خوێندنەوەیەكی ساكار بۆ پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسیەكان

Oct 09 2018

خوێندنەوەیەكی ساكار بۆ پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسیەكان

به‌شاره‌ت زه‌نگه‌

ئەو پەیماننامە نێودەوڵەتیانەی تایبەتن بە مافەكان، بریتین لە پێَوەری نێودەولەتی بۆئەو مافانە، ئەو پێوەرانە سروشتی پەیماننامەیان هەیە، بەو واتایەی كە لایەنەكانی ئەو پەیماننامەیە پابەندێتی یاساییان لە ئەستۆدایە بەرامبەر بە ناوەڕۆكی ئەو پەیماننامەیە و پابەندن بە جێبەجێكردنی ئەركە دیاریكراوەكان بە گوێرەی پەیماننامەكە.

بە یاساییكردنی مافەكان : ئەم پەیماننامەیەش پێكهاتووە لە دیباجەیەك و (53) ماددە ولە ساڵی 1966دا بەستراوە بەڵام لە ساڵی 1976دا كەوتۆتە بواری بەركاربوون، هەروەها دوو پرۆتۆكۆلی سەرپشكانەی لە تەكە ، یەكێكیان تایبەتە بە پێشكەشكردنی سكاڵا لە لایەن تاكەكانەوە دەرهەق بە پێشێلكاریەكانی مافەكانی مرۆڤ كە لە ساڵی 1976ەوە كەوتۆتە بواری بەركاربوون و ئەوی دیكەشیان تایبەتە بە هەڵگرتنی(نەهێشتنی) سزای لە سێدارەدان كە لە ساڵی 1990ەوە كەوتۆتە بواری بەركاربوون.
گەر هەڵوەستەیەك بكەین لەسەر ئەو سەردەمەی كەوا ئەم پەیماننامەیەی تیا هاتۆتە ئاراوە، دەبینین بارودۆخی بەرپابووی ئەودەم بە شێوەیەكی روون و زەق كاریگەری هەبووە لەسەر پەیماننامەكە. چ لەسەر ئاستی ناوەڕۆكەكەی یاخود بە بەراورد كردنی لەگەڵ پەیماننامەی نێودەوڵەتی تایبەت بە مافە ئابووری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیریەكان.
گەر سەرنج بدەین هەردوو پەیماننامەكە بە یەك بڕیاری كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان ولە یەك رۆژیشدا دەرچوون و راگەیانراون. باشە خۆ ناكرێ بپرسین بۆچی نەئەكرا هەردوو پەیماننامەكە لە ژێر یەك ناونیشاندا دەربچن، نەك ئاوا بە دوو ناوی جیاواز؟. هەیە دەڵێت بەڵێ. چونكە هەر وایە، لەبەر ئەوەی وێنا ناكرێ كە لەمپەرێكی یاسایی یان زاراوەیی یان لۆجیستی یان هۆیەكی دیكە هەبووبێت لە بەردەم دەرنەچوونی لە ژێر یەك ناونیشاندا جگە لە بارودۆخی ئەو سەردەمەی كە هەردوو پەیماننامەكەی تیا راگەیینرا.
ئەویش ئەوەیە(كە وەك لای هەمووان روونە) ئەو كات شەڕی سارد و كێبڕكێی تووند لە نێوان بلۆكی رۆژهەڵات و بلۆكی رۆژئاوا لە گەرمەیدا بوو. بۆیە پرۆژەكە بە دوو پرۆژەی جیاواز(لە رووی ناوەوە) هاتە بوون. وەلێ لە رووی ناوەڕۆكیشەوە هەر جیاوازن بەو پێیەی جۆر و پۆلی مافەكانی كە هەر یەكەیان باسی لێوە دەكات وەك یەك نین. بۆیە بلۆكی رۆژهەڵات پاڵپشت یاخود خاوەنی پرۆژەی پەیماننامەی نێودەوڵەتی تایبەت بە مافە ئابووری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیریەكان بوو، و لە بەرامبەردا بلۆكی رۆژئاوا بە پاڵپشت و خاوەنی پەیماننامەی نێودەوڵەتی تایبەت بە مافە مەدەنی و سیاسییەكان دادەنرێت.
