ستوونی چوارەمی سیاسەتەكانمان

Sep 25 2018

ستوونی چوارەمی سیاسەتەكانمان

دكتۆر چواس حسن


1- چوارچێوەی بابەت
جان جاك رۆسۆ (1712-1778) دەڵێت: "دادپەروەری كۆمەڵایەتی مەرجی ئازادی و مەرجی بەیەكەوە گونجاندنی ئیرادەی تاكە لەگەڵ ئیرادەی گشتیدا" لێرەوە دەرك بەبوونی پەیوەندیەكی جەدەلی لەنێوان ئیرادە و وویستی تاكەكان و ئیرادە و وویستی كۆمەڵگادا دەكەین، پەیوەندیەك كە مەرج نیە هەمیشە هاوسەنگ بێت، بەڵكو دەكرێت تایەكەی بەلای یەكێكیاندا لاربێت، ئەگەر بەلای تاكدا لار بوو ئەوا لەبەردەم فەوزادا دەبین و ئەگەر بەلای كۆمەڵیشدا لاربوو ئەوا لەبەردەم حوكمێكی دیكتاتۆری و شمولیداین، كە جێگایەك بۆ ئازادی و وویستی تاكەكان ناهێلێتەوە.
لێرەوە دەتوانین ئەو پەیوەندیەی نێوان تاك و كۆمەڵگا ببینەوە سەر تیۆرەكانی لێكدانەوەی چۆنیەتی دروستبوونی كۆمەڵگا و دەوڵەت و ئامانجەكانیان، كە لەلای تۆماس هۆبز (1588-1679) و جۆن لۆك (1632-1704) بەتیۆرەكانی گرێبەستی كۆمەڵایەتی ناسراون. ئەو تیۆرانە بەتەواوی ئەو گفتوگۆیە دەكەن كە رۆسۆ لەسەرەوە باسیان لێوە دەكات، پەیوەندی نێوان ماف و وویست و ئازادیەكانی تاك لەهەمبەر ماف و وویستەكانی كۆمەڵگادا، كێشە سەرەكیەكەش لەوەدایە كە تاك ناتوانێت بەتەنیا بژیت، هەروەها كۆمەڵیش بەبێ تاك دروست نابێت، بۆیە وەك تاك و كۆمەڵ ناتوانن دەستبەرداری یەكتری بن، لەهەمان كاتیشدا پەیوەندی نێوانیان بۆ هەموو ئەگەرێك كراوە و واڵایە (فەوزا، هاوسەنگی، شمولی)، بەڵكو دەكەوێتە سەر خۆیان و ئەو بۆ چوون و فەلسەفەیەی كە كۆمەڵگای لەسەر بونیاد نراوە.
لەوانەیە بتوانین هەموو مێژووی فیكری سیاسی لە هەڵوێست و بۆچوونە هزریە جیاجیاكان لەسەر ئەو پەیوەندیەی سەرەوە، كە پەیوەندی نێوان تاك و كۆمەڵگایە، چڕ بكەینەوە. بەوەی كۆمەڵگاكان بۆ مەبەستێك دروست دەبن، لەلای تۆماس هۆبز بۆ پاراستنی ئاسایشی تاكەكانە، لەو پێناوەشدا تاك دەربەستی هەموو مافە سرووشتیەكانی دەبێت، بەڵام لەلای لۆك بۆ پاراستنی مافە سرووشتیەكانی تاكە، بۆیە تاك واز لەهەموو مافەكانی ناهێنێت بۆ كۆمەڵگا، بەڵكو تەنها بایی ئەوەندە لێیان دەستبەردار دەبێت كە پێوویستە بۆ دروستكردنی كۆمەڵگایەك كە تیایدا مافەكانی دیكەی فەراهەم كراون. كەواتە لێرەدا لەبەردەم دوو جۆر مافداین، مافە تاكەیەكان و مافە بەكۆمەڵ یان گروپیەكان.
لیرەوە دەچینە سەر ئەو باسەی كە قەوارە سیاسیەكان، بەدەوڵەتیشەوە، وەك دیاریكردنێكی سیاسیانەی كۆمەڵگا بۆ مەبەستێكی دیاری كراو دادەمەزرێن، بۆیە ئەو قەوارانە بەرەنجامی تێكچڕژان و كارلێك و وابەستەیی و هاوسەنگی نێوان ئەو دووجۆرە مافەی سەرەوەن، تا چەند تاك مافەكانی پارێزراوە لەنێو مافی كۆمەڵگادا، تا چەند وابەستەیی تاك بەكۆمەڵگاوە لەسەر بنەمای فەراهەم كردنی وویست و مافەكانیەتی لەكۆمەڵگادا؟
لەدوای جەنگی جیهانی یەكەم، گەلانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست خوازیاری دوو جۆر ماف بوون، یەكەم: مافە گروپیەكانی وەك مافە ئیتنی و نەتەوەییەكان كە لەلایەن دەوڵەتی عوسمانیەوە، وەك داگیركەر، لێیان زەوتكرابوو، دووەمیش: مافە تاكیەكانی كە دەوڵەتی ئیستبدادی عوسمانی لە تاكەكانی هەموو حوكمڕانیەكانی خۆیی زەوت كردبوو. هەربۆیەشە بەندەكانی ویلسن (سەرۆكی ئەوكاتی ئەمریكا) لەبارەی مافی گەلان لە دیاریكردنێكی ئازادانەی چارەنووسیاندا، هەروا لەخۆوە نەهاتبوو، بەڵكو ئەوە دەربڕی وویستی گەلانی ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریە دۆڕاوەكانی جەنگی جیهانی یەكەم بوون (ئیمپراتۆریەتی عوسمانیش یەك بوو لەوان) ، هەربۆیەشە شۆڕشی عەرەبی لە ساڵی 1916 دا كە لەدژی دەوڵەتی عوسمانی هەڵگیرسا، داخوازی عەرەبەكانی بۆ مافی سەربەخۆیی بوون لە ژێردەستەیی دەوڵەتی عوسمانی و دامەزرانی دەوڵەتێكی سەربەخۆی عەرەبی بەرجەستە دەكرد، كە پاشان دامەزرانی دەوڵەتە نەتەوەییەكانی وەك میسر و عێراق و سوریا و ...هتد لێ كەوتەوە. لەهەمان كاتدا رەوتی تێكۆشانی ئەو گەلانە، لەدوای سەربەخۆبونیشیان تا دەگاتە لووتكە لەبەهاری عەرەبی ساڵی 2011 دا بەرجەستەی هەوڵ و وویستەكانی تاكەكانی ئەو گەلانەیە بۆ گەیشتن بەمافە تاكیەكان.
گەلی كورد ئەگەر هەر لەسەرەتاوە داخوازیەكانی خۆی لە شێوازی مافە گروپیەكانی وەك مافە نەتەوەییەكان خستبێتەڕوو، بەوەی داوای دامەزرانی دەوڵەتێكی سەربەخۆی نەتەوەیی كردووە، یان لانی كەم داخوازی دامەزرانی قەوارەیەكی سیاسی لەسەر بنەمای ناسنامەی نەتەوەیی لەناو دەوڵەتانی داگیركەری كوردستاندا كردووە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە ناگرێتەوە كە تاكی كوردی بیری لەمافە تاكیەكانی خۆی نەكردۆتەوە، بەڵكو هەمیشە گەیشتنی بەمافە نەتەوەییەكانی وەك پردێك وێنا كردووە بۆ گەیشتن بەمافە تاكیەكان، كە مافە سیاسیەكان و مافە ئابووری و كۆمەڵایەتیەكانیش دەگرنەوە، كە ئەمەی دواییشیان (مافە ئابووری و كۆمەڵایەتیەكان) لەڕێگەی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكانیەوە دەهێنرێنەدی.
