حـوكمی یاسـا

Oct 09 2018

حـوكمی یاسـا

محمود ئه‌رگوشی

وونەوەرە هۆشمەندەكان، لەوانەیە هەندێ‌ یاسایان هەبێت كە خۆیان دایاننابێت، لە هەمان كاتدا خاوەن یاسای دیكەن كە هەرگیز دایاننەناون.
شارلز لویس مۆنتسكیۆ
وەرگێڕان:
حوكمی یاسا چیە؟
یاساكان لە لایەن ئەنجومەنەكانی یاسادانان یا حكومەتەكانەوە دادەنرێن، كە چاوەڕوان دەكرێت هەمووان بەرێزەوە لێی بڕوانن ، لەگەڵا ئەوەدا حوكمی یاسا بە مانا یاسایەكی باڵاتر هەیە لەسەرووی ئەو یاسایانەی كە دادەنرێن دەبێ‌ پەیڕەو بكرێن ، ئەو یاسایانەی حكومەت دایان دەنێ‌ ، دەكرێ‌ بە كۆمەڵێك بنەمای ئەخلاقی پێوانە بكرێن كە بەیاسا سروشتییەكان ناسراون.
لەو بنەمایانەی حوكمی یاسا: یەكسانی لەبەرامبەر یاسادا، بنەماكانی دادپەروەری سروشتی ، یاسا گشتی و رەهاكان و دادگای سەربەخۆ . مەبەست و ئامانج لە هەموو ئەو یاسایانە پاراستنی ئازادی تاكە لەهەمبەر دەوڵەتدا.
بیرۆكەی دۆزینەوەی یاسا، رەگو ریشەی قوولی هەیە. هەتا لە سەردەمی ئەسینای كۆنداو لە لوتكەی دیموكراسیەتەكەیدا، شتێكی مەحال بوو كە یاسایەك بە بڕیارێكی ئەنجومەنی نیشتمانی گۆڕانكاری تێدا بكرێت. دەستووری رۆمانی كۆمەڵەیەكی لە یاساناسان پێكهێنا، كە ئەنجامی ئەو رێورەسم و بڕیارانە بوو كە ئیمپراتۆرو ئەندامانی ئەنجومەنی پیران دەریدەكەن. ئەمەو بنەمایەكی سەرەكییان جێگیركرد لە ژێر ناوی: (( یاسای نادادپەروەر، یاسا نیە.)) نووسین و پولێنكردنی ئەو كۆمەڵە یاسایە لە لایەن ئیمپراتۆر (جیستین)ەوە تارادەیەك هەولێك بوو بۆ تەتەڵەكردنی چەند یاسایەكی باوەرپێكراوو كە لە ئارادابوون و هەروەها پەیرەویشیان لێدەكرا، كە نووسینەوەی یاسای نوێی نەدەگرتەوە. لە جیهانی ئەنگلو ئەمریكیدا، بە شێوەی یاسای عورفی پەرەی سەند، ئەوەش لە ئەنجامی پێشەنگیی یاسایی و چەندین مەسەلەی هاوشێوەوە بەدەست هات.
بەو جۆرە پەرلەمانی بەریتانیا توانی پشت بە یاسای عورفی گشتییەوە ببەستێ‌ لە رووبەروو بوونەوەیدا لەگەل تاج و تەختی پاشایەتیدا، هەروەكو كە (ئێدوارد كۆك) كردی دژی پاشا جێمسی یەكەم. كۆلۆنیاكانی ئەمریكا داوایانكرد كە بەپێی یاسا گشتییە كۆنەكانەوە دەسەلاتدارێتییان بەسەرەوە بكرێت، ئەوانەی كە پەیوەستن بە ئازادیەكانی هاوڵاتیانی ئینگلیز لە جیاتی ئەو یاسایانەی كە لە پەرلەمانی بەریتانیاوە دەردەچن.
لە كیشوەری ئەوروپا چەندین شێوازی جیاجیای دیكە پەیرەوكران، كە بە یاسای دەوڵەت ناسران، كە تیایدا داننرا بەوەی كە گشت كردەوەكانی حكومەت ملكەچی حوكمی یاسان. هەر هەڵسوكەوتێكی حكومەت، دەبێ‌ پاكانەی بۆ بكرێ‌ بە ئاماژەكردن بۆ ئەحكامی یاسا كە رەوایی بەكاری حكومەت بدات.
دەكرێ‌ ئەوەش لە هەموو ئەو یاسایانەدا ببینرێت كە لە یەكێتی ئەوروپادا دەرچوون، پێویستە ئەو توانایە دیاری بكرێت كە یاسا رێی پێدەدا بۆ هەموو ئەو پەیماننامانەی كە یەكێتی ئەوروپا دەیبەستێ‌، راگەیینراوی جیهانی بۆ مافەكانی مرۆڤ، كە لە نەتەوە یەكگرتووەكان دەرچووە دان بە هەندێ‌ بنەما دادەنێ‌ لە بەندەكانی (7-11). هەروەها پەیماننامەی ئەوروپی بۆ مافەكانی مرۆڤ ئەویش ئەولەویەتێكی بەرزتر دەدا لەوەی كە یاساكانی نیشتمانی هەیەتی.