یەك ئامانجی و یەك پرۆژەیی بابەتەكە لەوەدا دەردەكەوێت كە دەبینین هەردوو پەیماننامەكە بە یەك دیباجە دابەزیوون و تەنانەت ماددەی یەكەمی هەردووكیان دەقاودەق وەكیەكن، دواتریش ماددەكانی دیكەی نێو هەردوو پەیماننامەكە لە رووی فۆرم وداڕشتنەوە لە یەك دەچن، جگە لە رووی ناوەڕۆكەوە. ئەوەش بەو پێیەی كە هەریەكەیان(وەك ئاماژەمان پێدا)، باس لە پۆلێك ماف دەكات كە لە رووی جۆری ناوەڕۆكەوە جیاوازن، بۆیەشە ئەم جیاوازیە ئامادەگی دەبێت لە بەندەكانی نێو هەردوو پەیماننامەكەدا.
پاش ئەوەی لە دیباجەكەدا كۆبیرێكی تەواو كراوەتە سەر بەرز راگرتنی شكۆمەندی مرۆیی و دەستەبەركردی مافی یەكسانبوونی تەواوی مرۆڤەكان، كەوا رێسای بنچینەییە بۆ ئازادی و دادپەروەری و ئاشتی جیهانی، جەختكراوەتەوە سەر شكۆمەندی مرۆڤ و رێزگرتنی مافەكانی بە بێ هەڵاوێركردن. یەكەم ماددە كەوا هاوبەشە لەگەڵ پەیماننامەی تایبەت بە مافە ئابووری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیریەكان(وەك پێشتر ئاماژەمان پێدا)، باس لە مافی چارەی خۆنووسین دەكات.
ئەم ماددەیە كە لە سێ بڕگە پێكهاتووە، بە تەواوی تیشكی خستۆتە سەر ئەم مافە، دانی بەوەدا ناوە كەوا تەواوی میللەتانی سەر زەوی مافی ئەوەیان هەیە كە خۆیان چارەنووسی خۆیان دیاری بكەن چ لەسەر ئاستی ناوخۆیی یان لەسەر ئاستی دەرەوە، دواتریش ئەم میللەتانە سەرپشكن و ئازادن لە دیاری كردنی پێگەی سیاسیانەی خۆیان و لە هەوڵدانیان لە پێناو جێبەجێكردنی گەشەی ئابووری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیرییان.
لە بڕگەی دووەمیشدا، سەربەستییەكی تەواو ئەدات بە میللەتان كە لەم هەوڵدانەدا و لە پای بەئەنجام گەیاندنی ئامانجە تایبەتەكان، ئەم میللەتانە مافی بەكاربردنی سامانی سروشتی خۆیان هەیە بە شێوەیەكی ئازادانەو لە چوارچێوەی پێشێل نەكردنی ئەو پابەندبوونانەی كە لە ئەنجامی هاوكاری ئابووری جیهانییەوە دێنە ئاراوە، پشت بەستن بە پرەنسیبی سوودی ئاڵوگۆڕ وێڕای پابەندبوونەكانی دیكەی یاسای نێودەوڵەتی. دووبارەش جەخت دەكرێتە سەر بێبەش نەكردنی هیچ میللەتێك لە ئامرازە تایبەتیەكانی گوزەرانی. ئەمەو لە كۆتایی ئەم ماددەیەدا بە ئاشكرا پراكتیزەكردنی مافی چارەی خۆنووسینی گەلان ئەخاتە ئەستۆی دەوڵەتانی لایەن لەم پەیماننامەیەدا و ئەو دەوڵەتانەشی كەوا هەرێمە ناخودموختارەكان‌و ئەو هەرێمانەی كەوا سیستمی (ویسایە) ئەیانگرێتەوە، لە ژێر دەستیانە، گەرەكە كاربكەن لە پێناوو جێبەجێكردنی ئەم مافە لە چوارچێوە و بە گوێرەی ئەحكامەكانی چارتەری نەتەوە یەكگرتووەكان.