هەوڵی ئێمە بۆ ئەوەیە بگەینە وەڵامی ئەم پرسیارانە: مەبەست چیە لە سیاسیەتە كۆمەڵایەتیەكان و چ بوارێك دەگرنەوە؟ پێگەی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان لەسیاسەتەكانی دیكەماندا چین؟ كاریگەری سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان لەسەر سیاسەتەكانی دیكە چین؟ ئایا پەیوەندی نێوان تاك و كۆمەڵگاكەمان دەكەوێتە ژێر كاریگەری سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان؟ چۆن پرۆژەیەكی ستراتیژی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان دابڕێژین؟
2- سێ ستوونەكەی سیاسەتەكانمان
دەكرێت مێژووی خەباتی نەتەوەییمان لە سەدەی بیستەمدا لە چوارچێوە پرۆسەیەكدا كورت بكەینەوە، كە تیایدا زۆر بەووردی چەند سیاسەتێك بەشێوەیەكی بەیەكەوە پەیوەندار كارلێك دەكەن و هێز بەیەكتری دەبەخشن و هەریەكیان لەئەنجامی بەرەوپێشچوون و گەشەكردنی ئەوانی دیكە، بەرەوپێشچووە و گەشەی كردووە و هێزیشی بەخشیوەتەوە بەوانی دیكە و پێشی خستوون، بەشێوەیەك كە پرۆسەكە هەمیشە لەسەر چەند ئاست و ستوونێك لەبەرەوپێشچووندا بووە (وەك لە دواییدا پتر ڕوونی دەكەینەوە). ئەوانیش بریتین لەم سیاسەتانەی خوارەوە:
ستوونی یەكەم: سیاسەتە نەتەوەییەكان
لەدوای جەنگی جیهانی یەكەم كورد داخوازیە نەتەوەییەكانی گەیشت لووتكە، دامەزراندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردی ئەو ئاستەبوو كە نەتەوەی كورد وەك نەتەوەكانی دیكەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پێداگرییان لەسەر دەكرد. هەرچەندە شۆڕشەكانی شێخ مەحمودی نەمر و شۆڕشەكانی بارزان لە سیەكان و چلەكانی سەدەی بیستەم نەگەیشتن بە دەرەنجامێكی ڕوون، بەڵام ئەمە كاری نەكردە سەر وویستی نەتەوەخوازیی كورد، بەڵكو لەو پێناوەشدا ڕێكخراوانەتر و لەڕێگەی دامەزراندنی حزب و ڕێكخراوە جەماوەریەكانەوە بەردەوام بوو. تا ئەوەی دەكرێت بڵێین شۆڕشەكانی كورد وەك چوارچێوەیەكی موئەسەساتی بۆ هێنانەدی داخوازیە نەتەوەییەكانی كورد دامەزران، لەوچوارچێوەیەشدا شۆڕشی ئەیلول بەیەكەم شۆڕشی سەرتاسەریی دامەزراوەیی كوردستانی خواروو دەژمێردرێت، تا ئەوەی توانی بۆیەكەم جار داگیركەرانی كوردستان لەعێراق ناچار بكات دان بەمافە نەتەوەییەكانی كوردا بنێن.
داخوازیە نەتەوەییەكانمان پشكی سەرەكی لە شۆرشی گوڵانیشدا برد، تا ئەوەی بەشێكی گرنگی لە راپەڕینی بەهاری 1991 لێ جێبەجێكراو و پاشانیش لە دوای ئازادی عێراق لە ساڵی 2003 و لەچوارچێوەی دەستوری عێراقی هەمیشەییدا بەشێكی دیكەی لێ جێبەجێ كرا، كە خۆی لە بەیاسایی ناساندنی ئەزموونی هەرێمی كوردستان لەچوارچێوەی عێراقێكی فیدراڵی دیموكراسیدا دەبینێتەوە.
ئەگەر خوێندنەوەیەك بۆ نزیكەی سەدەیەك لە ڕەوتی وویستی نەتەوەخوازی كورد بكەین، دەبینین كە هەرچەندە لەدوای لەناوبردنی مەملەكەتەكی شێخ مەحمود لەلایەن ئینگلیزیەكانەوە لە سەرەتای بیستەكانی سەدەی بیستەمدا، باس لە دامەزرانی دەوڵەتی كوردی تا ڕاددەیەك گۆڕدرا بۆ شێوازەكانی دیكەی پەیڕەوكردنی مافی نەتەوەیی وەك لامەركەزی و ئۆتۆنۆمی و فیدراڵی، بەڵام كێشەو گرفتەكانی نێوان كورد و بەغدا، تەنانەت لەدوای ڕووخانی ڕژێمی بەعسیش، وەك كێشەی خاك (ناوچە دابڕێنراوەكانی پەیوەندار بە ماددەی 140 ی دەستوری هەمیشەیی عێراق ساڵی 2005) و كێشەی بەشداریەكی كارا و هاوسەنگ و یەكسان لە حكومداری بەغدا، بە هەڵواسراوی و چارەسەر نەكراوی ماونەتەوە، تا گەیشتن بەراددەی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم لە 25 ئەیلولی 2017 لەسەر دیاریكردنی چارەنووسی لەلایەن گەلی كوردستانی باشوور. ئەمەش ماناو دەلالەتی ئەوەی لێ دەخوێنرێتەوە كە هێشتا مەسەلەی ماف و وویستی نەتەوەیی كوردستانیان كۆتایی نەهاتووە، بەڵكو چاوخشاندنێك بە مێژووی (27)ساڵی هەرێمی كوردستاندا دەیسەلمێنێت، كە مەسەلە نەتەوەییەكە هێشتا بابەتی هەرە زاڵی گۆڕەپانی سیاسی هەرێمی كوردستان و عێراق و ناوچەكەشە. دڵەڕاوكێی كورد لەسەر مافە نەتەوەییەكانی لەلایەك و خۆدزینەوەی حكومەتە عێراقیە یەك لەدوای یەكەكانیش لە جێبەجێكردنی مافە دەستوریە نەتەوەییەكانی لەلایەكی دیكە، ئەو ڕاستیە دەسەلمێنن كە هێشتا مەسەلەی نەتەوەیی كوردستانیان وەك مافێكی بەكۆمەڵ كۆتایی نەهاتووە و بگرە بەشێكی گەورەی سیاسەتی هەرێمی كوردستانیش لەسەر ئەو بنەمایە و بۆ چەسپاندن و وەدیهێنانی مافە نەتەوەییەكانمانە.
كەواتە هێشتا ستوونی سیاسەتە نەتەوەییەكانمان كۆتایی نەهاتووە، بەڵكو گەڕاندنەوەی سەرجەم خاكی كوردستان لە عێراق بۆ ژێر سایەی هەرێمی كوردستان، پاراستنی دەستكەوتە نەتەوەییەكانمان، پاشانیش سەربەخۆیی كوردستان گرنگترین پێكهێنەرەكانیەتی لەمرۆكەدا.
ستوونی دووەم: سیاسەتی بە دامەزراوەیی كردنی چەسپاندنی دەستكەوتەكان و پاراستنیان
یەكێك لەڕێكارە گرنگەكانی دیاریكردنی چوارچێوەی مافەكان (چ مافی تاك و چ بەكۆمەڵ بن) و بەردەوامییان بریتیە لە داڕشتنیان بەووردی بەڕێگەی یاساوە، بەڵام ئەوە بە تەنها بەس نیە بەڵكو پەیڕەوكردن و پارێزگاری لێكردنیان دەبێتە كاری لەپێشینەی خاوەن ماف، ئەویش بەڕێگەی دامەزراندنی بونیادێكی دامەزراوەیی تایبەت بەو ئەركە گرنگە دەبێت.
لێرەوەیە كە هەمیشە كوردستانیان وویستوویانە لەگەڵا هەر دەستكەوتێكی خەباتیان لەپێناو مافەكانیان بەڕێگەی یاسا و دامەزراوەی تایبەتەوە دیاری بكەن و بچەسپێنن و بپارێزن. ڕێكەوتنی 11 ئازار 1970 بە یەكەم دەستكەوتی مێژوویی نەتەوەیی خەباتی كوردستانیان لەڕێگەی شۆڕشی ئەیلولەوە دەژمێردرێت. ئەو ڕێكەوتنە لەلایەك مافە نەتەوەییەكانی گەلی كوردستانی دیاری دەكرد و لەلایەكی تریش دامەزراوەكانی ناوچەی ئۆتۆنۆمی بۆ پەیڕەو كردن و بەردەوامی و چەسپاندنی ئەو دەستكەوتانەی شۆڕشەكە دامەزراند.
