه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌کانی هه‌ڵبژاردنی دیموکراسییانه‌ ئه‌وه‌یه‌، میدیاکان (دواتر دێینه‌ سه‌ر پرسی موڵکدارێتیی میدیاکان و کاریگه‌ری له‌ پرۆسه‌که‌دا)، بواری وه‌ک یه‌ک و دادپه‌روه‌رانه‌ بۆ سه‌رجه‌م قه‌واره‌ و به‌ربژێره‌کان بکه‌نه‌وه‌، تا له‌ ڕێگای که‌ناڵه‌کانیانه‌وه‌ (به‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی ڕیکلامه‌کانیان، ئه‌نجامدانی دیدار له‌گه‌ڵیاندا، میوانداریکردنیان له‌ به‌رنامه‌ی کراوه‌، ڕووماڵکردنی چالاکییه‌کانیان له‌ گه‌ڕه‌کانی هه‌واڵ و….)، بانگه‌شه‌ بۆ خۆیان بکه‌ن و په‌یامه‌کانیان بگه‌یه‌نن، چونکه‌ میدیا به‌م هه‌نگاوه‌ی خۆی له‌ چه‌ندین بوار و ڕه‌هه‌ندی گرنگدا کاریگه‌ری ده‌بێت، بۆ نموونه‌:
١- گه‌رمکردنی که‌شی هه‌ڵبژاردن و کێبڕکێی نێوان به‌ربژێره‌کان، هه‌روه‌ها هاندانی هاووڵاتیان، بۆ به‌شداریکردنی زیاتریان له‌ پرۆسه‌که‌دا.
٢- ده‌بێته‌ پردێکی ڕاسته‌وخۆی نێوان ده‌نگده‌ر و به‌ربژێر، به‌رچاوی دووه‌میان ئه‌وه‌ ڕۆشن ده‌کاته‌وه‌، که‌ به‌ ئاگایانه‌ و به‌رپرسیارانه‌تر ده‌نگ بدات.
٣- به‌ربژێر و قه‌واره‌کان له‌ داهاتوودا و له‌ به‌رانبه‌ر به‌ڵێنه‌کانیان به‌ هاووڵاتیان، ده‌خاته‌ به‌رده‌م ئه‌رک و به‌رپرسیارێتیی زیاتر و لێپرسینه‌وه‌ی گشتی.
٤- به‌ جه‌ختکردنه‌وه‌ له‌سه‌ر ده‌رخستنی به‌رنامه‌ی تێروته‌سه‌ل و ئامانجداری قه‌واره‌کان، هه‌روه‌ها وه‌ک ده‌رفه‌تێک بۆ نیشاندانی توانا و لێوه‌شاوه‌یی به‌ربژێره‌کان، ورده‌ ورده‌ هۆشیاریی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تیی هاووڵاتیان له‌وه‌دا به‌رز ده‌کاته‌وه‌، که‌ به‌رنامه‌ و ئه‌جێندای قه‌واره‌کان، بکه‌نه‌ سه‌نگی مه‌حه‌کی ده‌نگدان.
هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌شێکن له‌ ڕۆڵی چاودێرانه‌ی میدیا، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردنێکی ئازاد و پاک و بێگه‌رد ئه‌نجام بدرێ. له‌م نێوه‌دا نابێ ئه‌و ڕاستییه‌ له‌بیر بکه‌ین، که‌ (پیشه‌ییبوون و هۆشیاری میدیایی) ده‌زگا و کاراکته‌ره‌کانی میدیا، ڕۆڵ له‌ سه‌رکه‌وتنی هه‌نگاوێکی له‌م چه‌شنه‌ کاره‌ میدیاییه‌دا ده‌بینن.

میدیا وه‌ک بڵندگۆی هاووڵاتیان
گفتوگۆ و ئاڵوگۆڕی بیروڕای نێوان قه‌واره‌ و به‌ربژێره‌کان، یه‌کێکه‌ له‌ ڕووخساره‌کانی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌کان، به‌ڵام ئایا ئه‌وه‌ هه‌ر قه‌واره‌ و به‌ربژێره‌کانن، که‌ ده‌بێ قسه‌ بکه‌ن و ئه‌وانی دیکه‌ش گوێ بگرن، یان ده‌بێ ئه‌وانیش گوێ له‌ هاووڵاتیان و شه‌قام بگرن؟ ئه‌ی ڕۆڵی میدیا له‌و هاوکێشه‌یه‌دا چییه‌؟
قه‌واره‌ سیاسییه‌کان و به‌ربژێره‌کانیان پێویستییان به‌ ده‌نگ و متمانه‌ی ده‌نگده‌ره‌کانه‌، که‌واته‌ بارته‌قای بانگه‌شکردنیان بۆ به‌رنامه‌ و دروشمه‌کانیان، دوو هێنده‌ی هه‌وڵ و گوتاره‌کانیان بۆ هاندانی هاووڵاتی له‌سه‌ر به‌شداریی کارا له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان، ده‌بێ گوێش له‌ سه‌رنج و گله‌یی و داخوازی و بۆچوونی ده‌نگده‌ران بگرن. بۆ ئه‌وه‌ی ده‌نگ و داخوازیی ده‌نگده‌رانیش بگاته‌ گوێی قه‌واره‌ و به‌ربژێره‌کان، ته‌نیا سه‌رنجی فڵان هاووڵاتی و ڕای فیسار ده‌نگده‌ر له‌ کۆڕ و کۆبوونه‌وه‌ جه‌ماوه‌رییه‌کانی به‌ربژێره‌کان به‌س نیه‌، به‌ڵکو ده‌بێ میدیا ئه‌و بۆشاییه‌ پڕ بکاته‌وه‌ و ئه‌و دوورییه‌ش نزیکتر بکاته‌وه‌.
واته‌ هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی که‌ پێویسته‌ ببێته‌ سه‌کۆی گه‌یاندنی په‌یامی به‌ربژێر و قه‌واره‌کان، وه‌ک مافێکی یاسایی و سروشتی هاووڵاتیان خۆیان، هاوکات وه‌ک به‌رپرسیارێتیی پیشه‌یی میدیا خۆیشی، ده‌بێ به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ش، میدیا ببێته‌ کۆڕبه‌ندێکی کراوه‌ و بڵندگۆیه‌کی واڵا بۆ گه‌یاندنی ده‌نگ و داخوازیی ده‌نگده‌ره‌کان به‌ قه‌واره‌ و به‌ربژێره‌کان.