سەرەڕای چەندین جۆری دیكە لە مافەكانی مرۆڤ كە لەم پەیماننامەیەدا باسكراون. لە پیش هەموویانەوە مافی ژیان (ماددە/6) و مافی پەیرەوكردنی ئازادی بیرو باوەڕ (ماددە/18 و 19) ومافی پێكهێنانی پارت و كۆمەڵە (ماددە/2) و قەدەغەكردنی ئەشكەنجەدان (ماددە/7) و قەدەغەكردنی كۆیلەیەتی (ماددە/8) ومافی ئازادی هاموشۆكردن وهەڵبژاردنی شوێنی نیشتەجێبوون (ماددە/12)....وهی دیكەیش كە لێرەدا ئەوەندەی مەبەستمانە تیشك بخەینە سەر پێگە و مەغزای قانونی وسیاسی پەیماننامەكە، ئەوەندە مەبەستمان نییە كە باس لە مافەكانی نێو ئەو پەیماننامەیە بكەین.
جووت خستنەڕووی سیاسیانەی هەردوو پرۆژەكە (پەیماننامەكە)، یانی بە جوودا راگەیاندنیان لە (مەحفەلی) دەولیدا ، نەرێیانە كاری كردە سەر پراكتیزەكردنی ناوەڕۆكی پەیماننامەكە و مەودای پابەندبوونی یاساییانەی لایەنەكانی پێیەوەی. واتە خستنەڕووی هەردوو بابەت، هەر یەك لە لایەن جەمسەرێكەوە، وای كرد كەوا دەوڵەتان بە ئاسان و زۆر جاریش بێباكانە نەك هەر ئەركەكانیان كە بە گوێرەی ئەو پەیماننامەیە كەوتۆتە سەر شانیان، جێبەجێ نەكەن، بەڵكو بە ئاشكرا پێشێلی بەندەكانی نێو پەیماننانەمەكەش بكەن. و ئەوەشی كە مەسەلەكە سەیرتر دەكات، ئەوەیە كە بە نزیكەیی تەواوی دەوڵەتانی جیهان لە دەستوری خۆیاندا، گەر هەموو نەبێت ئەوا بەشێكی زۆری ئەم مافانەی نێو ئەم پەیماننامەیەیان تێئاخنیوە، و بە ئاشكرا دەقیان لەسەر كردووە.

بەرجەستەبوونی مافەكان : نەرێبوونی پراكتیزەكردنی پەیماننامەكە لە لایەن دەوڵەتانەوە بەو پێیەی كە باسكرا، لەبەر كۆمەڵێ پێودانگ زیاتر بەرجەستە بوو، لەوانەش بە پلەی یەكەم بەرژەوەندی نێودەوڵەتیانەی سیاسی و ئابووری وكێشمە كێشمی نێوان دوو جەمسەرەكە و داڵدەدانی دەوڵەتانی پێشێلكار لە لایەن بەرەی هەر جەمسەرێك. وردتر بڵێم، چۆن بارودۆخی سەردەمی راگەیاندنی مافەكان وای كرد لە دوو توێ دوو پەیماننامەدا دەربچن(سەرەڕای یەكبوون و هاوشێوەیی پرۆژەكە)، ئاواش ئەو بارودۆخە نەرێیانە كاری كردە سەر پەیوەستبوون بە پراكتیزەكردنی پەیماننامەكە و پێشێل نەكردنی ئەحكامەكانی.
