سیستەمی خۆبەخۆیی

Oct 09 2018

سیستەمی خۆبەخۆیی

شرۆڤه‌

زۆر لە دامودەزگاكان، ئەنجامی كاری مرۆڤ بوون، بەڵام ئەنجامی كاری بەئەنقەستی ئەو نەبوون.
ئادەم فێرجسۆن

وەرگێران:
سیستەمی خۆبەخۆیی چیە؟
سیستەمی خۆبەخۆیی هەمیشە، یەكێك بووە لە كارە سەرەكیەكانی بیرمەندو سیاسی و فەیلەسوفەكان لە هەموو سەردەمەكاندا، ئەمرۆ بە شێوەیەكی بەرفراوان ئەو واتایە دەدا كە دۆخێكە لە پرۆسەیەكی بەیەكەوە هەڵكردن و گونجانی نێوان خەلكەكان، یان بە واتایەكی دیكە ئاشتی كۆمەڵایەتی، لە رۆژگاری بەر لە چاخی نوێدا چەمكی بیرۆكە, پاراستنی سیستەمی جێگیربووی پەیكەری ، لە ئافراندنی یەزدان یا سروشت یاخود هەردووكیان بوو. دەكرێ‌ بە شێوەیەك لە سیستەم بروانرێ‌ كە بوونی رێكخستن و بە دواداچوون و زانینی پێشهاتەكانە لە كاروباری مرۆڤایەتی و لەئارادانەبوونی هەرج و مەرج.
لەگەڵا ئەوەشدا چونكە پەیوەست یاخود گرێدراو نیە بە كۆمەڵگایەكی وشك و سەختی خاوەن دەسەلات و ئیمتیازە چینایەتیەكان, كەواتە بیرۆكەی سیستەم هێشتا زۆر بە گرنگی و بە بایەخەوە سەیر دەكرێ‌، چونكە بوار بۆ هەموو ئەو خەلكانە دەرەخسێنێ‌، ئەوانەی كە خاوەن بەرژەوەندی و بەهای جیاوازن كە لە كۆمەڵگایەكدا بەیەكەوە بژین و بەبێ‌ ئەوەی لەیەك جیاببنەوە یاخود پەنا ببەنە بەركێشەو ململانێی ناوخۆ، ئەوە واتای چەمكی نویی سیستەمی خۆبەخۆییە.
یەكەمین بیرمەند كە ئەو چەمكە نوێیە، سیستەمی خۆبەخۆیی تەتەلە كرد بێرنارد دو ماندڤێل بوو، لە كتێبەكەیدا لە ژێر ناونیشانی ((چیرۆكی هەنگ)). ئەو كتێبە باس لەو هاودژیانە دەكات كە لە (خراپیەكانی كەسێتیدا) سەرچاوە دەگرن و هەن وەك، خۆپەرستی و بەرژەوەندی خود ، كە بۆی هەیە قازانجی گشتی هەبێت كە سەرجەم كۆمەڵگا سوودی لێوەربگرێت.
ئەمەو دیار بوو كە هەموو ئەو كەسانەی بەهاندەری بەرژەوەندیە جۆراوجۆرەكانی خود كار دەكەن، كۆمەڵگایەكی بازرگانی بەرهەم دێنن، كە بە هیچ شێوەیەك بەشێك نابێت لە نیاز و مەبەستی هیچ كەسێكیان. ئەو بیرۆكەیە دام و دەزگاكانی مرۆیی پەرەپێداو ئەو بوارەشی بۆ تاكەكان رەخساند كە خزمەتی خەلكانی دیكەش بكەن، سەرەرای ئەوەی كە پاڵنەریان تەنیاو تەنیا بەرژەوەندی خود بوو.
لە چاخی رۆشنگەری ئوسكوتلەندی بوو كە بیرمەندانی وەك ئادەم سمیس و دیڤید هێوم وئادەم فێرجسون گەشەیان پێداو, هەوڵی ئەنجامدانی ئەو بیرۆكەیەیان دا لەسەر دامودەزگا گەلێكی مرۆیی و بازرگانی و یاسا و زمان و رەوشتی مرۆیی، هەتا بەهاو دابونەریتەكانیش، دوور لەوەی كە بیرۆكەیێكی ئابووری تەسك ئاسۆبێ، سمیس لە كتێبەكەیدا ((بیرۆكەیەك لە هەستە رەوشتیەكاندا)) دەڵێت: رەوشت پێشكەوتنی بەخۆیەوە بینی و شیان و بواری بووژانەوەو دەوڵەمەندی بەردەوامی، ئەوەی كە پەسەندە لە لایەن خەلكەوە دایە مرۆڤایەتی. كە رۆژگار دانی بە گرنگی و چالاكیبوونیدا نا.