حكومەتی یاساكان نەك كەسەكان
حوكمی یاسا لە خانەی دژو پێچەوانەی حوكمی كەسەكاندایە. كەسەكانن كە یاسا دادەرێژن، بەڵام پێویستە كە پەیرەوی لە یاسایەكی بەرزتر بكەن و ملكەچی بن، ئەو یاساو سیستەمانە هوكارگەلێكن بۆ ئەوەی كە دەسەڵات بە شێوەیەكی هەرەمەكی جێبەجێ‌ نەكرێت، هەروەكو لەو بوارەوە زانای یاسایی و دەستووری، دایسی گوتویەتی: ( حوكمی یاسا پێچەوانەی گشت سیستەمێكی حكومیە، كە تیایدا تاكەكان لە حكومەتدا دەسەڵاتی بەرفراوان و هەڕەمەكی ئارەزومەندانە جێبەجێ‌ دەكەن). دەسەڵاتداران و ئەوانەی یاسا دادەنێن خۆشیان ملكەچی چەند سیستەمێكی دیاریكراون. حكومەت ناتوانێ‌ وبۆیشی نیە كە خۆی لە یاساكانی بێبەری بكات. بەڵام لە زۆر وڵاتدا لێپێچینەوەكان لەگەل حكومەت بەرگەگری هەیە، كەچی ئەگەر تاكێك ئەنجامیدا دەبێتە شتێكی نایاسایی.
ئەوە بەو واتایەیە كە بەرژەوەندیەكانی مرۆڤ لەگەل یەكتریدا دەبێ‌ لەسەر بنەماگەلێكی گشتی جێگیربكرێن كە سیستەمێكی یاسایی لەخۆ بگرێ‌، و نابێ‌ لە ژێر كاریگەری و داخوازیەكانی پاشاو وەزیرو دەسەڵاتدرارانەوە بێت. هەر كۆمەڵگایەك ئەگەر چەند كەسێكی لە دەرەوەی بازنەی لێپێچینەوەی یاسادا بوون ئەو كومەڵگایە كۆمەڵگایەكی ئازاد نابێ‌.
هەر دەوڵەتێك كە یاسا تیایدا سەروەر بێت، ئەو كاتە دەسەڵاتدارانیش وەكو هەر مرۆڤێكی دیكە ملكەچی یاسا دەبن، ئەمەو دەوڵەت بۆی نیە بەویست و مەرامی خۆی بجولێتەوەو ئەوەی مەبەستیەتی ئەنجامی بدات، بەڵكو دەبێ‌ ملكەچی یاسا بێت، و ئەگەر بە پێچەوانەش رەفتاری كرد دەبێ‌ لێپێچینەوەی لە گەلدا بكرێ‌.

یەكسانی لە بەرامبەر یاسادا
رێز گرتن لە كەسەكان كاری یاسا نیە، دەبێ‌ یاسا بە شێوەیەكی یەكسانی لەسەر هەموو كەسێك جێبەجێبكرێت. بەبێ‌ ئەوەی لە پێگەو دەسەڵاتی سیاسی یاخود توانایی ئەو كەسە بروانرێ‌. بۆ نموونە دیاریكردن و ناوهێنانی تاكەكان لە دەستووردا، ناكۆكە لەگەل ئەم بنەمایەدا. ئینجا چ لە سزادانەوە بێت یاخود بەدەرلێی.
هێمای گشتیی دادپەروەری، وەك ئەو كەسە وایە كە چاو بەستراو، دوو تەرازوو هەڵدەگرێ‌، هەروەها ئەو مانایەش دەدا دەربارەی سیستەمێكی غەیرە كەسی لە یاساكان كە بە یەكسانی لەسەر هەمووان جێبەجێ دەكرێ‌. پێویستە یاسا بێلایەن بێت لە نێوان كەسەكان، و رەچاوی ئەوە نەكرێ‌ كە كێ‌ سەر بە چ چین، یا ئایین، دیدی سیاسی، یاجێندەرو رەگەزێكە.
دادپەروەری راستەقینە بەلایەوە گرنگ نیە كێ‌ چیكردووە، بەڵكو گرنگ ئەوەیە كارەكە چۆن ئەنجامدراوە، یاسا بەو مانایە بەهیچ شێوەیەك نابێتە ئامرازێك لە دەستی دەوڵەتدا، بۆ لە ناوبردن و قڕكردنی ئۆپۆزسیۆن، یاخود زەمینە خۆشكردن و بواردان و بەخشینی ئەو كەسانەی كە لایەنگیریی دەكەن.