ئەمە بەلای كوردەوە دەمێكە بە ئەزموون چەسپاوە، كە دەبێت دەستكەوتەكان بەیاسا دیاری بكرێن و بە دامەزراوە بچەسپێن و بەردەوامبن. بۆیە لەدوای ڕاپەڕینی بەهاری 1991 و وەدەرنانی سوپا و دامەزراوە دیكتاتۆریەكانی بەعس، لەسەر پێشنیاری بەڕێز مەسعود بارزانی، سەركردایەتی بەرەی كوردستانی راستەوخۆ بڕیاری ئەوەیاندا كە دەبێت ئەم دەستكەوتە مەزنە بەیاسا ڕێكبخرێت و بەدامەزراوە بەرجەستەبكرێت، لەوەشەوە بڕیاری هەڵبژاردنی دامەزراوەی پەرلەمانی كوردستان درا ، كە لە 19 ئایاری 1992 بەڕێوەچوو. دامەزراندنی پەرلەمانی كوردستانیش بووە سەرەتایەك بۆ دەستپێكردنی پرۆسەیەكی گەورەی بەدامەزراوەیی كردنی دەستكەوتە نەتەوەییەكانی شۆڕش و ڕاپەڕینەكانی كوردستانی خواروو، وەك دامەزراندنی وەزارەتەكان و دامودەزگاكانی هێزی پێشمەرگەی كوردستان و ئاسایش و هێزی ناوخۆ و بەدامەزراوەیی كردنی پەیوەندیە دیپلۆماسیەكانی كورد و بەردەوامی دان بە دامەزراوە زانستی و پەروەردەیی و خزمەتگوزاریەكان....هتد.
سیاسەتی بەدامەزراوەیی كردنی دەستكەوتە نەتەوەییەكانمان لە دوای ساڵی 1991 ڕۆڵیكی سەرەكی بینی لەوەی كە لەسەروبەندی نووسینەوەی دەستوری عێراقی ساڵی 2005 دا كورد بتوانێت مەرجی دانپَدانانی بەغدا بە مافە نەتەوەییەكانی كورد لەئاستی شێوازی فیدراڵیدا بكاتە مەرجی سەرەكی دووبارە تێكەڵبوونەوەی هەرێم و عێراق، دوای دابڕانیان لەیەكتری بۆ ماوەی دوازدە ساڵ. ئەمەش دەگەڕایەوە بۆ ئامادەیی و بەهێزی هەرێمی كوردستان لەو سەردەمەدا، كە بەرهەمی سیاسەتی بەدامەزراوەیی كردنی دەستكەوتەكان بوو.
لەهەمان كاتدا ئەم ستوونە سیاسەتێكی دیكەی گرنگ لەخۆ دەگرێت، ئەویش بریتیە لە پاراستنی هەرێمی كوردستان لەبەرامبەر هەڕەشەو مەترسیە دەرەكی و ناوخۆییەكان لەڕێگەی هێزی پێشمەرگەی كوردستان و هێزەكانی ئاسایشی ناوخۆوە، كە لەشەڕی دژ بەتیرۆر بەگشتی و داعش بەتایبەتیدا، دەگاتە لووتكە.
پاراستنی ئاسایشی هەرێم لەلێواری خەرەندی تیرۆری رەشی داعشدا، یەكێكە لە دەستكەوتە مەزنەكانی هێزەكانی ئاسایشی كوردستان و شكاندنی ئەفسانەی داعشیش بوو. ئەگەر ئەو تۆكمەییەی هێزی پیشمەرگەی كوردستان و ئاسایشی ناوخۆ نەبووایە، مەحاڵبوو ئێستا باس لە هەرێمی كوردستان مابا، بەڵكو بەدەردی هەموو ئەو ناوچانە دەچوون كە داعش وێرانی كردن و خەڵكەكەی بێسەرو شوێن كردن.
ئەو پێگە گرنگەی دامەزراوەی هێزی پێشمەرگە و ئاسایشی ناوخۆی هەرێم لە پاراستن و مسۆگەر كردنی مانەوەی هەرێمدا، ئەو ڕاستیەمان بۆ لێك دەداتەوە كە بۆچی دوژمنانی كوردستان هەمیشە دەیانەوێت لەژێر بڕوبیانووی جیاجیادا هێزی پێشمەرگەی كوردستان هەڵوەشێنن یان لاوازی بكەن! بێگومان دەرك بەڕاستی گرنگی ئەو دامەزراوانە لە پاراستن و چەسپاندنی مافە نەتەوەییەكانی كوردستانیان دەكەن. تەنانەت ئابووری هەرێمی كوردستانیش، وەك دوایی دێینە سەری، بەتەواوی پشت دەبەستێت بەسەركەوتوویی پاراستنی هەرێم و ئاسایشەكەی، ئەگەر نا نەماندەتوانی باس لەمانەوەی هەرێم بكەین.
ستوونی سێیەم: سیاسەتە ئابووریەكانی هەرێمی كوردستان
مەبەست لە سیاسەتە ئابووریەكان بریتیە لە كۆمەڵێك ڕێوشوێن و بڕیارەكانی كە دەوڵەت دەیاندات، بەمەبەستی وەدیهێنانی ئامانجە ئابووری و كۆمەڵایەتیەكانی كە دیاریكردوون بۆ پشتگیری گەشەی ئابووری و جێگیركردنی نرخەكان و دروستكردنی دەرفەتی كار و بەهێز كردنی هەناردەكردن و ئازادكردنی بازارگانی و گەلێكی دیكە، ئەمەش بەڕێگەی بەكارهێنانی كۆمەڵێك ئامراز بۆ هێنانەدی ئەو میتۆدەی كە لە رەفتاری ئابووریدا پەیڕەوی لێ دەكات( ).
یەكەم تەحەددی سەرەكی كە لەسەرەتای دامەزرانیەوە بەرەوڕووی هەرێمی كوردستان بوویەوە، بریتی بوو لەوەی كە ئایا ژیان و گوزەرانی كوردستانێكی تازە ئازادبووی كاولكراوی ژێر هەڕەشەی دوو گەمارۆی ئابووری (جیهانی و عێراقی) چۆن چۆنی دابین دەكرێت؟
ستوونی یەكەم و دووەمی سیاسەتەكانمان (دەستكەوتە نەتەوەییەكان و دامەزراوەییەكانمان) لەبەردەم تاقیكردنەوەیەكی جیددیدا بوون، یەكێك لەمەبەستەكانی بەعسیش، سەرەڕای فشارەكانی ڕاپەڕین، بەوەی كە دامودەزگاكانی لە هەرێمی كوردستان كشاندەوە، هەر بۆ ئەو مەبەستە بوو كە لەڕێگەی شكەستی ئابووریەوە شكەست بە سەرجەم راپەڕین و دەستكەوتە نەتەوەییەكانمان بێنێت.
ئا لەو ساتە ناسكەدا، ساتی یەكەم هەناسەی ئازادیدا، هەڕەشەی نان و گوزەرانی ملیۆنان كوردستانی بەرەوڕووی خەبات و ڕاپەڕین و هزری شۆڕشگێڕی و نەتەوەخوازی و مافخوازی كوردی دەبێتەوە. كۆی خەبات و شۆڕش و ڕاپەڕین دەخاتە ژێر پرسیاری جیددی: سەربەخۆبوون یان خۆبەدەستەوەدان و ملكەچبوون بۆ داگیركەر؟ نان یان ئازادی؟
لەوانەیە پێش ڕاپەڕین، بەهۆی ئەوەی ناوچەیەكی كەمی كوردستان ئازادكرابوو لەلایەك و ئەوانیش پتر بەكشتوكاڵەوە خەریك بوون و بژێوی خۆیانیان دابین دەكرد لەلایەكی تر، پێوویستی نەكردبێت كە شۆڕش بیر لە داڕشتن و پەیڕەوكردنی سیاسەتە ئابووریەكان بكاتەوە، چونكە سیاسەتە ئابووریەكان دەخوازن حكومەتێك هەبێت و لە چوارچێوەی سیستەمێكی یاسایی و كۆمەڵایەتی فراواندا، بەرنامەڕێژی و ستراتیژێك بۆ باری ئابووری كۆمەڵگا پەیڕەو بكات، تا لەو ڕێگەیەوە ژیان و گوزەرانی هاووڵاتیەكانی دابین بكات و گەشەی ئابووریش بەدیبهێنرێت.