ئەو بیرمەندانە لایان سەیربوو كە چۆن ئەو بەهاو دامودەزگایانە هاتنە ئاراوە تاكو سوودو قازانج بە مرۆڤایەتی بگەیێنن، سەرەڕای ئەوەی كە زادەی هیچ عەقلێك بووبن. تێبینیەكەی ئادەم فێرجسۆن سەبارەت بەوەی كە كاردەستی و بەرهەمی مرۆڤ رێتمێكی باڵاتری وەرگرتووە بە بەراورد لەگەل هەر سیستەمێك كە لە كۆمەڵگادا هەیە وە هەر بیرمەندێك كە بیری لێكردبێتەوە.
بیرمەندی نەمساوی هایك، ئەو روانینەی دوای دوو سەدە پێچەوانە كردەوەو جەدەلێكی زۆری كرد دەرباری ئەو بیرۆكە كۆنەی كە دەڵێت دام و دەزگاكان دابەش دەكرین لە نێوان ئەوانەی كە سروشتین و ئەوانەی كە دەستكردن، هەروەها گوتی بەشی سێیەمیش هەیە، كە ئەویش دام ودەزگای كۆمەڵایەتین كە رێكخستوو هەمیشەیین، خەلكی لەو باوەرەدان كە ئەمانە لە داهێنانەكانی مرۆڤ بوونە، بۆیە دەكرێ‌ گوڕانكاریان تێدابكرێ‌ و بەپێی ویست وخواست سەرلەنوێ هەیكەلەیان دابرێژنەوە، هەروەها هایك روونیكردەوە كە ئەو بیرۆكەیە هەڵەیە، چونكە عەقلی مرۆڤ و كۆمەڵگا بەیەكەوە گەشەیان كردووە. داتلیشانی ئەو دام ودەزگایانەی كە یەكگرتوویی كۆمەڵگایان پاراست و دام دەزگای نوێیان دامەزراند، وەك ئەوەی كە سوشیالیستەكان داوای دەكەن، دەتوانن كە ئەو سیستەمە تێكبشكێنن كە رێگا بە مانەوەی كۆمەڵگا دەدات.

سیستەم بەبێ دەستوردان
سیستەمی خۆبەخۆیی رەورەوەكانی كۆمەڵگا بەگەرخراوی دەهێلێتەوە بەبێ‌ ئەوەی پێویستی بە دەركردنی فەرمان هەبێ‌ لە ناوەندەوە. كومەڵگای ئازاد، كۆمەڵگایەكی رێكخستووە، نەك لەبەر ئەوەی كە خەلكی گوشكراون كە پێویستە چیبكەن، بەڵكو دابونەریتە پێشكەوتووەكان و دامودەزگا بۆماوەییەكان لە كۆمەڵگای مرۆییدا ئەو بوارەی بە تاكەكان داوە كە كاربكەن بۆ بەجێهێنانی ئامانجە خودیەكانیان و لەهەمان كاتدا پێداویستیەكانی خەلكانی دیكە، لەرەفتارو كرداری خەلكی رێتم وشێوازی دیاریكراو پەیرەو دەكرێت چونكە هەر لە بنەڕەتدا لە لایەن كۆمەڵگا پەسەند كرابوون و بوار بە كۆمەڵە جیاجیاكان درابوو، ئەوانەی كە بەردەوام پەرەیان پێدەدا.
هایك لە روونكردنەوەیەكدا دەڵێت: شتێكی رێكەوت نیە كە جیاوازیەكی بەرچاو و فراوان لە رووی بژێوی ماددیدا لە جیهانی سێیەمدا بەرچاو دەكەوێ‌، شوێنی بەیەك گەیشتنی شارو گوند، هەروەها هەبوونی كۆمەڵگای ئالۆز كە بە فەرمان بەرێوە دەبرێن، لەهەمبەر ئەو كۆمەڵگایانەی كە یەكگرتوون، سەرەڕای چەندین یاسای پێویست بۆ بەرێوەبردنی كۆمەڵگا، كە جیاوازیێكی زۆریان لەگەل یەكتریدا هەیە.