له‌م ڕووه‌وه‌، جگه‌ له‌ به‌شداری پێکردنیان له‌ به‌رنامه‌ کراوه‌کان، به‌ ئاماده‌کردنی ڕاپۆرت و ڕێپۆرتاژ، ته‌نانه‌ت به‌ دانانی مایکی ئازاد و سه‌کۆی کراوه‌ له‌ شوێنه‌ گشتییه‌کان، ڕاو بۆچوونی هاووڵاتیان بگوازنه‌وه‌. به‌مه‌ش کاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆیان له‌سه‌ر به‌رنامه‌ی سیاسیی قه‌واره‌ و به‌ربژێره‌کان و پرۆسه‌ی ده‌نگدان و پێشبڕکێی هه‌ڵبژاردن ده‌بێت (ده‌کرێ جگه‌ له‌ قۆناغی بانگه‌شه‌کان، میدیا به‌ر له‌و ماوه‌یه‌ش، پێش ئه‌وه‌ی قه‌واره‌کان به‌رنامه‌کانیان چاپ و بڵاو کردبێته‌وه‌)، له‌ میانی (به‌رنامه‌، به‌دواداچوونی ڕۆژنامه‌وانی، ته‌وه‌ری کراوه‌ و….)، ئه‌و ڕا و بۆچوونه‌ی هاووڵاتیان گه‌ڵاڵه‌ بکه‌ن!
بۆ ئه‌مه‌ش، میدیا به‌ ڕه‌چاوکردنی هێڵی نێوان گفتوگۆ و توندوتیژی، وتوێژ و به‌ریه‌ککه‌وتن (دیاره‌ مه‌به‌ستی ئێمه‌ لێره‌ له‌ میدیا، به‌ مانا فراوان و به‌ربڵاو و فره‌که‌ناڵه‌که‌ی ئه‌مڕۆیه‌تی، به‌تایبه‌تی پۆرتال و سۆشیال میدیاکانیان)، ده‌توانێ سوود له‌ بۆچوونی (ده‌سته‌بژێری ڕووناکبیری و هونه‌ری، ئه‌کادیمیست و توێژه‌ر و لێکۆڵه‌ره‌کان، سه‌ندیکا و ڕێکخراو و کۆمه‌ڵه‌ پیشه‌یی و هه‌ره‌وه‌زییه‌کان، ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی، ئۆپۆزسیۆن و گرووپه‌کانی فشار) وه‌ربگرێت.
ئه‌گه‌رچی بینینی ڕۆڵێکی له‌م چه‌شنه‌ی میدیا له‌ وڵاتێکی وه‌کو ئێمه‌دا ئاسان نیه‌ و تا ئێستاش خاڵی لاوازی گوتاری میدیاییه‌. به‌و پێیه‌ی دامه‌زراوه‌یی له‌ ده‌وڵه‌ت و میدیاشدا جێی خۆی نه‌گرتووه‌، به‌ڵام به‌و ڕۆڵه‌ی خۆی، به‌ر له‌ هاووڵاتیان، میدیا هاوکاری و خزمه‌تێکی دیاری هێز و قه‌واره‌ سیاسییه‌کان ده‌کات. به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی هه‌وڵی گه‌شتنه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌ده‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی به‌رنامه‌یه‌کی نیشتمانیی گشتگیر و ئه‌لته‌رناتیڤی باشتری پڕۆژه‌ و ئه‌جێنداکانی دى، ئاماده‌ و پێشکه‌ش بکه‌ن!
ئه‌م لاوازییه‌ی گوتار و مامه‌ڵه‌ی میدیا، له‌کاتێکدایه‌ که‌ ده‌بێ خاڵه‌ هه‌ره‌ به‌هێزه‌که‌ی میدیا بێت، به‌و پێیه‌ی میدیا ده‌توانێ ببێته‌ بوارێکی کراوه‌ و پته‌وی ئاشته‌وایی و کۆکردنه‌وه‌ی جیاوازیه‌کان، ئه‌ویش له‌ میانی ڕووبه‌ڕووکردنه‌وه‌ی لایه‌نه‌ ڕکابه‌ر و جیاوازه‌کان، که‌ له‌ ڕێگایه‌وه‌ زۆرترین خاڵ و ئامانجه‌ هاوبه‌شه‌کانیان ئاشکرا ده‌کات. به‌مه‌ش ململانێکان ده‌باته‌وه‌ دۆخی سروشتی خۆی، ناکۆکییه‌کان کاڵده‌کاته‌وه‌، ده‌بێته‌ هۆکاری به‌رهه‌مهێنانی جۆرێک له‌ گوتاری یه‌کگرتوو و یه‌کڕیزیی نیشتمانی.