لەدوای دامەزرانی هەرێمی كوردستان و دامەزراوەكانیەوە، دەبوایە حكومەتی هەرێمی كوردستان، بەپاڵپشتی پەرلەمانی كوردستان، دەستبكات بە پەیڕەو لێكردنی سیاسەتێكی ئابووری كە لەئاستی دەسكەوت و پێداوویستیەكانی كوردستانی باشووردابێت. بەومانایەی ئەوە سیاسەتە ئابووریەكان بوون كە تام و مانایەكیان دەبەخشی بە دەستكەوتە نەتەوەییەكان و قەوارە سیاسیە نوێیەكەی كوردستان، بەبێ بوونی سیاسەتێكی ئابووری دروست و سەركەوتوو سەربەخۆبوون و ئازادی ئەو مەغزا بەهێزەیان نەدەما كە ماوەی پتر لە هەشتا ساڵ بوو كوردستانیان بۆی تێدەكۆشان و خوێنیان بۆ دەدا.
سەرەتا تەنها مووچەی فەرمانبەران و بەكارخستنی خزمەتگوزاریە سەرەتاییەكان و لەكارنەكەوتنی دامەزراوە گرنگەكانی وەك نەخۆشخانە و ئاو و ئاوەڕۆ و قوتابخانە و زانكۆ و ...هتد گرنگ بوون. گرنگ ئەوەبوو كە لەنێو ژینگەی ئابووری خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، كە هەرێمی كوردستانی تێدا پتر گەمارۆدراوبوو وەك لە ئازاد، پێگەیەكی ئابووری وەها بۆ هەرێم بدۆزرێتەوە تا بتوانێت داهاتی پێوویست بۆ بەرەدەوامبوون كۆبكاتەوە. ئەمەش بەرەبەرە سەركەوتنی بەدەستهێنا تا لەسەردەمی كابینەی سێیەمی حكومەتی هەرێمەوە پتر خۆی راپسكان.
لەوێ رۆژێوە سیاسەتە ئابووریەكانی هەرێم بوونەتە ستوونێكی دیكەی هەرێم، ستوونێك لەبەرەنجامی ستوونەكانی دیكەی یەكەم و دووەمەوە سەرهەڵدەدات و هێزیان لێ وەردەگرێت، بەڵام هەر خۆیشی دەبێتەوە بە سەرچاوەی هێز بۆیان، ئەوەتا لە ساڵی 2003 دا كاتێك عێراق ئازاد كرا، باری ئابووری و گوزەرانی دانیشتوانی هەرێم سەدان جار بەرزتر و گەشەسەندووتر بوو وەك لە باری ئابووری و گوزەرانی ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی بەعس. ئەمەش وای كردبوو كە ژیان لەژێر سایەی حكومەتی هەرێمدا نەك تەنها بۆ هاووڵاتیەكانی خۆی سەرنج ڕاكێشتربوو وەك لە ژیان لەژێر سایەی بەعسدا، بەڵكو بۆ هاووڵاتیانی عەرەبیش خەونێك بوو كە هیواخوازبوون پێی بگەن.
راكێشانی سەرمایەی بیانی بۆ ئەوەی وەبەرهێنان بكەن لەهەرێمدا، بوژاندنەوەی ژێرخانی ئابووری وكەرتی تایبەتی ناوخۆی هەرێم و تێكەڵكردنی بەبازاڕی ئابووری جیهانیی، دەرهێنانی نەوت و تا هەرێم بخاتە سەر نەخشەی سیاسەتی ووزەی جیهانی، لەگرنگترین ئامانجە ئابووریەكانی حكومەتی هەرێمبوون لەماوەی، لانی كەم، ئەم بیست ساڵەی دواییدا.
لەگرنگترین دەرەنجامەكانی سیاسەتەكانی ئەم ستوونە بریتی بوون لە:
‌أ- راگرتنی لانی كەمی یەكپارچەیی هەرێمی كوردستان.
‌ب- بووژاندنەوەی ژێرخانی ئابووری كوردستان و بەرزكردنەوەی ئاستی گوزەرانیان تا بەپیلانێكی دوژمنانی كورد لە ساڵی 2014 ەوە بەبەرنامە مووچە و بودجەی هەرێم بڕدرا وەك جەنگێكی ئابووری درێژخایەن، تا لەڕێگەیەوە شكەست بە گەشەی ئابووری و دواتریش بە پێشكەوتنی سیاسی بهێنن.
‌ج- بەهێزكردنی هەرێمی كوردستان لەهەمبەر بەغداد، لەكاتی نووسینەوەی دەستوری هەرێم ساڵی 2005و پاش ئەوەش لەسەروبەندی هەوڵەكانی بەغدا بۆ لاوازكردنی هەرێم.
‌د- نیشاندانی ئەزموونی هەرێمی كوردستان وەك ئەزموونێكی سەركەوتو بۆ عێراق و ناوچەكە و جیهان.
‌ه- فراوانكردنی پەیوەندیە نێودەوڵەتیەكانی هەرێم لەرێگەی دروستكردنی بەرژەوەندی بۆ زلهێزەكانی ناوچەكە وجیهان لەكوردستاندا، تا ئەوەی پشتیوانی بۆ بهێنێتەدی.
‌و- بەرگەگرتنی هێرش و مەترسیەكانی تیرۆری داعش و بگرە تێكشكاندنیشیان.
راستی و دروستی كاریگەری هەموو ئەو خاڵانەی سەرەوەش لە سەروبەندی بڕینی بودجەی هەرێمی كوردستان لەلایەن حكومەتی بەغداوە بەتەواوی دروست دەرچوون. ئەوەتا كە نەبوونی مووچە و باری خراپی ئابووری هەرێم بە دنەدانی بەغدا، كەسان و هەندێك لایەنی هاندەدا كە ناڕاستەوخۆ داوای بەپارێزگا كردنەوەی هەرێمی كوردستان بكەن و وەك سەردەمی پێش ڕاپەڕین ببینەوە بەچەند پارێزگایەك. هەروەها بەغدا دەیەوویست لەڕێگەی خراپكردنی باری ئابووری و گوزەرانی خەڵكەوە مانایەك و مەغزایەك بۆ هەرێمی كوردستان نەهێلێتەوە و بگرە، لەسەر ئاستی ناوەخۆ و دەرەكی، وەك هەرێمێكی شكەستخواردوو وێنای بكات و پشتیوانی دەرەكیشی لێ ببڕێت.
ئەم سێ ستوونەی پێشوو هێشتا شان بەشانی یەكدی كار دەكەن و هەریەكیان بۆ ئەوەی دیكە پاڵپشت و ووزەبەخشە. بۆنموونە: داخوازیە نەتەوەییەكان (ستوونی یەكەم) بەپاڵپشتی دامەزراوەكانی هەرێمی كوردستان (ستوونی دووەم) پارێزراون و كورد تەنگاونیە بۆ ئەوەی مەرجەكانی بەغداد جێبەجێ بكات.
هەروەها باری ئابووری كوردستان (ستوونی سێیەم) هاووڵاتیانی هەرێم وابەستەتر دەكات بە ووڵاتەوە و دۆستی دەرەكیمان لەنێوەندە نێودەوڵەتیەكان بۆ دروست دەكات، بەمانەش حكومەت بەهێزتر دەبێت و بەردەوام دەبێت (ستوونی دووەم)، دەتوانین پتر پێ لەسەر داخوازیە نەتەوەییە بەدینەهاتوەكانیشمان دابگرینەوە (ستوونی یەكەم)، بەپێچەوانەشەوە هەر راستە.