ئەو سیستەمانەی كە رێگا بە كاركردنی سیستەمێكی كۆمەڵایەتی ئاڵۆزی وەكو شار یا ئابووری جیهانی دەدەن , ئەوانە سیستەم نین بەمانا زانراوەكەی لە تێگەیشتنی ئەو واتایەدا, ئەو سیستەمانەی كە رێگە نادەن تاكەكان ئازار بە خەلكی بگەیینن و دزی و ساختەیی و پەیمانشكێنی بكەن، لە راستیدا ئەو سیستەمانە مەودایەكی بەرفراوان بە خەلك دەدەن لە رەفتارو رەوشتیاندا , پێیان دەڵێت كە چۆن هەڵسوكەوت بكەن , بەڵام هەرگیز پێیان ناڵێت كە دەبێ چیبكەن.
گەشەكردنی بەها رەوشتیەكان
چوارچێوەی رەوشتیی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی لە باری پێشكەوتنی بەردەوامدایە، چونكە رێكخراوی نوێ‌ پەیدا دەبن و دادەمەزرێن، بوار بە كۆمەڵگا دەدەن كە بە شێوەیەكی باشتر رۆڵی خۆی ببینێ‌، كێشەیەك هەیە، ئەویش ئەوەیە كە پێش وەختە نازانین كە كام سیستەمە شیاوی ئەنجامدانە و كامیان ناگونجێ‌.
یاساو داب و نەریتە باو و ئاساییەكانمان، حالی حازر رێنوێنیمان دەكەن دەربارەی ئەو بابەتانەی كە توانینی بەرەو پێشەوەبردنی كۆمەڵگایان دا بە ئێمە بەو شێوەیەی كە ئێستا تێیدایە. بەڵام نوێبوونەوەو دەست پێشخەری و تاقیكردنەوەو هەڵە لە ئارادان ئەگەر مەبەستمان بوو كە بەردەوام بین لە دۆزینەوەی یاسا گەلێكی نوێ‌ كە بوار بە كۆمەڵگا بدەن درێژە بە كارلێكردنەكان بدات، ئەوانەی كە لە پێشدا زانراو نەبوون.
دامودەزگا كۆمەڵایەتیەكان ئەوانەی كە كۆمەڵگا بە رێكخراوەیی دەهێلنەوە، لەوانە دام ودەزگاكان، داب ونەریت و بەهاكان، كەرەستەن لەو رووەوە ئەوانە چەندین تێگەو زانیاری نەوەكانی بەر لە ئێمەیان لە هەگبەدایە، دەربارەی چۆنیەتی و شێوازی ژیان و رەفتارو هەڵسوكەوت، كە هەموویان لەسەر دەستی نەوەی تازە پێگەیشتوو هەموارو هاوكێش دەكرێنەوە، ئینجا ئەوە بەگشتی دەگوازرێتەوە بۆ نەوەكانی داهاتوو. ئەو كۆَمەڵانەی كە ئەو جۆرە سیستەمانە دەئافرێنن لەو رووەوە سوودمەندن بەبێ‌ ئەوەی هۆكارەكانی بزانن، ئەو دام ودەزگایانەی كە زانیاریەكانیان لێ‌ دەگوازرێتەوە، ئەنجامی كاری مرۆیین، بەڵام مەرج نیە ئەنجامی پلاندانانی مرۆیی بن.

گواستنەوەی سیستەمەكان
بەپێی بیرۆكەكانی هایك، سێ‌ دەستە لە سیستەمی كۆمەڵایەتی هەن، دەستەی یەكەم ئەوەیە خۆمان پلانرێژی بۆ دەكەین وەكو یاساكانی پەرلەمان. دەستەی دووەم ناونراوە بە زانیاریە نادیارەكان، سیستەم گەلێكن هەموومان پەیرەوییان لێدەكەین وەك هەستكردن بە ویژدان و دادپەروەری، ئەوەی كە تێیدەگەین هەرچەندە گەر نەمانتوانی لە چەند وشەیەكدا دایبنێین. هەروەها دەستەی سێیەمیش هەیە كە تایبەتە بە رەفتاری باش, دەتوانین تۆماریان بكەینەوە، بەڵام هەوڵدانمان بۆ پۆلین كردن و رێكخستنەوەیان بە شێوەیەكی یاسایی لە پرەنسیپ نزیك دەبێتەوە نەك راستەوخۆ ببێتە ریسایەكی یاسایی.