میدیا وه‌ک ئامرازی شیکردنه‌وه‌
میدیا وه‌ک ئامرازی شیکردنه‌وه‌ و به‌دواداچوونی زانیاری و گۆڕانکاری و پێشهاته‌کانی ناو پرۆسه‌که‌ (چۆنێتیی به‌ڕێوه‌چوونی پرۆسه‌که‌، ئه‌نجام و لێکه‌وته‌کانی، ڕا دژ و پێچه‌وانه‌کان له‌م باره‌یه‌وه‌)، جگه‌ له‌ ئه‌رکه‌کانی پێشتر که‌ ئاماژه‌مان پێیان کرد، ئه‌رکێکی قورستریشی له‌ به‌رچاوڕۆشنکردنه‌وه‌ی شه‌قام ده‌که‌وێته‌ سه‌ر شان. چونکه‌ هاووڵاتی و له‌ناویاندا ده‌نگده‌ره‌، ته‌نیا دیوێک، یان ڕه‌هه‌ندێکی زانیارییه‌که‌ ده‌بینن و پێویسته‌ له‌ باره‌ی کۆی پرۆسه‌که‌، به‌رچاویان ڕوونتر بێت. بۆ ئه‌مه‌ و له‌ میانی پرۆسه‌ی شیکردنه‌وه‌ و به‌دواداچووندا، میدیا ده‌توانێ سوود له‌ چه‌ند ئامراز و شێوازیک وه‌ربگرێ، له‌وانه‌ (ڕاپرسی، لێکۆڵینه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌کان له‌ بواری سیاسه‌ت و تۆمار و ڕاپۆرته‌کان، به‌دواداچوونی ڕۆژنامه‌وانی، سوودوه‌رگرتن سه‌رنج و بۆچوونی چاودێران و پسپۆران، هه‌ڵسه‌نگاندنی پرۆسه‌که‌ له‌ کۆی قۆناغه‌کانیدا و وه‌رگرتنی بۆچوونی هاووڵاتیان، به‌راوردکردنی به‌ڵێنی قه‌واره‌ و به‌ربژێره‌کان و ڕادده‌ی پابه‌ندبوونیان به‌ به‌ڵێنه‌کانیان ئه‌وه‌ی پێشکه‌شی ده‌که‌ن (به‌داخه‌وه‌ میدیای کوردی به‌ ته‌واوبوونی پرۆسه‌که‌، خۆی و ئه‌رکه‌کانی، قه‌واره‌ و به‌ربژێره‌کان، شه‌قام و ده‌نگده‌ره‌کانیشی بیر ده‌چێته‌وه‌(.

هه‌ڵبژاردن و تێگه‌یشتن له‌ بایه‌خی میدیا و کاری میدیايی
تێگه‌یشتن له‌ بایه‌خی میدیا و به‌رپرسێارێتی و چییه‌تیی کاری میدیایی له‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن و سه‌رکه‌وتن له‌ ڕووماڵکردنیدا، که‌ له‌ پێشینه‌ی هه‌موو شتێکه‌وه‌ دێت و لایه‌نێکی زیندووی کاره‌کانه‌. نه‌ک ته‌نیا بۆ کاراکته‌ر و به‌رپرسه‌کانی میدیا خۆیان، به‌ڵکو بۆ وه‌رگر (شه‌قام) و هێزه‌ سیاسییه‌کان، به‌رپرسه‌ حزبی و حکومییه‌کانیش گرنگه‌. به‌و پێیه‌ی یه‌کێک له‌ پێوه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تی و بنه‌ما سه‌ره‌کییه‌کانه‌، که‌ به‌ هۆیه‌وه‌ ده‌توانین میدیا بخه‌ینه‌به‌ر لێپرسینه‌وه‌ (لای ئێمه‌ هه‌ر میدیا ئه‌و مافه‌ی به‌ خۆی داوه‌ هه‌موو شت بخاته‌ ژێر پرسیار و گومانه‌کانی!).
تێگه‌یشتن له‌ میدیا و کاری میدیایی و سیاسه‌تی به‌ڕێوه‌بردنی، میتۆد و ڕێبازێکی گرنگی سه‌ده‌ی بیست و یه‌که‌مه‌ له‌ په‌یوه‌ست به‌ پرۆسه‌ی فێرکردن. به‌و پێیه‌ی میدیا پرد، ڕاڕه‌و، ڕێگایه‌که‌ و به‌ هۆیه‌وه‌ وه‌رگر ده‌توانێ ده‌ستی به‌ زۆرترین داتا و زانیاریی ڕووداوه‌کان و په‌یامه‌کان بگات (به‌و پێیه‌ی میدیا وه‌ک هه‌ر بوارێکی دیکه‌، خزمه‌تگوزاری پێشکه‌ش ده‌کات، که‌ ئه‌ویش خزمه‌تگوزاریی زانیارییه‌(.
گه‌شه‌پێدانی توانای تێگه‌یشتن له‌ میدیا، ته‌نیا بیرتی نییه‌ له‌ زیادکردنی زانیاری و مه‌عریفه‌ و کۆمه‌ڵێک شاره‌زایی بۆ به‌کاربه‌ره‌کانی، به‌ڵکو له‌ بنه‌ڕه‌تدا تێگه‌یشتن له‌ میدیا، بریتییه‌ له‌ به‌ ئامانج گرتنی (شه‌قام، کایه‌ی سیاسی و حکومه‌ت و به‌رپرسه‌کان). هه‌رچی په‌یوه‌ندی به‌ میدیا و هه‌ڵبژاردنیشه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ ئامانج گرتنی (ده‌سته‌ی سه‌رپه‌رشت و به‌رپرسیاریی هه‌ڵبژاردنه‌کان - کۆمسیۆن، قه‌واره‌ سیاسی و به‌ربژێره‌کانه‌). که‌واته‌ به‌ ڕادده‌ی پێویستیی میدیاکار و به‌رپرسی ده‌زگای میدیايی بۆ تێگه‌یشتن له‌ میدیا و ڕه‌هه‌نده‌کانی. ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ بۆ وه‌رگره‌کانیش به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی و له‌ناویاندا به‌رپرسه‌ سیاسی و حکوومییه‌کان، زۆر پێویسته‌.
ئاشنا و شاره‌زابوون به‌ میدیا و تێگه‌یشتن له‌ ئه‌رک و به‌رپرسیارێتی و سیاسه‌تی به‌ڕێوه‌بردنی میدیا، بۆ وه‌رگری ئاسایی گرنگه‌، چونکه‌ ڕاسته‌وخۆ تێگه‌یشتنێکی دروستی له‌ باره‌ی ڕۆڵی هه‌ر دامه‌زراوه‌یه‌کی میدیایی له‌ کۆمه‌ڵگادا له‌ لا دروست ده‌کات، به‌مه‌ش له‌ فێڵه‌کانی میدیا ده‌گات. هه‌رچی بۆ کایه‌ی سیاسی و به‌رپرسه‌ حزبی و حکومییه‌کانیشه‌، بۆ ئه‌وه‌یه‌ تا بزانن، که‌ تێگه‌یشتن له‌ میدیا و بایه‌خه‌که‌ی، وه‌ک ئه‌لته‌رناتیڤی چاودێری، یان خۆدوورگرتن له‌ میدیا و سه‌رکۆنه‌کردنیه‌تی. به‌و مانایه‌ی ئاشنا و شاره‌زابوون به‌ میدیا و تێگه‌یشتن له‌ ئه‌رک و به‌رپرسیارێتی و سیاسه‌تی به‌ڕێوه‌بردنی میدیا، بۆ ئه‌وه‌یه‌ تاکو ڕوانگه‌ی خۆیان بۆ بایه‌خی میدیا و سروشت و جۆری مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ئه‌م ئامرازه‌دا بگۆڕن، به‌تایبه‌تی له‌ ساته‌وه‌ختی هه‌نگاوى پرۆسه‌ دیموکراسییه‌کاندا، (هه‌ڵبژاردن) وه‌ک نموونه‌.
