پەیوەندی ئایین و دەوڵەت :

Oct 09 2018

پەیوەندی ئایین و دەوڵەت :

شرۆڤه‌

گفتوگۆیەكی سێ قۆڵی لە نێوان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا و یەكێتی ئەوروپادا

وەرگێران:
پێشەكی
لە دوای هێرشە تیرۆریستیەكانی ساڵی (2001)ەوە، گۆڕانكاری گەورە لە تێڕوانینی وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكادا ڕوویدا, لە ئاست ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ( وموسڵمانانی ناوەوە و دەرەوەی وڵاتەكە و بە تایبەتی چەمكی ئیسلامی سیاسی.)
دەستووری وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا ڕێگە نادات حكومەت پشتگیری ئایینێكی دیاری كراو بكات و هاوڵاتیانی ئەمریكا ئازادن لەوەی بە پێی بیروباوەڕی خۆیان ئایینداری و كاری پەرستن ئەنجام بدەن. ئەوروپاییەكان سیستمگەلێكی جیاوازو جۆراجۆریان هەیە، هەر لە (عەلمانیەتی) توندەوە لە فەڕەنسا بۆ ئایینێكی پشتگیری لێكراو لە شانشینی یەكگرتووی بەریتانیادا.
لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئیسلامییە سیاسییەكان و ڕێكخراوە سیاسییەكانی دیكە جیاوازی و ناكۆكیان هەیە لە سەر ڕۆڵی گونجاوی شەریعەت، یاخود یاسای ئیسلامی.
ئەم سیستمی بەها لێكجیاوازانە ئەو ڕۆڵە هەمە چەشنە ڕوون دەكەنەوە كە ئایین لە ژیانی گشتیدا دەیبێنیت، تەنانەت لە دیموكراسییە پێشكەوتووەكانیشدا. گفتوگۆكردن لەسەر پەیوەندی نێوان ئایین و دەوڵەت مشت و مڕێكی باوە, بەڵام ئەگەر تێڕوانین و لێكدانەوەكان بە شێوەیەكی بنەڕەتی لێكجیاواز بن، ئەوا دەبنە هۆی خوڵقاندنی نیگەرانی و بە هەڵەتێگەیشتن لە هەموو لایەكەوە، تەنانەت ئەمەریكاییەكان، ئەوروپاییەكان و خەڵكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش لە ململانێیەكی ناوخۆییدان بۆ دەستنیشانكردنی پەیوەندی گونجاو لە نێوان ئایین و دەوڵەتدا.
لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا،دیموكراسی بەو مانەیە دێت - بە لای كەمەوە لە هەندێ وڵاتاندا- كە پارتە ئیسلامییە سیاسییەكان دەسەڵات دەگرنە دەست، هەروەك ئەوەی پارتی داد و گەشەپێدان بەم دواییە لە توركیادا گەیشتە دەسەڵات.