سیستەمی یاسای عورفی بۆماوەیێ ئەنگلوساكسۆنی لەسەر دەستەی سێیەم نمایش كراو لەسەر مەسەلەو ئەحكامە جیاجیاكاندا پەرەی سەند و دوای ئەوە خرایە پاڵ كۆمەڵێ‌ یاسا بە درێژایی سەدەكان, ئینجا وردە وردە راهێنرا، بەشێوەیەك كە لە داهاتوودا شیاوی هەمواركردن بێت، ئێمە لەو سیستەمانە فێردەبین و بەشداری لە پێشكەوتنیدا دەكەین، سەرەڕای ئەوەی كە زۆر جار لە راڤەكردنیاندا سەركەوتوو نابین. دەستەی دووەم و سێیەمە، كە ئەو توانایەیان هەیە كە سیستەمێكی ئالۆز بئافرێنن، زانیاریە وەرگیراوەكان بقۆزنەوە بەبێ‌ كۆتایی، لەوەی كە ئەقلی مرۆڤێك بتوانی دایبنێ‌.

بۆچی پێویستیمان بە ئازادییە
سیستەمە كۆمەڵایەتیە ئالۆزەكان ئازادی كاریان پێویستە، چونكە ئەو زانیاری و مەعریفەیەی كە بە كاریگەری دەیهێلێتەوە، ئەستەمەو لە هەمان كاتدا ناكرێ‌ لە لایەن دەسەڵاتی ناوەندییەوە كۆبكرێتەوە.
هەوڵی بەكارهێنانی دەستەی یەكەم لە سیستەمەكان واتە یاساكان، بۆ گۆرینی دەستەی دووەم و سێیەم لە سیستەمی خۆبەخۆییدا، بە تەئكید سەركەوتوو نابن، چونكە بوتەیەكە مەعریفەی مرۆیی كۆدەكاتەوە، ئەوەی كە بواری بۆ خەڵكی رەخساندووە كە لە كۆمەڵگای كراوەدا بەیەكەوە بژین و تا گەیاندویانەتە ئەو ئاستە خوشگوزەرانیەی كە ئێستا تیایدان. ئەمەش لە دەوڵەتی سوشیالیستی كۆنداو لە ناو ئیمپراتوریەتی سوڤیەتیدا بینرا، كە لە پاڵیدا دەوڵەت هێرشی كردو دادپەروەری نەریتی و ویژدان و رەوشتی هاوسەنگی دابری و ئاستی بژێویش لە رادەبەدەر دابەزی.
ئازادی شتێكی بنەڕەتییە لە پرۆسەی ئەنجامدانی سیستەمی خۆبەخۆیی لە كۆمەڵگادا، چونكە ئێمە پێشتر نازانین كام لە یاساكان گونجاون. ئازادی كارێكی بنەڕەتییە لە پرۆسەی تاقیكردنەوەو هەڵەدا بۆ زانینی ئەوەی كامیان بە سوودەو كامیان بە سوود نیە. لەبەر ئەوەی هێزی داهێنەرانەی مرۆڤ بە هیچ شێوەیەك بە ئەنجام ناگات، مەگەر لە كۆمەڵگایەكدا كە دەسەڵات و مەعریفە بە شێوەیەكی بەرفراوان دابەشكرابن، داسەپاندنی رێتمێكی لە پێشدا كێشراو بەسەر كۆمەڵگادا، هێزی كاری داهێنەرانە پوچەڵدەكاتەوە. پێشكەوتن بە هیچ شێوەیەك بە فەرمان دروست نابێ‌.