به‌ کورتی، تێگه‌یشتن له‌ میدیا بریتییه‌ له‌ درککرنی هێز و کاریگه‌رییه‌که‌ی، له‌ درککردن به‌ چۆنیه‌تی به‌کارهێنانی ڕووداو و وێنه‌ میدیاییه‌ خێرا گۆڕاوه‌کان، هه‌روه‌ها درککردن و په‌یبردن به‌ پاشخانی په‌یامی میدیایی و ئه‌و چوارچێوه‌یه‌ی له‌ میانیدا وێنه‌ و په‌یامه‌که‌ی ئاراسته‌ ده‌کات.
ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ش که‌ په‌یوه‌ندی به‌ پێشخستنی توانای بیرکردنه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌یی و هۆشیاریی هه‌یه‌، به‌ ڕۆڵی خۆی فره‌یی له‌ میدیادا پته‌وتر ده‌کات، هه‌روه‌ها میدیا ده‌خاته‌ هه‌ڵوێستی ئالنگاری و ڕکابه‌ری له‌پێناو به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی پیشه‌ییبوون و باشترکردنی کوالێتیی ڕووخسار و ناوه‌ڕۆک، هاوکات وه‌رگرێکی هۆشیاریش به‌رهه‌م دێنێ، که‌ به‌ ئاسانی له‌ دیمه‌نی میدیایی بگات.
ئه‌و به‌هره‌ و توانا و شاره‌زاییانه‌ی له‌ میانی تێگه‌یشتن له‌ میدیا و کار و په‌یامی میدیاییشدا به‌رهه‌م دێن و له‌ واقیعدا ڕه‌گاژۆ ده‌بن، بریتین له‌ (تێگه‌یشتن له‌ هۆیه‌کانی ڕاگه‌یاندنی به‌رده‌ست و چۆنیه‌تی ده‌ست پێگه‌یشتنیان.. تێگه‌یشتن له‌ چۆنیه‌تی به‌کارهێنانی میدیا و وه‌به‌رهێنانه‌وه‌ی زانیارییه‌کان.. تواناکان به‌سه‌ر ناسین، یان ده‌ستنیشانکردنی ئه‌و که‌سه‌ی په‌یامه‌ میدیاییه‌کان داده‌ڕێژێ، له‌گه‌ڵ زانینی نیاز و مه‌به‌سته‌کانی.. درککردن به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ سیاسی و ئایدیۆلۆژی و ئابووری و بازرگانییه‌کانی پشتی په‌یامی میدیایی.. درککردن به‌ کاریگه‌ریی قۆرخکاری له‌سه‌ر بێلایه‌نی میدیا.. تێگه‌یشتن له‌ کاریگه‌ریی بێ چه‌ند و چوونی به‌ها و پره‌نسیپه‌کانی به‌رهه‌مهێنه‌رانی میدیا و ڕوانگه‌ و تێڕوانینه‌کانیان.. تێگه‌یشتن له‌ ئامراز و ته‌کنیکه‌کانی قه‌ناعه‌ت پێکردن.. درککردن به‌ ڕۆڵی ڕۆشنبیری و پاشخانی مه‌عریفی، له‌ داڕشتن و ئاراسته‌کردنی په‌یامی میدیایی.. درککردن به‌ کاریگه‌ریی په‌یامه‌ میدیاییه‌کان له‌سه‌ر کایه‌ و گوتاری ڕۆشنبیری.. درککردن به‌ جیاوازییه‌کانی نێوان ده‌ق و چوارچێوه‌ و نه‌گوتراوه‌کانی پشتی ده‌ق.. تێگه‌یشتن له‌ چۆنیه‌تی کاریگه‌ریی میدیا له‌ بیروبۆچوون و هه‌ڵوێسته‌کانماندا.. درککردنی ئه‌وه‌ی، که‌ هه‌میشه‌ چیرۆکێکی گه‌وره‌تر، وێنه‌یه‌کی گشتگیرتر له‌وه‌ی ده‌گێڕدرێته‌وه‌ و نمایش ده‌کرێ، هه‌یه‌.. درککردن به‌ لایه‌نگیری و زانیارییه‌ هه‌ڵه‌، یان ڕووکه‌شییه‌کان.. بڕیاردان له‌سه‌ر ئه‌و بژاردانه‌ی له‌ کاتی شیکردنه‌وه‌ی په‌یامه‌ میدیاییه‌کاندا، به‌کاریان دێنین، که‌ ئه‌مه‌ش زیاتر په‌یوه‌ندی به‌ ئه‌زموونه‌ تایبه‌تییه‌کانی خۆمان و ئاستی خوێنده‌واری و زانینمانه‌وه‌ هه‌یه‌.. گه‌شه‌پێدانی توانای پێویست بۆ داڕشتنی په‌یامی میدیایی تایبه‌ت.. تێگه‌یشتن له‌ هێزی ڕۆژنامه‌وانیی تاکه‌که‌سه‌کان، وه‌ک گرووپێکی دیکه‌ی جیاوازی زانیاری به‌خش و ئه‌و ڕۆڵه‌ی له‌ دیمه‌نی میدیایی ئێستادا ده‌یبینێت.. درککردن به‌ کاریگه‌رییه‌ جیاوازه‌کانی میدیای جوڵاو (فیلمه‌کان)، به‌راورد به‌ میدیای وه‌ستاو و بێده‌نگ (وێنه‌).. تێگه‌یشتن له‌وه‌ی، که‌ یاده‌وه‌ریی گشتی چۆن ئیش ده‌کات و ڕاسته‌وخۆ، یان چه‌ند مانگێک دوای وه‌رگرتنی په‌یامه‌ میدیاییه‌که‌، چیان بیر ده‌که‌وێته‌وه‌.. تێگه‌یشتن له‌وه‌ی، که‌ سۆز چ ڕۆڵێک له‌ شیکردنه‌وه‌ی په‌یامه‌ میدیاییه‌که‌ و وه‌بیرهاتنه‌وه‌یدا ده‌گێڕێ.. درککردن به‌وه‌ی، که‌ چۆن ده‌توانرێت کاردانه‌وه‌ هه‌ستی و نه‌ستییه‌کان کۆنتڕۆڵ بکرێن.. تێگه‌یشتن له‌ کاریگه‌ریی چوارچێوه‌ یاسایی و ده‌ستوورییه‌کان له‌سه‌ر په‌یامی میدیایی.. زانینی بنه‌ما و کۆڵه‌گه‌کانی پیشه‌ییبوون، بۆ نموونه‌، هاوسه‌نگیی له‌ ڕووماڵکردن، پاراستنی سه‌رچاوه‌ی زانیارییه‌کان.. تێگه‌یشتن له‌ کاریگه‌ریی خودسانسۆری (ده‌سه‌ڵاتی ترس!) له‌ناو په‌یامی میدیاییدا.. تێگه‌یشتن له‌ چۆنیه‌تی پشتیووانیکردنی گۆڕانکاریی ئه‌رێنی له‌ سیسته‌می میدیاییدا(.