پرسیاری سەرەكی ئەوەیە: ئایا بۆ داهاتووی هەرێمی كوردستان تەنها ئەو سێ ستوونەمان بەسە یان بۆ بەرەوپێشبردنی دەستكەوتە نەتەوەییەكانمان و جێگیر كردنیان پێوویستمان بەستوونی چوارەمیش هەیە؟
لەحاڵێكدا ئەگەر ئەو سێ ستوونە بەس نەبوون، ئایا ستوونی چوارەم چ بوارێكی سیاسەتەكانمان دەگرێتەوە؟ كاریگەری لەسەر ستوونەكانی دیكە چین؟ چۆن و كێ دایاندەڕێژێت و پەیڕەویان لێ دەكات؟
لەڕێگەی خاڵەكانی داهاتووەوە هەوڵ دەدەین بگەین بە وەلامی ئەم پرسیارانە.
3- ستوونی چوارەم: سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان
هەرچەندە دامەزرانی هەرێمی كوردستان بە گۆڕانكاریەكی شۆڕشگێڕانە لە مێژووی نوێی كوردستاندا دەژمێردرێت، چونكە ئەوە نزیكەی سەدەو نیوێك تێپەڕیبوو بەسەر لەناوبردنی دوا قەوارەی سیاسی كوردیدا، كاتێك هەردوو دەوڵەتی عوسمانی و ئێرانی میرنشینە كوردیە تا ڕاددەیەك سەربەخۆكانی ژێر دەسەڵاتی خۆیانیان لەناوبرد، بۆیە وەك چاوەڕوان دەكرا دامەزرانی هەرێمی كوردستان پێشوازیەكی گەرمی لەلای هەركوردێكەوە لێكرا، بەشێوەیەك كە زوڵم و زۆریەكانی داگیركەران وایان كردبوو هەر كوردێك قەوارەیەكی كوردی بەهەموو كەموڕیەكەوە پێ پەسندتربێت وەك لە ژیانی ژێردەستی داگیركەر، با لە ئاستێكی بەرزی خزمەتگوزاریشدابێت.
لەوانەیە ئەمە بۆ ساڵانی سەرەتای هەرێمی كوردستان ئاسایی و باو بووبێت، بەڵام بەرە بەرە ڕەوتێك لە هزری خەڵكیدا سەری هەڵدا كە باسی لە باڵانسی نێوان سەربەخۆبوون و كەموكورتیەكانی ئەدای حكومەتەكانی هەرێم دەكرد، یان بەمانایەكی دیكە باڵانسی نێوان مافە گروپیەكان و مافە تاكیەكان، تا ئەوەی لەلایەن چین و توێژێكی فراوانی كۆمەڵگای كوردستان گلەیی و گازاندە لە ئەدای حكومەت دەكرێت، پرسیار ئەوەیە هۆكاری ئەم گازاندانە چین؟ ئایا راستن یان وەهمین و دروستكراون؟ چۆن چارەسەر دەكرێن؟
پوختەی وەڵام ئەوەیە:
1- هەمیشە بازاڕی ئازاد لەناوخۆی هەر ووڵاتێكدا و تێكەڵبوونی بەبازاڕی جیهانی دەبێتە هۆی ئەوەی كە ئەگەر لەسەرەتاشدابێت كۆمەڵێك كێشەو گرفت و ئاسەوار و لادانی لێ بكەوێتەوە كە دەخوازن بەڕێگەی تایبەتی و ئامرازی جۆراوجۆر چارەسەربكرێن، بۆنمونە (ووڵاتانی ئەوروپا لەئەنجامی عولەمەی ئابووریدا گەلێك كێشە و گرفتی كۆمەڵایەتیان بۆ دروستبو، تا ئەوەی ترسی ئەوەیان لێ نیشت كە نەتوانن بەردەوام بن لەو سیاسەتە كۆمەڵایەتیە بەهێزانەی كە ئەوروپای پێ ناسراوە، بۆیە ناچاربوون بۆ سنورداركردنی ئەو ئاسەوارە خراپانە پەیماننامەی دەستوری ئەوروپی ساڵی 2004 و پەیماننامەی لشبۆنەی ساڵی 2009 لە چوارچێوەی یەكێتی ئەوروپا ببەستن، بۆ ئەوەی بەیەكەوە بەرەنگاری ئەو دیاردە كۆمەڵایەتیانە ببنەوە).
2- گەشەكردنی ئەزموونی هەرێمی كوردستان، وای كردوە خەڵك ئاستی هۆشیاری و داخوازیان بەرزببێتەوە، بۆیە دیاردەی ناڕازیبوونەكە لەئاستێكی سرووشتیدا شتێكی ساغڵەمە و ئاساییەو دەلیلە لەسەركەوتویی ئەزموونی هەرێم.
3- بەشێك لەو گازاندانە پەیوەندارە بەهزری دادپەروەریەوە، بەوەی تەنها یەكسانی سیاسی بەس نیە بەڵكو دەبێت لەڕووی ئابووری و كۆمەڵایەتیشەوە یەكسانی وەدیبهێنرێت، بەواتای پێوویستە هەمووان وەك یەك سوودمەندبین لەم هەرێمە و دەستكەوت و بەرەوپێشچوونەكانی.
لەبەر ئەوەی كە هاووڵاتی بە بنچینە و كۆڵەكەی سیستەمی سیاسی دیموكراسی دەژمێردرێت، لەهەمان كاتدا خودی سیستەم و قەوارە سیاسیەكان بۆ خزمەت و وەدیهاتنی وویستەكانی هاووڵاتی دامەزرێندراون، بۆیە ناكرێت ناڕەزاییەكانی هاووڵاتی پشتگوێ بخرێن یان بەهەند وەرنەگیرێن، بەڵكو دەبێت بەرێگەی گرتنەبەری سیاسەتێكی، كە لەگەڵ شێواز و جۆری گلەییەكاندا بگونجێن، چارەسەر بكرێن. ئەویش خۆی دەبینێتەوە لە دادپەروەری كۆمەڵایەتی و باشتركردنی خزمەتگوزاریە گشتیەكان. ئەو سیاسەتەش لەم نوسراوەدا بە (سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان) ناسراوە. بۆیە وا لەخوارەوە، كورتەیەك دەربارەی دەخەینە ڕوو.
3-1 مانا و پێناسەی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان
دیموكراسی سیاسی بەبێ دیموكراسی كۆمەڵایەتی كەموكوڕی دەبێت، یەكەمیان بایەخ دەدات بە سەروەری و دەسەڵات و مافە سیاسیەكانی هاووڵاتی و بەشداریی لە هەڵبژاردنەكان و دامەزراندنی حزبەكان و ڕا دەربڕین.... هتد ، بەڵام ئەوەی دووەمیان، كە پێشینەیی هەیە بەسەر دیموكراسی سیاسیەوە، بایەخ دەدات بەباشتر كردنی دۆخی ژیان و گوزەرانی هاووڵاتی لەڕێگەی پرەنسیپی دادوەری كۆمەڵایەتیەوە لەڕووی دابەشكردنی خێروبێری ووڵات بەسەر هاووڵاتیاندا، چونكە هاووڵاتی مافێكی ڕەوای هەیە كە بەشێكی دادپەروەرانەی لێ بەربكەوێت. یەكسانی نێوان تاكەكان لەكۆمەڵگا ڕیكخراوەكاندا بەشێوەیەكی سەرەكی پشت بەو دادپەروەریە كۆمەڵایەتیە دەبەستێت. مافە كۆمەڵایەتیەكان پێوویستن، چونكە مرۆڤــ وەك خودی خۆی ئامانجە و دەبێت ڕێزی لێ بگیردرێت و هاریكاری بكرێت بۆ ژیانێكی سەربەرزانە، چونكە ئارمانجی گەشەپێدان و پێشخستن لە دەوڵەتدا ئازادی هاووڵاتی و خۆشگوزەرانیەتی. هەر دیموكراسی كۆمەڵایەتیشە ماناو مەغزای دیموكراسی سیاسی تەواو دەكات. لەبارێكدا كە دیموكراسی كۆمەڵایەتی پشتگوێ بخرێت ئەوا دەسەڵاتی ئابووری لە ووڵاتانی سەرمایەداری دیموكراسیدا، بەتایبەتی لە ووڵاتانی گەشەسەندودا، ڕۆڵیكی زۆر خراپ دەبینێت، چونكە ئارمانجی سەرمایەداری، بەهەر كلۆجێك بێت، قازانجە. لەوەشەوە ماف و جیاوكی چینی سەرمایەداران زۆر زیاتر دەبن وەك لە هاووڵاتیانی ئاسایی، ئەمەش وا دەكات چینی سەرمایەداران بەشێوازێكی ناڕەوا دەست لەكاروباری دەوڵەت وەربدەن و هەموو ئامرازەكانی دارایی و سیاسی و رۆشنبیری و میدیایی بۆ بەرژەوەندی تایبەتی خۆیان بەكاربهێنن، بەبێ گوێدانە بەرژەوەندەیەكانی ووڵات و هاووڵاتیان لە ئێستا و داهاتوودا( ).