دابەشكردنی دەسەڵات
توخمی بنچینەیی و سەرەكی پێشكەوتنی هەر كۆمەڵگایەك، دابەشكردنی دەسەڵاتە لە نێوان هاولاتیاندا، لە جیاتی قۆرخكردنی لە دەستی دەوڵەتدا. ئەمەش بواری ئەزموونەكان دەرەخسێنێ‌ بۆ كۆمەڵگا دەربارەی سیستەم و ئەو بەهایانەی كە تەحەكوم بە رەفتارو رەوشتیەوە دەكەن، ئەو سیستەمە رادەیەك بۆ ئەو ئەزموون و هەڵەیەی كاریگەری هەڵەشەیی دادەنێ‌، مەگەر لەسەر گروپێكی بچوك لە كۆمەڵگادا، ئەمەو بوار بەو یاسا بە سوودانە دەدات كە چاودێری و لاسایی بكرێنەوە ئەگەر هاتوو سەركەوتوو بوون كە ببن بەبەشێك لە پێكهاتەی كۆمەڵایەتی بۆ كۆمەڵگایەكی ئازاد.
سەرەرۆیی و یاسا شكێنی لە كۆمەڵگای لادێی بچوك و یەكگرتوودا شتێكی ئەستەمە، لەگەل ئەوەشدا لە كۆمەڵگا گەورەكاندا دوو شتی بنچینەیین بۆ پاراستنی خەلك لە ژیانی هاوچەرخدا. ئەو چالاكییە پڕ بەهایانە ئەستەمە ئەنجام بدرێن ئەگەر دەسەڵات لە دەستی دەوڵەتێكی ناوەندیدا قۆرخ كرابێت و لە نێوان خەلكدا دابەش نەكرابێ‌.

دەڵیی كاری دەستێكی شاراوەیە
لە كۆمەڵگەی ئازاددا، خەڵكی كەمتر ناچار دەكرێن، كە ملكەچی دەوڵەت بن، لەگەل ئەوەشدا شتێكی دروستكراونیە، لە راستیدا ژیان لە كۆمەڵگای ئازاددا لەوانەیە سەخت و دژوار بێت، چونكە تاكەكان ناچار دەكرێن كە رابێن لەگەل پێداویستیەكانی خەلكانی دیكە، كار لە كۆمەڵگای ئازاددا بە سەركەوتوویی بەرێوە دەچێ‌، چونكە رێكبوونێك دروست دەكات لە نێوان حەزو ئارەزووە ناكۆكەكان لە رێگای داهێنانی پاڵنەرەكان بۆ خەڵكی، تاكو حەزو ئارەزووە خودیەكانیان بەدی بهێنن، لە رێگای بە دیهێنانی حەزو ئارەزووەكانی خەلكانی دیكەوە. ئەمە رێك پێچەوانەی كۆمەڵگای گێرە شێوێنە كە تاك تیایدا هیچ لە خواستەكانی جێبەجێ‌ ناكات مەگەر لەسەر حسابی خەلكانی دیكە نەبێ.
هەروەك ئادەم سمێس گوتویەتی: ئامادەین بۆ خزمەتی پێداویستیەكانی خەلك، لە هەمان كاتدا خزمەتی ئامانجە خودیەكانیشمان رەچاو دەكەین. هەروەكو بلێی ئەمە بە دەستێكی شاراوە ئەنجام دەدرێت. ئەم سیستەمە ئالۆزەی كە سازاندن و رێكبوون لە نێوان ئارەزووە هاودژەكانی خەلكدا دەكات, ئەوانەی كە جیاوازییان لەگەل یەكتریدا هەیە، لەوانەیە لە دەستپێكدا خوازیاری شێواندن و تەمومژی بن، بەڵام شتێكی پێویستە كە سەیرێكی دوای ئەو تەمومژیە دەسپێكەیە بكەین، ئەگەر ویستمان ببینین كە كۆمەڵگای ئازاد چۆن كار دەكات.
كاتێ‌ كە ئەلكسێس دی تۆكفێل بۆ یەكەمین جار لە سالی 1831 پێی نایە ناو خاكی نیۆیۆرك و گوێ‌ بیستی بە گوتەی خۆی ((دەنگە دەنگی شاراوە)) بوو، ئەو مێژونووسە گەورەیە لە نووسینێكیدا دەربارەی كۆمەڵگای ئەمریكا دەنووسێ‌: ئەو ساتەی كە پێ‌ دەنێیتە ناو خاكی ئەمریكا، رووبەرووی جۆرێك لە هەراو هۆریا دەبێتەوە، ململانێیەكی نادیار لە هەموو لایەكدا، هەزاران لەو كە داوای بەدیهێنانی حەزوو ئارەزووە كۆمەڵایەتیەكانیانن.