هه‌ڵبژاردن و موڵکدارێتیی میدیا
موڵکدارێتیی میدیا، مه‌به‌ست ئه‌وه‌ی که‌ خاوه‌ندارێتیی میدیا ده‌کات، ڕۆڵی سه‌ره‌کی له‌ داڕشتنی سیاسه‌ت و گوتار و ئاراسته‌کردنی په‌یامی میدیاکه‌دا ده‌گێڕێت و کاریگه‌ریێکی گه‌وره‌ و ڕاسته‌وخۆی به‌سه‌ر سروشت و ئاراسته‌ی کار و ڕووماڵکردنی میدیاکه‌دا هه‌یه‌. ئه‌م ڕۆڵ و کاریگه‌رییه‌یش به‌ شێوه‌یه‌کی تایبه‌تی له‌ ساته‌وه‌خته‌کانی ململانێ و کێبڕکێی سیاسیدا و به‌تایبه‌ت تریش، له‌ ساته‌وه‌ختی پرۆسه‌کانی هه‌ڵبژاردندا، باشتر ده‌رده‌که‌وێ. به‌و پێیه‌ی جڵه‌وی میدیاکه‌ له‌ ده‌ستی خۆی دایه‌ (که‌س، کۆمپانیا، حزب و…)، ئیتر کار بۆ ڕوانگه‌ و به‌رژه‌وه‌ندی و سیاسه‌تی خاوه‌نه‌که‌ی ده‌کات. ته‌نانه‌ت ئه‌و میدیا تایبه‌تیه‌ش، که‌ بانگه‌شه‌ی ئه‌هلی و بێلایه‌نی و سه‌ربه‌خۆیی ده‌کات، دواجار ده‌چێته‌ ژێر باری مه‌رجی خاوه‌نه‌که‌ی، ئه‌وه‌ی له‌ پشتی په‌رده‌کانه‌وه‌ پشتیوانی دارایی ده‌کات. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، بوونی ئه‌م هه‌مه‌ڕه‌نگییه‌ له‌ خاوه‌ندارێتیی میدیایی و فره‌ مینبه‌ری میدیادا، له‌ وێستگه‌یه‌کدا (به‌ لایه‌نی که‌مه‌وه‌ به‌ ڕه‌چاوکردنی پیشه‌ییبوون و به‌رپرسیارێتی له‌ کاردا)،خزمه‌ت به‌ گه‌شه‌کردنی پرۆسه‌ی دیموکراسیه‌ت ده‌کات.
پێکهاته‌ و په‌یکه‌ری خاوه‌ندارێتیی میدیا، کاریگه‌ریی گه‌وره‌ی له‌ناو هاوکێشه‌ و ڕووداوه‌کاندا هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی له‌ زۆر بابه‌تی په‌یوه‌ست به‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان (ڕێگادان به‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی ڕیکلامه‌ سیاسییه‌کان، بوار ڕه‌خساندن بۆ هۆشیارکردنه‌وه‌ی ده‌نگده‌ران و هۆشیاریی مه‌ده‌نی، فه‌راهه‌مکردنی ئه‌و بابه‌تانه‌ی تایبه‌تن به‌ بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردن، دواجاریش ئاست و ڕادده‌ی ڕووماڵکردنی هه‌ڵبژاردن به‌ شێوازێکی هاوسه‌نگ و دادپه‌روه‌ر). له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌، خاوه‌ندارێتیی میدیا به‌ شێوه‌یه‌کی ڕاسته‌وخۆ کاریگه‌ری له‌سه‌ر ڕۆڵی میدیا (وه‌ک ئامرازی چاودێری) ده‌بێت، به‌تایبه‌تی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کاندا و سه‌ر به‌ره‌و لایه‌نداری ده‌کێشێت. هه‌روه‌ها خاوه‌ندارێتیی میدیا کاریگه‌ری به‌سه‌ر ده‌نگده‌رانیشدا ده‌بێت، به‌تایبه‌تی له‌ ده‌ست گه‌یشتنیان به‌ زانیاریی پێویست و ڕاست و دروست.
ورده‌ سه‌رنجی میدیایی
یه‌که‌م: دووانه‌ی شه‌فافیه‌ت و نهێنی پارێزی
به‌ ڕه‌چاوکردنی په‌یوه‌ندیگرتن له‌گه‌ڵ میدیا له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌وانه‌ی سه‌رپه‌رشتیی هه‌ڵبژاردنه‌کان ده‌که‌ن (کۆمسیۆن)، ئه‌وا ڕووبه‌ڕووی دوو پره‌نسیپی دژبه‌ر ده‌بینه‌وه‌، که‌ له‌ پرۆسه‌که‌دا ڕۆڵێکی گرنگیان هه‌یه‌، ئه‌وانیش بریتین له‌ (ڕۆشنی و نهێنی(.