چەمكی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان لە سەدەی نۆزدەدا، لە سەروبەندی شۆڕشی پیشەسازی و سەرهەڵدانی كۆمەڵگای سەرمایەداریدا دەركەوت. بەوەی چەمكی (بابەتی كۆمەڵایەتی) ئاماژەیەك بوو بۆ دەركەوتنی جۆرێك لە كۆبوونەوەی ڕاوێژكاری لەنێوان خاوەن كار و كرێكاراندا بەهۆكاری كێشە كۆمەڵایەتیەكانی كە لەدەرنجامی پرۆسەی بەپیشەسازی كردندا دەركەوتبوون، ئارمانج لەو بابەتە كۆمەڵایەتیەش دۆزینەوی ڕێگا چارەی گونجاو بوو بۆ ئەو كێشانە یان سنورداركردنیان. ئەمڕۆكەش چەمكی (سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان) زۆر فراوانتربووە لە شێوازە كۆنەكەی، كە تەنها پێداوویستیە هەنووكەییەكانی چینە بێبەش و پشتگوێخراوەكانی دەگرتەوە، بەڵام ئێستا ڕێچكەیەكی فراوانتری گرتۆتەبەر، بەوەی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان ئاماژەیە بۆ هەوڵدان بۆ باشتركردنی ئاستی گوزەرانی تاكەكان و هێنانەدی دادپەروەری كۆمەڵایەتی و دابەشكردنی دادپەروەرانەی داهات و فەراهەم كردنی ئاستێكی تەندروستی و فێركردنی باش بۆ تاكەكانی كۆمەڵگا تابتوانن بەشداریەكی كارا لەپرۆسەی گەشەپێداندا بكەن. هەروەها سیاسەتە كۆمەڵایەتیە نوێیەكان جەخت دەكەنەوە لەسەر گرنگی وەبەرهێنانی كۆمەڵایەتی لەپاڵ وەبەرهێنانی ئابووری بەشێوازێكی هاوسەنگ و بەبێ كەمكردنەوە لە بایەخی گەشەپێدانی كۆمەڵایەتی بۆ بەرژەوەندی وەبەرهێنانە ئابووریەكان، وەك لەوەو پێش لە پلانەكانی گەشەپێداندا دەكرا( ).
لەڕووی پێناسە كردنی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكانەوە، گەلێك پێناسەی جیاجیای بۆ كراوە، لەوانەش( ):
- بریتیە لە كۆمەڵە بڕیارێك ،كە بەمەبەستی هێنانەدی ئامانجە كۆمەڵایەتیە گشتیەكان، لەلایەن دەسەڵاتێكی تایبەتمەندی ناو كۆمەڵگاوە دەردەچن.
- یان لەلای تیتمس Titmuss بریتیە لە: پلانێكی حكومەتە لە دەرەنجامی هەوڵدان بۆ لێكۆڵینەوە لە بارودۆخی سەردەم و لێكدانەوەی داهاتوو و دیاریكردنی ئاراستەكان دێتەدی، بەمەبەستی خۆپاراستن لە گرفتە پێشبینی كراوەكان یان كۆنترۆڵكردنی بارودۆخێكی دیاریكراو، بۆ هێنانەدی خۆشگوزەرانی كۆمەڵگا.
- یان لەلای مارشاڵ Marshall بریتیە لە: سیاسەتی حكومەت كە كۆمەڵێك پرۆگرام و سیستەم لەخۆ دەگرێت، ئاراستە كراون بەمەبەستی هێنانەدی هاوكاری گشتی و گەرەنتیە كۆمەڵایەتیەكان و خزمەتگوزاری دڵنیایی كۆمەڵایەتی و نیشتەجێكردن و ....هتد
- یان بریتیە لە: كۆمەڵێك پلان و پرۆگرام كە لایەنە تایبەتمەندەكان دایدەڕێژن بۆ دیاریكردنی پێداوویستیە كۆمەڵایەتیەكان، بەلەبەرچاو گرتنی ئایدیۆلۆژیا و سەرچاوە ئابووری و مرۆییەكانی كۆمەڵگا، لەپێناو هێنانەدی ئامانجە كۆمەڵایەتیە وویستراوەكان.
بەواتای هاووڵاتی هیوابڕاو نەبێت لەووڵاتەكەیدا و لەوبڕوایەدابێت كە دەرفەت لەبەردەمیدا كراوەیە بۆ ئەوەی پێداویستیە سەرەكیەكانی ژیانی دابین بكات و پێشبكەوێت و لەخێروبێری ووڵاتەكەی بەشی بەربكەوێت. بەواتای هاووڵاتی هەست بكات دادوەری كۆمەڵایەتی هەیە و لەووڵاتەكەی ماف خوراو نابێت.
3-2 وەزیفەكانی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان
بەپێی كۆنگرەی یەكەمی UN ساڵی 1968 سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان ئەم ئەركانەی خوارەوە دێننەدی:
1- گەشەپێدانی كۆمەڵگا: لەرێگەی بایەخدان بەهاووڵاتی بەهۆی بەهێزكردنی پەیوەندیەكانی خێزان و ئامادەكردنیان بەشێوەیەكی باش بۆ ئەوەی توخمێكی ئەكتیڤ و كاریگەربن لە كۆمەڵگادا.
2- پاراستنی كۆمەڵگا: بەواتای گرتنەبەری پاراستنی ئەو چین و توێژانەی كە لەوانەیە یان چاوەڕوان دەكرێت لەداهاتوویەكی دوور و نزیكدا زەرەرمەندبن لە گۆڕانە سیاسی و ئابووریەكان.
3- چارەسەركردن: بەواتای چارەكردنی دەرد و مەینەتی چین و توێژە لاوازەكانی كۆمەڵگا بەتایبەتی (منداڵ، پیر، ئافرەت، پەككەوتە، ئەوانەی لەهەژاریەكی كوشندەدا دەژین)، ئەوەش زیاتر بەهۆی دابینكردنی داوودەرمان و خوێندن و خانووبەرەو باشكردنی باری گوزەرانیان.
4- وابەستەیی: بەواتای ئاراستەكردنی داهات و تواناكانی كۆمەڵگا تا سەرجەم هاووڵاتیان بەووڵاتەوە وابەستە بكات و سەرجەم چین و توێژەكان بەیەكەوە بخاتەكار بۆ بەرژەوەندی گشتی.
3-3 ئامانجە ستراتیژیە دوورەكانی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان
مەبەست لێیان ئەو ئامانج و وویستانیە كە گریمانە دەكرێت كۆمەڵگا لەسەر ئاستی درێژخایەن پێیان بگات لەپێناو بەرزكردنەوەی ڕێژەی خۆشگوزەرانیدا، گرنگترنیشیان بریتین لە( ):
1- بەشداریەكی كارا لە بونیادنانی مرۆڤدا و بەرزكردنەوەی ئاستی و بەدیهێنانی بەرژەوەندیەكانی، بەشێوەیەك كە خۆی دەبێتە ئامانج، بەمەبەستی ئەوەی بەشداریەكی كارا لە گەشەكردنی كۆمەڵگادا بكات.
2- سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان جۆرێك لە هاوسەنگی و تەواوكاری (التوازن والتكامل) لەنێوان ئاستی نیشتمانی و ئاستی هەرێمی و ئاستی لۆكاڵی، بەگوێرەی پلان و پرۆگرام و پرۆژەكانی گەشەپێدانی كۆمەڵایەتی و ئابووری، دێننەدی.
3- هێنانەدی هاوسەنگی لە دابەشكردنی دەرەنجامەكانی گەشەكردن بەسەر هاووڵاتیاندا لەسەر بنەمای دادپەروەری لە دابەشكردنی ماف و ئەركەكاندا.
4- دەكرێت لەڕێگەی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكانەوە توانا و سەرچاوە مرۆیی و ماددی و ڕێكخراوەییەكانی كۆمەڵگا بەباشترین شێواز وەبەربهێنرێت.
5- گەیشتن بە ئەوپەڕی تێركردنی پێداوویستیەكانی تاكەكانی كۆمەڵگا و چارەسەركردنی كێشەكانیان، هەروەها هێنانەدی باشترین ئاستەكانی خۆشگوزەرانی كۆمەڵایەتی بۆ سەرجەم تاكەكانی كۆمەڵگا.
6- بەڕێگای سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكانەوە دەكرێت گەشەسەندنێكی هاوسەنگ لەنێوان كەرتەكانی چالاكی كۆمەڵایەتی و ئابووری و رۆشنبیری و ماددی لە كۆمەڵگادا بێنرێتەدی.
7- هێنانەدی ئاسایش و ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی.
8- بەهێزكردنی دەرفەتە ئابووریەكان لەڕێگای رەخساندنی دەرفەتی كار و سازدانی بارودۆخ بۆ پەرەپێدانی تواناكان و گەیشتن بەبازاڕی كاردا.
9- فراوان كردنی چوارچێوەی دڵنیای كۆمەڵایەتی و كاركردن لەسەر هێنانەدی تەواوكاری لەنێوان سیاسەتەكانیدا، بەتایبەتی (تەندروستی و پەروەردە و كار).
3-4 بوارەكانی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان
لەبەر ئەوەی ئەم خاڵە گەلێك دورودرێژە بۆیە تەنها ئاماژەیەكی كورتی پێ دەدەین. لەگرنگترین بوارەكانی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكانیش بریتین لە( ):
1- خۆشگوزەرانی و خزمەتگوزاریی: ئەمە گرنگترین بەشی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكانە، دەستگیرۆیی هەژاران و دیاریكردنی لانی كەمی ئاستی گوزەرانێكی شایستە بەمرۆڤ، هەروەها دابین كردنی خزمەتگوزاریە سەرەكیەكانی ژیان بەمەبەستی دابین كردنی ژیانێكی بە كەرامەتەوە بۆ هاووڵاتیان.
2- سیاسەتكانی پەیوەست بە كار: وەك رەخساندنی دەرفەتی كار، كۆنترۆڵ و كەمكرنەوەی ڕێژەی بێكاری، پێوەرەكانی كاركردن، پەرەپێدانی تواناكانی بەرهەمهێنان، ئازادی هەڵبژاردنی كار، پاراستنی كۆمەڵایەتی بۆ هەمووان.
3- تەندروستی: فراوانكردنی چاودێری كۆمەڵایەتی تەندروستی، دایكایەتی و منداڵ، نەهێشتی پەتا و نەخۆشیە مەترسیدارەكان، پەرەپێدانی تەندروستی كۆمەڵگا، دەستگیرۆیی و هاریكاری نەخۆشانی نەخۆشیە درێژخایەن و كوشندەكان..هتد
4- پەروەردە: خوێندنی خۆڕایی تا ئاستی تەواوكردنی بنەڕەتی، پەرەپێدانی خوێندنی ناوەندی و پیشەیی و خوێندنی باڵا، كواڵیتی خوێندن.
5- نیشتەجێبوون: ئەم بوارە پێوویستی بەپشتیوانی هەیە بەتایبەتی بۆ خەڵكی چینە هەرەهەژارەكان، ئەمیش دابینكردنی شوێنی ژیان، بەرزكردنەوەی كوالیتی شوێنی ژیان دەگرێتەوە.
6- پارسەنگی و هاوسەنگی جیاوازیەكان: وەك شوێنەوارێكی جیهانگەرایی لە سەردەمی ئێستا هەمیشە مەترسی سەرهەڵدانی جیاوازیەكی زۆر لەنێوان داهاتی چینە هەژارەكان و چینە دەوڵەمەندەكان، نێوان ژیان و خزمەتگوزرای شارە گەورەكان و شارە بچوكەكان، نێوان ژیانی لادێ و ژیانی شار، رۆژبەرۆژ لەزیادبووندا دەبێت، بۆیە سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان بۆ هاوسەنگی و پارسەنگ كردنەوەی ئەم جیاوازیانە زۆر پێوویستن. بەمەش وابەستەیی نێوان چین و توێژەكانی كۆمەڵگا بەكۆمەڵگاوە بەهێزتر دەبێت.
7- پاراستنی بەكاربەر (مستهلك): بەواتای پاراستنی بەكاربەران لە دەست گرانی بێ بنەمای بازاڕ و مەترسی خراپی جۆری ئەوكەلوپەل ودەرمانانەی كە لەلایەن هەندێك بازرگان و ووڵاتانەوە بۆ وەدەستهێنانی قازانجی زۆر و خێرا دەدرێن بەسەر هاووڵاتیاندا.
3-5 پێشنیارەكان دەربارەی سیاسەتی كۆمەڵایەتی لە كوردستان
لەگەڵ ئەوەی كە سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان گەلێك فراوانن و لەسەر ماوەی كورت خایەن و درێژخایەن پەیڕەویان لێ دەكرێت، دەگونجێت لەرێگەی ئەم هەنگاوانەوە پەیرەویان لێ بكرێت:
1- لەسەر ئاستی پلان و پرۆژە: لەبەر ئەوەی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان گەلێك فراوان و هەمەچەشنن بۆیە پێوویستی بەكار و پلان و پرۆژەی بەردەوام هەیە. لەوەشەوە دەكرێت حكومەت بۆ كارئاسانی بڕیاربدات بە دامەزراندنی ناوەندێكی توێژینەوەی تایبەت بەسیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان، بەئەندامەتی كەسانی پسپۆر لەبوارەكانی (ئابووری و پەروەردە و كۆمەڵایەتی و یاسا و رامیاری و تەندروستی) تا ئەركی كۆكردنەوەی داتا و ئامارە كۆمەڵایەتیەكان بگرێتە ئەستۆ و بەشێوەیەكی بەردەوام پلان و پرۆژەی پوخت لەبوارە جیاجیاكانی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكاندا بخاتە بەردەست.
2- لەسەر ئاستی كۆمەڵگای مەدەنی: هاندانی ئەو رێكخراوانەی كۆمەڵگای مەدەنی تا شانبەشانی حكومەت بەشداری بكەن لەروی:
‌أ- كۆكردنەوەی داتاو ئامارەكان لەبوارەكانی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكاندا.
‌ب- ئامادەكردنی پرۆژەلە بواری سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكاندا و پێشنیار كردنیان بۆ حكومەت و پەرلەمان.
‌ج- بانگەشەكردن بۆ پرۆژەكانی حكومەت و بەشداریكردن لەجێبەجێكردنیاندا.
3- لەسەر ئاستی كەرتی تایبەت: بێگومان دەكرێت و پێوویستیشە كەرتی تایبەت رۆڵێكی ئەكتیڤ و باش ببینێت لە بواری سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكاندا، بۆ نموونە بانقەكان و كۆمپانیاكان، دەتوانن بەپشتیوانی حكومەت سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان لەروی پێدانی قست و دروستكردنی خانوو باڵەخانە و دابینكردنی كار و دابەزاندنی نرخی شتومەك و كەلوپەل و ....هتد بەشداریەكی كارا بكەن لەبواری سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكاندا.