یاسای گشتی و رەها
فەیلەسوفی ئابووریناسی ناودار فردریك هایك دەربارەی یاساكان بەم شێوەیە رای خۆی دەردەبرێ‌: یاساكان دەبێ گشتی و رەهاو ئاراستەكراوبن . نابێ‌ تەنیا بۆ كەسانێك یان كۆمەڵیك بن, دەبێ‌ بە پێوەرەكانی جیهانی و بە یەكسانی ئەنجام بدرێن. بەبێی ئەوەی لایەنگیری و جیاكاری بكرێ لە نێوان تاكەكان و كۆمەڵەكاندا، هەروەها دەبێ‌ وەڵامگۆی سێ‌ مەرج بێت: هاوتایی كردن لە نێوان مەسەلە لە یەكچووەكان، (بێلایەنی، یا ئەنجامدان و پەیرەوكردن لەسەر خود، وەكو ئەوەی لەسەر كەسانی دیكە ئەنجام و پەیرەودەكرێ). بێلایەنی رەوشتی، واتە جیاكاری نیە لە نێوان بیرۆكە جیاوازەكاندا، ئەوەی كە پەیوەندی بە ژیانی باشەوە هەیە.
لەو رووەوە هایك دەنووسێ‌ و دەڵێ‌ : ئەگەر شتە قەدەغەكراوەكان بەبێ‌ بەدەربوون، بۆ هەموو كەسێك بوو، (مەگەر بەدەربوون لە یاسایەكی گشتی دیكەوە بوو.) هەتا ئەگەر دەسەڵات، دەسەڵاتی تایبەتی نەبوو، جگە لە جێبەجێكردنی یاسا، ئەوسا كەمێ‌ لەو كارەی كە هەر كەسێكی ژیر حەز بكات ئەنجامی بدات قەدەغەكراو دەبێت. كومەڵگایەكی بە بەرنامەكراو دژو پێچەوانەی حوكمی یاسایە, پلانی حكومەت دەبێ‌ لەسەر خەڵك و مولكەكان هەروەها لە شوێن و كاتە دیاریكراوەكاندا جێبەجێبكرێت.
سیستەمێكی بەو جۆرە ناتوانێ‌ كار لەگەڵ ئەو تاكانەدا بكات كە خۆیان بڕیار دەدەن سەبارەت بەوەی لە كوێ‌ كار دەكەن و دەژین. لەو كۆمەڵگایانەی سیستەمی پلاندانانیان هەیە، پێویستە لەسەر حكومەت سنوور دابنێ‌‌و فەرمان دەربكات بۆ خەڵك و كۆمەڵە دیاریكراوەكان. كەچی كۆمەڵگای ئازاد بۆ جێبەجێكردنی گرێبەستەكان و پاراستنی ئازادی تاكەكان پێویستی بە یاسایە، واتە بازاری ئازاد چوارچێوەیەكی یاسایی پێویستە بۆ كار، لە ئەنجامی نەبوونی چوارچێوەیەكی بەو شێوەیە، رێگا كراوە دەبێ لە بەردەم چەندین دەستەوگرۆپی بە هێزی وەك مافیا بۆ قۆزتنەوەی خەلكانی دیكە.
ئەحكامی دادپەروەری سروشتی
یاسای دیاریكراو هەن بۆ دادپەروەری سروشتی، پێویستە لەسەر ئەوانەی كە یاسا دادەنێن پەیرەوی لێبكەن. دڵنیابوون وخوێدنەوەیەكی دیتنكاری و دووركەوتنەوە لە بەهەند وەرگرتنی شتەكانی رابردوو, ئاشكرایی ‌و روونی و ئارامگرتوویی بەدینەهێنانی یاسایەك كە جێبەجێكردنی مەحال بێت بە پیرۆز و پاك راگرتنی هەموو تاكێك تا پێچەوانەكەی دەسەلمێنرێت.
راستی و دڵنیابوون ئەو بوارەمان بۆ دەرەخسێنێ‌ كە سەرلەنوێ‌ ژیانمان رێكبخەنەوە، ئەگەر هاتوو مافەكانمان لە لایەن خەلكانی دیكەوە پێشێل كران, ئەوسا دەتوانین پەنا ببەینە بەر یاسا و هەوڵدان بۆ جێبەجێكردنی دادوەری. بۆ نموونە یاسای كۆمپانیاكان رێنوێنیمان دەكات كە پێویستە چیبكەین بۆ دانان و دامەزراندنی كۆمپانیاكان و بەگەر خستنیان. ئەگەر كەسێك قەرزاری كومپانیا بوو، یاخود ئەگەر كۆمپانیایەك گرێبەستێكی لەبەر چاونەگرت، ئەوا رێگا واڵایە بۆ دەستەو گروپە ناكۆكەكان بۆ پەنا بردنە بەر یاسا، چونكە سیفەتێكی یاسایی هەیە، هەروەها بەرێوەبەرەكانی ئەو كومپانیانە، ماف و بەرپرسێتی یاساییان هەیە، هایك لەو باوەرەدا بوو كە دڵنیابوون لە حوكمی یاسا بۆ بەرێوەبردنی كاری ژیان و ئابووری و تواناكانی هیچ بوارێكی گومانی تێدا نیە.
لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێ‌: لەوانەیە كەسێكی دیكە نەبێ‌ كە زیاتر لەو هەوڵی دابێ‌ بۆ خوشگزەرانی دنیای رۆژئاوا، لە دڵنیایی رێژەیی بە هەبوونی حوكمی یاسا كە بەر لەوە لە رۆژئاوا بە ئەنجام گەیشت. ئەگەر بوار بۆ تاكەكان هەبوو كە بەپێی یاسای بڕیار بدەن، پێویستە لەو كارو كردەوانە بە ئاگابن كە پێچەوانەی یاسان. ئەگەر یاساكان تا ئەو رادەیە شەفاف نەبوون، یاخود بە رێژەیێكی زۆر ملكەچی (ئیجتهاد) بوون, و توانینی دەست بەكاربوونیان نەبوو،و دڵنیان كە ئەم كردەوانەیان سەرپێچی یاسانین.
لەمەسەلەیەكدا لە ژێر ناونیشانی (( ئامێری نان )) نانەوایەك دادگایی دەكرێت چونكە نرخی زیاتری، لەركابەرەكەی وەرگرتووە، لەسەر ئەو بنەمایەی كە كڕیارەكانی بۆ لای خۆی كێشدەكرد، لەبەر ئەوەی كە نرخی كەمتری وەردەگرت، چونكە هەوڵی دەدا كە ركابەرەكەی دەربكات، بەوەرگرتنی هەمان نرخ، چونكە لەگەل نانەواكانی دیكە بە نهێنی رێككەوتبوو!
یاساكان لەسەر كارو كردەوەكانی داهاتوودا جێبەجێدەكرێن. نەك لەسەر كاروكردەوەی رابردوو. ناكرێ‌ كەسێك بەهۆی كۆنەپەرستییەوە دادگایی بكرێت یاخود بە ئەنجامدانی هەر هەلسوكەوتێك كە نایاسایی نەبووبێ كاتێ‌ كە ئەنجامیداوە. هەروەها نابێ‌ مرۆڤ سزا بدرێت بەوەی لە كارێكدا سەركەوتوو نەبووە كە لە سروشتی خۆیدا مەحال بووە ئەنجامی بدات، ئەو بیرۆكەیەی كە دەڵێ‌، مرۆڤ بێگوناهە تا ئەو كاتەی هەڵەكەی دەسەلمێنرێت، ئەوە بیرۆكەیەكی بنەڕەتییە لە دادپەروەری سروشتیدا، گرنگە كە مرۆڤ بێگوناه بناسرێت هەتا لە نالەبارترین بارودۆخدا، واتە دەسەڵاتی شەرعی پێویستە بۆ سەلماندنی گوناهەكەی. پێچەوانەی ئەو تۆمەتانەی كە لە دیكتاتوریەتەكاندا باون.