ئیسلامییەكان پەیامێكی سیاسی ڕوونیان پێیە كە ئاڕاستەی توێژێكی گەورەی كۆمەڵگەكەی دەكەن، هەروەها سەرچاوە و توانایەكی ڕێكخراوەیی بەهێزیان هەیە، لەگەڵ ئەو پاڵێوراوانەی وەك كەسانێكی ڕاستگۆ و بە توانا دەردەكەون.
ئەگەر پرۆسەی چاكسازی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بخرێتەگەڕ، ئەوا خەڵكانی ئەم ناوچەیە خۆیان بڕیار لە پرسە سیاسییە سەرەكیەكان دەدەن - لە نێویاندا پەیوەندی نێوان دەوڵەت و ئایین - لە ڕێی هۆكار و ئامرازە دیموكراسییەكانەوە، بە چەشنی ئەوەی ئەمریكاییەكان و ئەوروپاییەكان كردوویانە و بەردەوامن لەسەری. لە ڕاستیدا تاقە وەڵامێكی ڕاست و دروست بۆ ئەم پرسە لە ئارادانیە: پەیوەندی نێوان ئایین و دەوڵەت لە دەوڵەتە دیموكراسییە پێشكەوتووەكانی جیهانیشدا جیاوازیەكی گەورەیان هەیە.
لە كاتێكدا خەڵكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕووبەروِوی ئەم پرسانە دەبنەوە، هەروەها كاتێك ئەمەریكاییەكان و ئەوروپاییەكان دەكەونە گفتوگۆ لەگەڵیاندا لە بارەی پرۆسەی چاكسازییەوە، ئەوا دەبێت ئەو ڕاستیەمان لەبەرچاو بێت كە ئەو پارتانەی پابەندبوونێكی حەسرییان هەیە بە گرتنەبەری هۆكار و ئامرازە دیموكراسییەكانەوە، ئەوان دەبنە گەمەكارێكی شەرعی لە پرۆسە سیاسییەكەدا.
لە 6ی تشرینی یەكەمی ساڵی 2008دا، دامەزراوەی فریدریك – ئیبەرت -ستیفتەنگ و پرۆژەی دیموكراسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چوار شارەزایان كۆكردەوە كە خاوەن باگراوندی جیاوازبوون بۆ گفتوگۆكردن لە بارەی كاریگەری ئایین لە سەر حكومەت. جینیڤە عەبدۆ كە یەكێكە لە ڕۆژنامەنووسەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆب ئیدگار، كە سەركردەیەكی ئایینی مەسیحی ئەمەریكی و ئەندامی پێشووی كۆنگرێس، دایتمار نایتەن، كەسێكە ئەڵمانی و ڕاوێژكاری پێشووی سەرۆكی پارتی سۆشیال دیموكرات و ئەندامی پەرلەمانی ئەوروپا لە بواری سیاسەتی دەرەوەدا.
لەگەڵ ئیبراهیم هوزەیبی، ئەندامی ئیخوان موسلمینی میسر، كە هەر یەكەیان تیشكیان خستە سەر ئەو هاوسەنگییە هەستیارەی لە نێوان ئایین و سیاسەتدا هەیە لە ئەمریكا، یەكێتی ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەم نووسینە لە دەرئەنجامی ئەم گفتوگۆیەوە سەرچاوەدەگرێت و بە تێروتەسەلتر لە سەر هەندێ خاڵی بنەڕەتی ڕادەوەستێت.