4- لەسەر ئاستی یاسا و پەرلەمان: بێگومان سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان پێوویستیان بەسیستەم و بنەمایەكی یاسایی هەیە بۆ ئەوەی لەوچوارچێوەیەدا جێبەجێ بكرێن، بۆیە پێداچوونەوەی یاساكانی پەیوەست بەسیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان و داڕشتنی یاسای نوێش لایەنێكی گرنگی پرۆسەی داڕشتن و جێبەجێكردنی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان پێكدێنێت.
5- لەسەر ئاستی حكومەت: هەمیشە حكومەت رۆڵی سەرەكی دەبینێت لە داڕشتن و جێبەجێ كردنی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكاندا. حكومەت كاریگەری هەیە لەسەر ئەدای كەرتی تایبەت و رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنیش لەبواری سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكاندا. بۆیە ئەم ئاستە لەو دوانەی تر گرنگتر و پڕ بایەخترە. لێرەدا دەكرێت:
‌أ- داڕشتنی پلانێكی ستراتیژی درێژخایەن بۆ سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكانی حكومەت لەسەر ئاستی 5-10 ساڵ و پاشان كاركردن بۆ جێبەجێكردنیان بەپێی ئەولەویات لە بودجەی ساڵانەی هەرێم.
‌ب- كۆكردنەوەی ئامارو داتای پێوویست لەسەر بوارەكانی پەیوەست بە سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان.
‌ج- بایەخدان بە وەزارەتە پەیوەستەكان بە سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان، تا لەئاستی پلانی ستراتیژیدابن.
‌د- پەیوەندی گرتن لەگەڵ رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی هەرێم و سوود وەرگرتن لەهەوڵ و كۆششە نێودەوڵەتیەكانی بواری سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان وەك بەرنامە و جێبەجێكردن و هاریكاری دارایش.

4- دەرەنجامەكان
لەهەموو ئەو گفتوگۆ و بابەتانەی لەپێشەوە خستماننەڕوو، دەگەینەە ئەو ئەنجامانەی كە سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان ڕۆڵێكی گەورەیان هەیە لەهەر كۆمەڵگایەكدا و لەسەر هەموو ئاستەكان.
لەلایەك تاك بەڕێگەی ئەو سیاسەتانەوەیە كە هەست بەمیهرەبانی كۆمەڵگاكەی بۆ خۆی و خێزانەكەی دەكات، كاری نیە بۆی دابین دەكات، بێكارە دەستگیرۆیی دەكات، نەخۆشە هاریكاری دەكات، فێری پیشەی جۆراوجۆری دەكات، خوێندنی بۆ دابین دەكات، دەرفەتی دەداتێ تا ئەویش بەپێی تواناكانی خۆی پێ بگەیەنێت و پێگەیەكی شایستە بەتواناكانی لە كۆمەڵگادا بپچڕێت....هتد هەر ئەم هەستكردنە بەمیهرەبانی كۆمەڵگایەشە وا لەتاك دەكات كە وەلائێكی قوڵ و پتەوی بۆی هەبێت و بیپارێزێت و بەرگری لێ بكات ...هتد. لەوەشەوە ئاسایشی و ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی بەرقەرار دەبێت.
هەروەها ماناو مەغزای پێشكەوتن و دەوڵەمەندبوون و دەستكەوتەكانی كۆمەڵگا ئەو كاتە بەهایان دەبێت كە هەموو تاكەكانی كۆمەڵگا دادپەروەرانە پشكیان لێ بەربكەوێت، ئەوسا تاك دڵخۆش دەبێت بە دەستكەوتەكانی كۆمەڵگا وبەهی خۆی دەزانێ و داكۆكی لێ دەكات و شانازیشی پێوە دەكات، بەڵام ئەگەر ئەو دەستكەوتانە تەنها بۆ توێژێك یان ژمارەیكی كەمی تاكەكان بێت، ئەوا دڵنیابە بێبەشەكان دژی دەوەستنەوە و لەوانەشە ببێتە سەرهەڵدانی شەرو شۆڕی كۆمەڵایەتی و ئاژاوە و تەنانەت شۆڕشیش. ئەمەش بەڕێگەی سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكانەوە ئەنجام دەدرێت، هەروەها سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان بۆ كاتی قەیرانەكانیش پێوویستن، تا باری قورسی تاكەكان سوكتر بكەن و شوێنەوارە نێگەتیڤەكانی سنووردار بكەن.
هەموو كۆمەلگایەك لەسەر لانی كەمی دادپەروەری دادەمەزرێت و بەردەوام دەبێت، بەپێچەوانەوە گرفت و كێشمەكێش و ئاژاوە سەرهەڵدەدات. سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان وەك چاودێر و پارێزەری ئەو لانی كەمی دادپەروەریە پێوویستەی كۆمەڵگان، ناهێڵن ئاستی دادپەروەری لەوە زیاتر بێتە خوارەوە و كۆمەڵگا تێكبچێت. بۆیە دەبێت هەمیشە بایی پاراستنی ئەو لانی كەمی دادپەروەریە پێوویستەی بەردەوامی كۆمەڵگا بەئاشتەوایی، سیاسەتی كۆمەڵایەتیمان هەبێت. بەتایبەتی بۆ هەرێمی كوردستان كە تا ئێستاش گفتوگۆیەك لەبارەی پێوویست بوون و پێوویست نەبوونی سەربەخۆبوونمان لەلایەن كەسانێكەوە دەووروژێنرێت.
هەمیشە جیاوازیەكانی نێوان چین و توێژەكان، ناوچە جیاجیاكانی ووڵات، ئەگەر بۆ سرووشتی خۆی بەجێبهێڵین، ئەوا یان پتردەبن یان وەك خۆیان دەمێننەوە، لەكاتێكدا گەورەترین مەترسی بۆ یەكپارچەیی و یەكڕیزی هەر دەوڵەت و قەوارەیەكی سیاسی بریتیە لە جیاوازیەكانی لایەنە پێكهێنەرەكانی، هەرێمی كوردستان كە تا ئێستا نەبووەتە دەوڵەت و هەر خۆی لەباری ئاساییدا لە پرۆسەیەكی تەواوكاری و یەكگرتنی شلۆق و پڕ كێشەدایە، ئیتر لەهەموو كاتێك زیاتر پێوویستمان بە سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكانە بۆ سەرخستنی پرۆسەی یەكگرتنمان.
سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان لەلایەك ستوونی گەشەی ئابووریمان بەهێز دەكەن و بەوەش مانا و رەوایی لەلای تاك دەبەخشنەوە بە سیاسەتە نەتەوەییەكانمان و جارێكی دیكە گوڕووتینی پێدەبەخشن و بەهێزی دەكەن و دەیگەیەننە دەستكەوتی زیاتر، ئەو دەستكەوتانەش بەڕۆڵی خۆیان دەبنەوە بنەمایەك بۆ دەستكەوتی ئابووری كە دەبنەوە هۆی بەهێزكردنەوە و پتەوكردنی دامەزراوەكان و سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكانی هەرێمی كوردستان. بەواتای هەرچوار ستوونی سیاسەتەكان هێز بەیەكتری دەبەخشن و یەكتری بەرەوپێش دەبەن، بەپێچەوانەشەوە كەمتەرخەمی و دواكەوتنی یەكێكیان دەبێتەوە كێشە و گرفت بۆ ئەوانی دیكە و لاوازیان دەكەن. وەك لە وێنەی (1) روون كراوەتەوە.
ئێستا كاتی هاتووە كە بەپرۆژە و ستراتیژێكی تۆكمە و درێژخایەنەوە سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكانمان دابڕێژین، تا لەگەڵ سیاسەتە نەتەوەیی و دامەزراوەیی و ئابووریەكانمان، وێنە گەورەكەی هەرێمی كوردستان تەواو بكەن.