دادگای سەربەخۆ
یەكێ‌ لە ئەركەكانی دادگا، جێبەجێكردنی یاساكانە دژی حكومەت. بۆیە پێویستە دادوەرەكان سەربەخۆ بن. ئەوەش دەگەرێتەوە بۆ بیرۆكەی جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان: دەبێ‌ دەستەی جیاو بەرپرس هەبن لە دارشتنی یاساكان ( دەستەی دادوەری) و جێبەجێكردنی یاساكان و (دەستەی جێبەجێكردن) و، دەسەڵات دەربارەی یاساكان (دەستەی قەزایی).
سەربەخۆیی دادگا لە رێگای ئەو پرۆسەیەی كە بەهۆیەوە دادوەرەكان دادەنرێن و هەروەها چەسپاندنی سیستەمی ماوەی خزمەت چەند هۆكارێكن كە دەبنە رێگر لە بەردەم دەسەڵاتداران تاكو بۆیان نەبێ‌ وا بە ئاسانی پلەو پایە لە دادوەرەكان بسەننەوە.
سەربەخۆیی دادگا كوت بەندیش لەسەر چالاكییە سیاسیەكانی دادوەران دادەنێ‌ بۆ رێگەگرتن و بوارپێنەدان تاكو بكەونە ژێر كاریگەری كەسانی دیكەوە، یاخود كاریگەری دەسەڵاتی سیاسییەوە، پێویستە دادوەرەكان لەسەر بنەمای بێلایەنی كارەكانیان ئەنجام بدەن، نابێ‌ بۆچوونە سیاسی و بەرژەوەندیەكانیان هیچ جۆرە كاریگەریەكی لەسەر كردارو رەوشتیان وەكو دادوەر هەبێت، بەو واتایەی كە دەبێ‌ یاسا دووربێت لە سیاسەت.