- ڕۆشنی: یان ئه‌وه‌ی ئێمه‌ به‌ شه‌فافیه‌ت له‌ بیستن و ناسینی ڕاهاتووین، به‌و مانایه‌ دێ، که‌ کاروبار و هه‌نگاوه‌کانی ده‌سته‌ی سه‌رپه‌رشتیار و به‌ڕێوه‌به‌ری هه‌ڵبژاردنه‌کان و ڕه‌وتی پرۆسه‌که‌، ڕوون بن و له‌ به‌رده‌م چاودێریی هاووڵاتییاندا کراوه‌ بن، ته‌نانه‌ت شیاوی لێپێچینه‌وه‌ش بن.

- نهێنی: نهێنیی پاراستنی ئاسایشی پرۆسه‌ی ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری هه‌ڵبژاردن له‌و که‌سانه‌ی، که‌ مافی ئه‌وه‌یان نییه‌ ده‌ستییان بگاته‌ هه‌موو زانیاریێکی پرۆسه‌که‌، به‌تایبه‌تی ئه‌و زانیارییانه‌ی که‌س بۆی نییه‌ بیاندرکێنێ، ئه‌و زانیارییانه‌ی ڕه‌نگه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ پاکی و بێگه‌ردیی پرۆسه‌که‌ بکه‌ن.
له‌ ڕووکه‌شدا و ته‌نانه‌ت له‌ باری ماناییشدا، ئه‌م دوو چه‌مک و پره‌نسیپه‌ دژ به‌ یه‌ک و ناکۆکن، به‌ڵام جێبه‌جێکردنی هه‌ردووکیشیان له‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردندا پێویست و پێداویستیی سه‌ره‌کین، ده‌مێنێته‌وه‌ سه‌ر پێشینه‌یی له‌ جێبه‌جیکردنی یه‌کێکیان به‌سه‌ر ئه‌وی تردا، که‌ ئه‌مه‌ش زوو ده‌رناکه‌وێ.
به‌ کورتی، ده‌توانین ئه‌م دژبه‌رییه‌ له‌ ده‌ربڕینێکی کۆنکرێتیدا پوخت بکه‌ینه‌وه‌ و بڵێین: وه‌ک ئه‌وه‌ی پێویسته‌ و ئه‌رکه‌، پلان و چالاکییه‌کانی ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی هه‌ڵبژاردن و ورده‌کارییه‌کانی پرۆسه‌که‌، ڕوون و ئاشکرا بن و بخرێنه‌ ژێر چاودێری هاووڵاتییانه‌وه‌ (شه‌فاف بن). له‌ به‌رانبه‌ریشدا، پاراستن و ده‌ستگرتن به‌ نهێنیی ده‌نگی ده‌نگده‌ر (ئه‌و ده‌نگده‌ره‌ هه‌ر کێ بێت)، له‌وه‌ی ده‌نگه‌که‌ی چۆن و به‌ کێ داوه‌، ئه‌رک و به‌رپرسیارێتییه‌ (نهێنی بن).

دووه‌م: ماوه‌ی بیرکردنه‌وه‌!
هه‌ندێ له‌ وڵاته‌کان (به‌ وڵاته‌ دیموکراسییه‌کانیشه‌وه‌)، له‌ قۆناغه‌کانی هه‌ڵبژاردندا، ماوه‌یه‌ک هه‌یه‌ به‌ یاسا ڕێگایان له‌وه‌ گرتووه‌، که‌ میدیا تیشکی بخاته‌ سه‌ر و ڕووماڵی بکات. به‌ بۆچوونی شاره‌زایان، ئه‌م هه‌نگاوه‌ و ڕێوشوێنه‌ پێشوه‌خته‌ له‌ زۆربه‌ی حاڵه‌ته‌کاندا زۆر له‌وه‌ باشتره‌، که‌ له‌ کاتی ڕوودانی سه‌رپێچی و پێشێلکاریێک له‌ گه‌رمه‌ی پرۆسه‌که‌دا، ده‌سته‌ی به‌رپرسیار و به‌ڕێوه‌به‌ری هه‌ڵبژاردنه‌کان بێته‌ ناو کێشه‌که‌ و به‌ یاسا ڕووماڵکردن قه‌ده‌غه‌ بکات، به‌مه‌ش بابه‌ته‌که‌ و خودی پرۆسه‌که‌ش به‌ ئاقارێکی دیکه‌ی نه‌خوازراودا بڕوات و ئاکام و ئه‌نجامه‌کانیان خراپ بکه‌ونه‌وه‌.
بۆ نموونه‌، له‌ فه‌ڕه‌نسا ئه‌و ماوه‌یه‌ به‌ یاسا ڕێکخراوه‌ و ناوی نراوه‌ (ماوه‌ی بیرکردنه‌وه‌) و ده‌سته‌ی چاودێر و جێبه‌جێکاریی هه‌ڵبژاردنه‌کانی ئه‌و وڵاته‌، ده‌بێت به‌رپرسیارێتیی جێبه‌جێکردنی ئه‌و ئه‌رکه‌ بگرێته‌ ئه‌ستۆ. ته‌نانه‌ت له‌ ئیسرائیلیش هه‌نگاوێکی له‌م جۆره‌ی فه‌ڕه‌نسا هه‌یه‌ و له‌و ماوه‌یه‌دا ڕێ له‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی زۆربه‌ی هه‌واڵه‌کانی پرۆسه‌که‌ ده‌گیرێ و ده‌بێ هه‌موو لایه‌ک پێیه‌وه‌ پابه‌ند بن و داوا له‌ ده‌سته‌ی سه‌ربه‌خۆی بڵاوکردنه‌وه‌ش ده‌کرێ، ڕێزی بڕیاره‌که‌ بگرێ.

سێیه‌م: گرفتی ڕاپرسی!