هەوڵدان بو زانین و چۆنیەتی كاركردنی كۆمەڵگایەك تەنیا بە چاودێریكردن و گوێگرتن لێی زانیاریەكی ئەوتۆمان دەست ناكەوێ. ئەوەیان وەك ئەوە وایە كە یەكێك هەوڵبدات بزانێ‌ كە كاتژمێر چۆن بە هۆی پێدانی كاتی زەمەنی كار دەكات. ئەوەی كە بوار بە كاتژمێری كۆمەڵگا دەدات كە لە سوڕان و كاركردندا بێت، ئەو كارلێكەرەیە كە دەبێ‌ ئەنجام بدرێ‌ لە نێوان خەلكدا.

ئازادی پشتگیری هەماهەنگی و تەبایی دەكات.
چالاكی بازرگانی تارادەیەك زەمینەسازی و ئاسانكاری دەكات لە بەرامبەر هاوكاری كۆمەڵایەتی لە كۆمەڵگای ئازاددا، بەهۆی ئەوەی كە بوار بە خەلك دەدات كە خزمەتی خەلكانی دیكە بكات.
ئەوەش خۆی لە خۆیدا هەل و بوارێكە پەیدا نابێ‌ ئەگەر هاتوو كاری تاكە كەسی بوو، یاخود لە دۆخی شەڕی هەموو دژ بە هەمووان بوو. ئەو پاڵنەرانە بواری هاوكاریكردنی یەكتریمان پێدەدا، سەرەڕای ئەو جیاوازی بیروبۆچوونە زۆرەی كە لە ئارادایە دەربارەی مەسەلە سیاسیەكان، یان باوەرە ئایینیەكان، ئەو كاتەی كە خەلكی كەل وپەل و خزمەتگوزاریەكانیان نمایش دەكەن یاخود لە كەسانی دیكەی دەكڕن، واتە نازانن لەگەل كێ‌ هەڵسوكەوت دەكەن.
لە كۆمەڵگای ئازاددا موسلمان، یەهودی، كریستیان گشتیان لە چالاكیە بازرگانیەكاندا سوود لە یەكدی وەردەگرن، بەبێ‌ ئەوەی كە باوەرەكانیان بگۆرن، ئەدیب و چالاكڤانی سیاسی فەرەنسی، فرەنسوا ماری ئەروێت، كە بە ڤۆلتێر دەیناسین، لە نامە فەلسەفیەكەیدا پێناسەیەكی تۆمار كردووە، بۆ جەماوەر, كە راڤەی ئەو داهێنانە دەكات و خەلكی هاندەدات دەربارەی داهێنانی كوتانی دژی ئاوڵە. هەروەها بۆ خوێنەرە فەرەنسیەكان پتر پێناسەی جیهانی بەریتانیای سەرسورهێەرو دینامیكی و خاوەن كولتورە جیاوازەكان و لێبوردەو تارادەیەك ئازاد دەكات، ئەمە لەلایەك بازاری باقەنووتی دراویش سەرنجی راكێشا، هەروەك لە شەشەمین نامەیدا بەمجۆرە باسی كردووە:
((كە دەچێتە ناو بازاری بورسەی لەندەن، ئەو شوێنەی كە لە هەر هۆلێكی دیكە زیاتر هەیبەت و شكۆداری هەیە، كە نوێنەرانی سەرجەم میللەتان تیایدا كۆبوونەتەوە لە پێناو سوود گەیاندن بە ئادەمیزاد. لەوێ‌ یەهودی خەریكی سەودایە لەگەل موسلمان و كریستیانی وەك ئەوەی كە سەر بەیەك ئایین بن. لەو بازارە تەنها كەسی مایە پووچ بێباوەر سەیر دەكرێ‌، پرۆتستانتی مەشایخی باوەر بە پرۆتستانتی مەعمەدانی دەكات. لایەنگیرو شوێن كەوتوانی كەنیسەی بەریتانی بەڵینی كریكۆری پەسەند دەكەن.
لە ئەنجامی بەجێ‌ هێشتنی ئەو گردبوونەوە ئاشتی و ئازادانەیەدا، دەبینین هەندێ‌ كەس دەچنە كەنیسە، هەندێكی دیكە هەوڵدەدەن كە شەرابێك بنۆشن, لەولاشەوە پیاوێك بەرێوەیە بۆ تەعمید كردن لە حەوزێكی گەورەدا بەناوی باوك و كوڕو روحی قودسەوە، لەو لاوە پیاوێك كوڕەكەی لەگەل خۆی دێنێ‌ خەتەنەی بكات و چەندین ئایەتیش بەژوور سەری منداڵەكە دەخوێنرێنەوە بەبێی ئەوەی لێی تێبگات، ، هەروەها كۆمەلێكی دیكە بەرێوەن بۆ كەنیسەكان چاوەرێی وەرگرتنی ئیلهامی خودایین و تاكو با كڵاوەكانیان نەبات, و هەمووان رازین.....))