بۆ نموونە عیراق لە ساڵی 1970ەوە بووەتە لایەن لە پەیماننامەی نێودەوڵەتی تایبەت بە مافە ئابووری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیریەكان، كەچی دەسەڵاتی سیاسی حاكم بە بەرچاوی هەموو جیهانەوە ئەو هەموو نەهامەتییەی هێنایە سەر میللەتەكەی بە گشتی و بەسەر میللەتی كورد دا بە تایبەتی!. لەوەتەی جیهان تەنها جەمسەرێك ئەیبات بە رێوە، تا رادەیەك بارەكە باشتر بووە بەڵام هەڵبەتە بە گوێرەی پێویست وبە ئەندازەی خواستی كۆمەڵگەی مرۆیی نییە.
لەگەڵ ئەوەشدا پەرەسەندنێك لە گۆڕێدایە كە خۆی لە لێپرسینەوەی پێشێلكاران و راكێشانیان بۆ بەردەم دادگا (چ نیشتمانی یان نێودەوڵەتی یان تێكەڵ بوو بێت)، دەبینێتەوە. لە بەرامبەریشدا ئامرازەكانی خۆدزینەوەی دەوڵەت لە بە ئەنجام گەیاندنی ئەركەكانی سەر شانی، پەرەی سەندووە. یان جێبەجێ كردنی هەندێكیان لەسەر حیسابی ئەوی دیكەیان ئەوەتا خەریكە مۆدێلێكی دیكەی خۆ بە مەدەنی و دیموكراسی پیشاندان دەردەكەوێت لە رۆژهەڵاتدا.
ئەوەش بە جێبەجێ كردنی هەر هیچ نەبێ كەمترین بڕ لە مافەكانی چینێكی لاوازكراوی نێو كۆمەڵگا. كە ئەویش ئافرەتە، و لە سەر حیسابی لە بیر كردنی ئەنجامدانی ریفۆرمی سیاسی و نەهێشتنی گەندەڵی وپەراوێزنەكردنی كەمینەكان و فەراهەم كردنی هەلی بەشداریكردنی سیاسییانە بۆ تەواوی تاكەكانی كۆمەڵگە. بۆ نموونە بە زەقی و ئاشكرا دەبینین كەوا زۆربەی وڵاتانی ئەم دەڤەرە(بە تایبەتی ئەوانەی بانگەشەی دیموكراسی دەكەن)، كار دەكەن و كردووشیانە بۆ دەستەبەركردنی مافەكانی ئافرەت و یەكسانی بوونیان لەگەڵ پیاودا بە گوێرەی ئەرك و مافەكانی نێو كۆمەڵگە. بەڵام لە بەرامبەردا، خولیا و حەزی دەسەڵاتخوازی و پاوانكردنی تەواو زیاتر بووە و كەمی نەكردووە.
بە مانایەكی دیكە، نابێ دەستەبەر كردنی مافە مەدەنی و سیاسییەكان بۆ بەشێكی كۆمەڵگە(هەرچەند ئەو بەشە مەحروومیش بێت)، ببێتە بەدیلێك بۆ خۆدزینەوە لە ئەنجامدانی ریفۆرمی سیاسی و بەرنگاربوونەوەی گەندەڵی و جەقنەبەستنی دەسەڵات لە دەستی تاكە كەسێك یان بنەماڵەیەكدا و جێبەجێكردنی پابەندبوونە نێودەوڵەتیەكان. چونكە دیموكراسیش زۆر بە تووندی بەستراوە بە ئازادی و مافە مەدەنی و سیاسیەكان، یاخود ئەكرێ بڵێین كە فەراهەم كردنی ئەم مافانە بۆ گشت كۆمەڵگە خۆی لە خۆیدا دیموكراسیە. و رێگەیەكی زۆر كورت بۆ بەرجەستەكردنی هاوكێشەكە(دیموكراسی= دەستەبەركردنی مافە مەدەنی و سیاسیەكان)، بریتییە لە داڕشتنی یاسای هاوچەرخ و تەبا لەگەڵ پابەندبوونە نێودەوڵەتیەكان.