ڕاپرسیی له‌ کاتی هه‌ڵبژاردنه‌کاندا (چ سه‌نته‌ره‌کان، یان میدیا بیکات)، که‌ شێوازێکی پێوانه‌کردنی نیاز و بۆچوونی ده‌نگده‌رانه‌، به‌شێکی گرنگی ڕووماڵکردنی هه‌ڵبژاردن پێک ده‌هێنێت و له‌ زۆربه‌ی وڵاتاندا په‌یڕه‌وی لێ ده‌کرێ، به‌ڵام بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌کان، که‌ سۆزی خه‌ڵک ده‌وروژێنێ، بابه‌تێکه‌ هه‌ڵوێستی جیاوازی له‌باره‌وه‌ هه‌یه‌، ته‌نانه‌ت وڵاته‌ دیموکراسییه‌کانیش هه‌ڵوێستی پێچه‌وانه‌ و ڕوانگه‌ی دژیان بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ هه‌یه‌.
له‌کاتێکدا له‌ ئه‌مریکادا، ڕووماڵی میدیایی ڕاپرسییه‌کان به‌شێکی جیانه‌کراوه‌یه‌ له‌ ئازادی ڕاده‌ربڕین له‌ کاتی هه‌ڵبژاردن و له‌ هیچ کاتێکدا ڕێگری لێ ناکرێ، له‌ به‌رانبه‌ردا و له‌ کۆی ٢٧ وڵاتی ئه‌ندامی یه‌کێتیی ئه‌وڕوپا، ١٦ وڵاتیان ڕێگا له‌ ڕووماڵی ڕاپرسییه‌کان ده‌گرن.
پسپۆران، بنه‌ڕه‌تی ئه‌م کێشه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌، که‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی هه‌موو شێوازه‌کانی دیکه‌ی ڕاده‌ربڕین، ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌کان به‌ ته‌نیا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ڕوانگه‌ی خه‌ڵک نییه‌، به‌ڵکو ڕوانگه‌ی خه‌ڵکێکی دیکه‌یش ده‌ستنیشان ده‌کات. به‌و مانایه‌ی، چۆنیه‌تی ده‌نگدانی ده‌نگده‌ر ده‌که‌وێته‌ ژێر کاریگه‌ریی ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌کان. هه‌ر بۆیه‌ش له‌و وڵاتانه‌دا هه‌وڵ ده‌درێ له‌ میانی یاسا و ڕێنماییه‌کاندا کۆنتڕڵی ڕووماڵی ڕاپرسیه‌کان بکه‌ن.
به‌ کورتی، جگه‌ له‌ شێواز و ئامرازه‌کانی ئه‌نجامدانی ڕاپرسی و پێوه‌ر و بنه‌ماکانی ده‌ستنیشانکردنی نموونه‌ (عینة) و جۆری پرسیاره‌کان، گرنگیی سه‌ره‌کی و بنه‌ڕه‌تیی ئه‌نجامدانی ڕاپرسی (هه‌ر کێ بیکات)، به‌ پله‌ی یه‌که‌م په‌یوه‌ندیی به‌ ئاستی پیشه‌ییبوون و به‌رپرسیارێتیی له‌ ڕاگه‌یاندنی ئه‌نجامه‌کانیدا هه‌یه‌.
چواره‌م: گوتاری ڕق و کینه‌
بۆ ئه‌وانه‌ی بایه‌خ به‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕین ده‌ده‌ن، له‌ په‌یوه‌ست به‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان و هه‌ڵمه‌ته‌کانی بانگه‌شه‌کردندا، هیچ شتێک هێنده‌ی گوتار و زمانی میدیا له‌ ڕووماڵکردندا، ڕاستتر بڵێن له‌ په‌خشکردنی گوتاری ڕق و کینه‌، مه‌ترسیدارتر نییه‌. ئیتر ئه‌و ڕقه‌ ئایدیۆلۆژی و سیاسی بێت، یان نه‌ته‌وه‌یی و ئایینی، یاخود ناوچه‌گه‌ری و تایه‌فی و مه‌زهه‌بی. کرۆکی بابه‌ته‌که‌ش په‌یوه‌ندی به‌ سنوور و پێناسه‌ی ئازادیی ڕاده‌ربڕینه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌و پێیه‌ی ڕه‌نگه‌ گوتاری ڕق و کینه‌، له‌ ڕوانگه‌ی که‌سێکدا ڕایه‌کی ڕه‌وا و یاسایی و له‌ چوارچێوه‌ی ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا بێت. به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، له‌ دیدی که‌سێکی ديدا، سووکایه‌تی پێکردن و ڕووشاندن بێت. بۆیه‌ میدیا ده‌بێ له‌وه‌دا وریا و به‌ ئاگا بێت و بزانێ (به‌تایبه‌تی له‌ کاتی هه‌ڵبژاردنه‌کاندا)، که‌ مه‌رج نییه‌ هه‌موو وروژاندنێک، هه‌موو لاپه‌ره‌ هه‌ڵدانه‌وه‌یه‌ک، قازانج به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی و ئاشتیی کۆمه‌ڵایه‌تی و سه‌قامگیریی سیاسی بکات. له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌مه‌ش، واتا چیه‌تی و سروشتی ئه‌و گوتاره‌ (گوتاری ڕق و کینه‌) له‌ کاتی هه‌ڵبژاردنه‌کاندا له‌سه‌ر دوو ئاستدا ده‌رده‌که‌وێ، که‌ بریتین له‌:
- به‌ پله‌ی یه‌که‌م هه‌ڵبژاردن ئه‌و چرکه‌ساته‌یه‌، که‌ پێویست ده‌کات تیایدا گوزارشت له‌ سه‌رجه‌م بیروبۆچوونه‌ سیاسییه‌ جیاوازه‌کان بکرێت. له‌م دۆخه‌شدا، هه‌ر سنووردارکردنێکی ڕاده‌ربڕین، ڕه‌نگه‌ وه‌ک سه‌رکوتکردن و سه‌ندنه‌وه‌ی مافی به‌شداریی سیاسی و دیموکراسی شرۆڤه‌ بکرێ و لێکبدرێته‌وه‌.