بە دەستوری بوون و سنوورەكانی حكومەت
ئەو ئەحكامانەی كە جڵەوی حكومەت دەگرن دەكرێ‌ لە زۆر شوێندا ببینرێن، پێویستە دادوەرەكان دەسەڵاتی پێداچوونەوەی دادوەرییان هەبێت و، چاودێری لێپێچینەوەكانی حكومەت بكەن، یاساكان دابنرێن بۆ زامنكردنی هاوكوكی بوونیان بۆ ئاستەكانی حوكمی یاسا. دادوەرەكان بۆ خەمڵاندنی ئەو كارانە دەتوانن سێ‌ سەرچاوە بەكاربێنن: یەكێ‌ لەسەرچاوەكان دەستووری نووسراو وجیاكراوەیە، بۆیە لایەنگرانی دەسەڵاتی یاسا زیاتر ئەوانەن كە دەستوورە نووسراوەكانیان بەلاوە گرنگە.
ئەلكساندەر هاملتۆن، یەكێ‌ لە دارێژەرانی دەستووری ئەمریكی و دانەری ( ئەوراقی فیدرالی) دەڵێ‌: (( پێویستە دەستوور لە لایەن دادوەرەكان یاسای بنەڕەتی بێ‌. )) دەستوورەكان كوت و بەند دەخەنە بەردەم ئەو توانایانەی كە حكومەت ئەنجامی دەدات. بەڵام سەرچاوەی دووەم، یاسای عورفی بۆماوەییە، ئەم جۆرە یاسایە نەك تەنیا بە پێی هەندێ‌ رێو شوێن (ئیجرائات) دانراوە، ئەو سەرچاوەیە یاساكە دیاریدەكات بەڵام دروستی ناكات.
دادوەرێكی بەریتانی لە سەدەی هەژدەدا لەو بارەیەوە نووسیویەتی: یاسای عورفی بەریتانیا لە چەند مەسەلەیەكی دیاریكراو پێكنایەت، بەڵكو چەند بنەمایەكی گشتین، ئەوانەی كە راڤەو رووندەكرێنەوە لەو مەسەلانەدا.
یاسای عورفی كۆن بنەمای گشتی لەسەر كێشە تایبەتەكان بە شێوەیەك جێبەجێدەكات كە دیكتاتور پێویستی پێ‌ نیە لە بڕیارە هەرەمەكیەكانیدا. سەرچاوەی سێیەم، تێگەیشتنی فەلسەفییە بۆ یاسای سروشتی، ئەوەش هۆكارێكە بۆ زۆری و بۆری گفتوگۆ یاساییەكان لە سروشتدا. مەبەست لە دەسەڵاتی یاسا پاراستنی تاكە، هیچ شتێك زیاتر لە دەسەڵاتی یاسا، كۆمەڵگای ئازاد لە كۆمەڵگای نائازاد جیاناكاتەوە.
جیاوازی لە نێوان دەسەڵاتی یاساو دەسەڵاتی هەڕەمەكی بەرادەیەك گەورەیە، وەك جیاوازی تابلۆیەك كە رێنوێنیمان دەكات كام لە رێگاكان بگرینە بەر بۆ گەیشتن بە ئامانجی ویستراو و بریارێكی حكومەت كە رادەیەك بۆ ئازادی هاتووچوونمان دادەنێت و پێمان دەڵێت، دەبێ‌ بۆ كوێ‌ بچین و بۆ كوێ‌ سەفەربكەین.