هاوشێوەی ئەو یاسایانەی كە لە وڵاتانی وەك ئەمریكا و كەنەدا و ئەوروپادا داڕێژراوە لەم پێناوەدا. لە گەرمەی كێشەی رەگەز پەرستیدا(سپی پێست و رەش پێست)، لە ئەمریكا یاسای مافە مەدەنیەكان لە ساڵی 1964دا دەرچوو. و پێشتریش هەر لە دوای شەڕی ناوخۆیی 1860 بوو كە (ئەبراهام لینكۆڵن) یاسای بازرگانی كردنی كۆیلەی قەدەغە كرد.
لە ئینگلتەرا لە ساڵی 1215 كە وەجاخزادەكان شۆڕشیان كرد (ماگناكارتا) پەیمانی مەزن دەرچوو. پاشتریش لە ساڵی 1688 دۆكیۆمێنتی ماف دەرچوو، و لە فەرەنساش قەڵای پاستیل روخێنرا و لە 1789 راگەیینراوی مافی مرۆف و هاوڵاتی فەرەنسی دەرچوو. كەواتە هەر یاساكانن كەوا گەرەنتی هەبوون و جێبەجێكردنی مافەكان دەكەن(چ نووسراوو بن یان نەنووسراوو)، بە تایبەتی مافە مەدەنی و سیاسیەكان.
لەگەڵ دەسپێكی هەر شارستانیەتێكدا و لەتەك هەڵدانەوەی لاپەڕەیەكی تازەی ژیانی سیاسییانەی كۆمەڵگەی مرۆیی، تاك چەندەها مافی گرنگی لە مافە مەدەنی و سیاسییەكان بە دەستهێناوە. ئەوەش تەنها لە ڕێگەی دەستوور و یاساكانەوە نەبووە، بەڵكو وشیاری تاك و رادەی زانیاری و شارەزایی بە دۆكیۆمێنتە نێودەوڵەتیەكان، بواری جێبەجێكردنی ئەركەكانی سەر شانی دەوڵەت بەرامبەر بە تاكەكان لە رووی دابین كردنی مافەكانەوە، زیاتر كردووە.
بۆیە هەر كە هەست كراوە بەرجەستەكردنی یاسا و ئەو دۆكیۆمێنتانە بەرەو كاڵبوونەوە دەچێت. بزاڤی نوێی مافە مەدەنی و سیاسیەكان چرۆی كردووە و سەریهەڵداوە و بە چەندەها ئامراز فشاری هێناوە لە پێناو فەراهەم كردنی تەواوی ئەو مافانە لە رێگەی داڕشتنی یاسای تازە و جێبەجێكردنی و كەمكردنەوەی ئاسەواری جیاكاری لە نێو هاوڵاتیاندا. چونكە رێسای بنچینەیی ئەوەیە كە دەڵێت: مومارەسەكردنی مافە مەدەنی و سیاسییەكان بێ هەڵاوێركردن بنەمای سەرەكی چەسپاندنی بەهاكانی هاوڵاتیبوونە. هەر لێرەشەوەیە كە دەڵێن مافە مەدەنی و سیاسییەكان، كۆمەڵێ مافن لە رێگەی خەباتكردن دژ بە ستەمكاری گەڵاڵە بووە. لێرەوەش لەبەر ئەوەی لەسەر ئەرزی واقیع، هێشتا لە زۆربەی هەرە زۆری وڵاتاندا ئەو مافانەی كەوا ئەم پەیماننامەیە گرتوویەتیەخۆ دەستەبەرنەكراوە، بۆیە خەباتكردنەكە هێشتا هەر درێژەی هەیە و گەرەكە تاكەكان لە سەركێشی و بەرخووداندا بن لە پێناو فەراهەمكردنی ئەو مافانە و تەواوی مافەكانی دیكە كە لە پەیماننامە و رێككەوتننامە نێودەوڵەتیەكانی دیكەی مافی مرۆڤدا دەقیان لەسەر كراوە.