ئاسایش و خوشگوزەرانی مرۆڤ پەیوەستە بە خودی مرۆڤەكان لەگەل یەكتریدا، لە كۆمەڵگا ئازادەكاندا، پێشكەوتن بە قۆناغەكانی ئەو نەتەوانە دەربازدەبێ‌، كە كێشەكان ناكوكی و ناتەبایی لە بیروباوەڕەكاندا دەردەخات، ئەو ناكوكیانە بە ئاشتی لە قازانجی هەموومان چارەسەر دەكرێن و دەبنە بەشێك لە چوارچێوەی رەوشتی میراتی. لەئارادا نەبوونی ئەو میكانیزمە بۆ گواستنەوەی بەها رەوشتیەكان لە كۆمەڵگا نا ئازادەكاندا، یەكێك لەو هۆكارانەی كە دەبنە هۆی كێشە ئایینی و كۆمەڵایەتیەكانی ئەو كۆمەڵگایانەی كە ئازادییان تێدانیە.

ئازادی سیستەم دەئافرێنێ‌
تەنها دام و دەزگایەكی سەرەكی كە بواری رێككبوون لە كۆمەڵگایەكی ئازاددا مەیسەر دەكات، حوكمی یاسایە. لە كۆمەڵگای ئازاددا، یاسا هاوتەریب نیە بۆ حوكمی زۆرداری لە كۆمەڵگا تۆتالیتاری و ئۆتۆكراتیەكاندا، هەروەها هیچ جۆرە پەیوەندیەكی لەگەل ئەو یاسایەدا نیە كە لە پەرلەمانەكانی رۆژئاوادا دەردەچن، هەروەك بینیمان یاسایەك هاتەبوون نەك بەكاروكردەی سیاسیەكان بەڵكو لە ئەنجامی بڕیارەكانی دادوەرەكان بوو.
تۆكفیل لە كتێبەكەیدا (( دیموكراسی لە ئەمریكا)) وەسفی ئەو یاسایانە دەكات كە چۆن سیستەم دەپارێزن لە كۆمەڵگای ئازاددا، لەو كتێبەدا نووسیویەتی، روحی یاسا كە لە قوتابخانەو دادگاكاندا دادەرێژرێت، پلە بە پلە ئەگەرەكان دەخاتە بەرچاو تا لە هەناوی كۆمەڵگادا جێگیر دەبێت و دەچێتە ناو چینەكانی خوارەوە بە شێوەیەك كە گەل لەداب ‌و نەریت‌و حەزی دەسەڵاتدارداری دادوەر بەرجەستە دەكەن.
لە كۆمەڵگای ئازاددا رێز لە یاسا دەگیرێ‌، نەك بە بەكارهێنانی هێز ((ئەگەر حكومەت ئەو مافە بەخۆی بدات لە بەكارهێنانی هێز بۆ پاراستنی ئازادی)) بەڵام بە پشت بەستن بۆ ئەو یاسایانەی كە هاتنە بوون و تاقیكراونەتەوە لە ژیانی كردەكیدا، بەهاكان یاخود رۆحی یاسا پەیوەستبوونێكی توندی بە بەهاكانی شارستانیەتەوە هەیە.
حكومەتی بنكە فراوان ئەو رێزەی بەردەكەوێ‌ بە مەبەستی چاودێری كردن لەسەر كۆمەڵگا، كە هاوكوك نیە لەگەل میراتی كۆمەڵگاكان، لە تێگەیشتنیان بۆ هەڵەو راستی. ئازادی لە كۆمەلگاكاندا سیستەم دەئافرێنێ‌. و دام و دەزگاكانی كۆمەڵگای ئازاد لە پارێزگاری كردنی ئاشتیدا، بەرژەوەندی دەدەنە خەلكی، زیاتر لە هەر دەوڵەتێكی پولسیی یاخود تۆتالیتاری.