- له‌ به‌رانبه‌ردا، که‌شوهه‌وا و دیمه‌نی هه‌ڵبژاردنه‌کان، به‌تایبه‌تی له‌ ساته‌وه‌خته‌کانی بانگه‌شه‌کردندا، هه‌میشه‌ له‌باره‌ بۆ به‌ریه‌ککه‌وتن و بوار و ده‌رفه‌تێکیشه‌ بۆ وروژاندن و هاندانی شه‌قام، که‌ دوور نییه‌ سه‌ر بۆ توندوتیژی بکێشێ و مافی یاسایی و سروشتیی ڕاده‌ربڕین بخاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. به‌تایبه‌تی له‌ وڵاتێکدا که‌ ئه‌زموونێکی تاڵ و مێژووێکی دوور و درێژی له‌ توندوتیژی و شه‌ڕ و ناکۆکیی سیاسی و ئایینی و تایه‌فی هه‌بێت.
له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ و ئا لێره‌وه‌، ڕۆڵ و به‌رپرسیارێتیی میدیا و ئاستی پیشه‌یی کاراکته‌ر و به‌ڕێوه‌به‌ره‌کانی، باشتر و ڕوونتر ده‌رده‌که‌وێ، که‌ چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م دوالیزمه‌دا ده‌که‌ن.
له‌و پرۆسه‌یه‌دا و له‌ ڕوانگه‌ی گوتار و سیاسه‌تی میدیایی پیشه‌یی و به‌رپرسیار، نه‌ک ته‌نیا له‌ناو ژیان و په‌یوه‌ندیی کۆمه‌ڵایه‌تیدا، به‌ڵکو له‌ناو هاوکێشه‌ی ململانێ سیاسییه‌کانیشدا و به‌تایبه‌تیش له‌ناو گه‌رمه‌ی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردندا، جیاوازیێکی زۆر له‌ نێوان (ئازادی ڕاده‌ربڕین و سووکایه‌تی پێکردن، ڕه‌خنه‌ و ڕووشاندن، گفتوگۆ و په‌لاماردان، سه‌رکۆنه‌ و بریندارکردن)دا هه‌یه‌. ئه‌وه‌ بۆیه‌ له‌و نێوه‌دا ڕووبه‌ڕووی دوو جۆر له‌ تێگه‌یشتن و مامه‌ڵه‌ی میدیایی له‌ گوتاری ڕق و کینه‌ ده‌بینه‌وه‌، یه‌کێکیان ئه‌و میدیایه‌ی له‌ ڕێگای سیاسییه‌کان و له‌سه‌ر زمانی ڕکابه‌ره‌کانه‌وه‌، ئه‌و گوتاره‌ په‌خش ده‌کاته‌وه‌. دووه‌میان، ئه‌وه‌ی که‌ خودی میدیاکه‌ پشتیووانی ئه‌و گوتاره‌ و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ و په‌خشکردنه‌وه‌ی ده‌کات.
له‌و نێوه‌دا و به‌رمه‌بنای دۆخه‌ میدیاییه‌که‌، له‌ باری به‌رپرسیارێتیی یاساییه‌وه‌، ده‌رگیری دوو بۆچوون ده‌بین له‌ په‌یوه‌ست به‌وه‌ی، که‌ ئاخۆ کامه‌یان به‌رپرسیارێتییه‌که‌ی ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆ، ئه‌و که‌سه‌ی میدیا قسه‌که‌ی ده‌گوازێته‌وه‌، یان میدیاکه‌ خۆی؟
به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی، له‌ دۆخی یه‌که‌مدا، واته‌ له‌ ڕووماڵکردن و گواستنه‌وه‌ و په‌خشکردنی گوتار و سه‌رنج و بۆچوونی سیاسییه‌کان (ئه‌وه‌ی بارگاوییه‌ به‌ ڕق و کینه‌ و یان ڕووشاندن)، له‌ ماوه‌ی دیاریکراوی قۆناغه‌کانی هه‌ڵبژاردندا، هاوڕایی و کۆده‌نگیێکی نێوده‌وڵه‌تی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ هه‌یه‌، که‌ هیچ به‌رپرسیارێتیکی یاسایی ناکاوێته‌ ئه‌ستۆی میدیا. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ دۆخیی دووه‌مدا، واته‌ ئه‌و کاته‌ی میدیا بۆ خۆی گوتاری ڕق و کینه‌ په‌خش ده‌کات و ده‌بێته‌ هۆی هاندان و به‌رهه‌مهێنانی توندوتیژی، ئه‌وا ده‌که‌وێته‌ ژێر باری به‌رپرسیارێتیی یاسایی و لێپچینه‌وه‌ و سزادان.
به‌هه‌رحاڵ، ئه‌م سه‌رنجانه‌ی سه‌ره‌وه‌مان به‌و مانایه‌ نییه‌، که‌ ڕه‌وایه‌تی به‌ داخستنی ده‌رگای گفتوگۆ و ئاڵوگۆڕی بیروڕا و ده‌ست و ده‌مبه‌ستنی میدیا بده‌ین. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، به‌ لایه‌نی که‌مه‌وه‌، قه‌واره‌ و به‌ربژێره‌کان، هێز و لایه‌نه‌ سیاسییه‌ ڕکابه‌ره‌کانیش، که‌ کێبرکێ له‌سه‌ر گه‌یشتنه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌که‌ن، ده‌بێ ئه‌و ڕاستییه‌ زۆر باش بزانن و خۆیان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ڕابێنن، که‌ له‌ دۆخی ئاوادا، له‌ناو ململانێی سیاسیدا و به‌تایبه‌تی له‌ کاتی هه‌ڵبژاردنه‌کاندا، جگه‌ له‌وه‌ی به‌راورد به‌ هاووڵاتیێکی ئاسایی، ئه‌وان که‌متر پارێزراو ده‌بن. به‌ دیوه‌که‌ی دیشدا و وه‌ک زۆرێک له‌ سیسته‌مه‌ یاساییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌کانیش جه‌ختیان له‌سه‌ر کردووه‌ته‌وه‌، ده‌بێ کاندید و قه‌واره‌ سیاسییه‌کان (پێستیان توند و قاییم بێت!)، زوو هه‌ڵنه‌چن و کاردانه‌وه‌ی خێرایان نه‌بێت.