بەهای گفتوگۆ
یەكێك لە دیارترین و بەهێزترین گروپە ئیسلامییەكان لە شانۆی هاوچەرخی سیاسی میسردا بریتییە لە ئیخوان موسلمین، ئەم بزووتنەوەیە" ئیخوان موسلمین" لە ساڵی 1928 لە لایەن حەسەن بەنناوە بۆ بە ئیسلامكردنی كۆمەڵگەكە دامەزرا. هەرچەندە ئیخوان لە لایەن حكومەتی میسرییەوە قەدەغەكراوە، بەڵام تا ڕادەیەكی دیاری كراو بە شێوەیەكی ئاشكرا بەشداری لە گۆڕەپانی سیاسیدا دەكات.
هەشتا و هەشت ئەندامی پەرلەمانی میسری كە وەك پاڵێوراوی سەربەخۆ دەنگیان پێدراوە سەر بە ئیخوان موسلمینن، ئەمە سەرەڕای ئەو توندوتیژیە بەرچاوەی لە لایەن دەوڵەتەوە لە دژیان ئەنجامدرا بۆ ڕێگەگرتن لە دەنگدانیان لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2005دا.
بە بەردەوامی سەركردە و چالاكگەرانی ئیخوان روِوبەروِوی دەستگیركردن، تەنگپێهەڵچنین و ئەشكەنجەدان دەبنەوە لە بەرامبەر ئەو چالاكییە سیاسییانەی ئەنجامی دەدەن. سەرەڕای ئەم سەركوتكاریە، بۆ ماوی زیاتر لە 25 ساڵە ئیخوان پەنابردنەبەر توندوتیژی ڕەتكردۆتەوە، تەنها شێوازی ئاشتیانەی گرتۆتەبەر بۆ هێنانەدی ئامانجە سیاسی و كۆمەڵایەتیەكانی.
حكومەتی ئەمریكا گومانێكی قووڵی هەیە لە ئاست ئیخوان موسلمیندا، بەهۆی ئەو بانگەشانەی باس لە پەیوەندی نێوان ئیخوان و ئیسلامییە توندرۆكان دەكەن، بەهۆی هەڵوێستی ئیخوان لە ئاست ئیسرائیل و لە ئاست هەژموونی ئەمریكا لە ناوچەكە، هەروەها بەهۆی قەدەغەكردنی ئەم بزووتنەوەیە لە لایەن حكومەتی میسرییەوە. لەگەڵ ئەوەشدا و بە لەبەرچاو گرتنی كاریگەری و ڕۆڵی سیاسی ئیخوان لە میسر و بڵاوبوونەوەی لە سەرانسەری جیهانی عەرەبیدا، ئەوا گفتوگۆكردن لەگەڵیدا گرنگە.
ئیخوانەكان هەوڵی جێبەجێكردنی شەریعەت دەدەن لە ڕێی هۆكارە دیموكراسییەكانەوە. هەرچۆنێك بێت، لە ڕوانگەی ئەمریكی و ئەوروپاییەكانەوە هەر كاریگەریەكی ئایین لە سەر حكومڕانێتی هەڕەشە و مەترسییە، لەبەر ئەوە خوازیاری جیاكردنەوەیەكی ڕوونترن لە نێوان بیروباوەڕی ئایینی و حكومەتەكانیاندا. هەروەها ئەمە نیگەرانی لە نێو هەندێ لە میسرییەكاندا دروست دەكات، لە نێویاندا عەلمانیەكان و قیبتییەكان، كە ئەمەی دواییان گەورەترین كەمینەی ئایینین لە میسردا.
هەروەها ئەو تەحەدایەی ئەوروپاییەكان بەهۆی كۆچكردنەوە ڕووبەڕووی دەبنەوە ڕەهەندێكی ئایینی هەیە. بۆ ماوەیەكی دورودرێژە ئەوروپاییەكان شكستیان هێناوە لە ئاوێتەكردنی موسلمانە كۆچكردووەكاندا. ئەڵمانییە توركەكان، كە بۆ ماوەی چەند نەوەیەك لە ئەڵمانیادا ژیان، پێش ئەوەی ڕێگای بە هاوڵاتیبوونیان بۆ خۆش بكرێت. لە كاتێكدا هێشتا ئەڵمانییە توركەكان روِوبەڕووی تەحەدا دەبنەوە، لە نێویاندا گۆڕانی بیروباوەڕی پێشوەختە لە سەر ئەسڵی نەتەوەییان بۆ سەر ئایینەكەیان، بەڵام ئەڵمانیەكان وردە وردە ئاشنایەتییان لەگەڵیاندا زیاد دەبێت و وەك بەشێك لە كۆمەڵگەی ئەڵمانی قبوڵیان دەكەن.
بە چەشنی ئەڵمانیا، حكومەتە ئەوروپاییەكانی دیكە دەستیان كرد بە بەشداری پێكردنی رەوەندە موسڵمانە گەورەكانی وڵاتەكەیان و ئەو دەوڵەتانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە كەوتونەتە سنووری باشووریانەوە.
بە پێی دایتمار نایتەن، كە ڕاوێژكاری سیاسەتی دەرەوەی ئەندامی پەرلەمانی ئەوروپایە مارتین سكوڵزە، تێڕوانینی باوی ناو ئەوروپاییەكان لە ئاست پەیوەندییان لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بریتیە لە لێكنزیكردنەوەیەكی چالاك. نایتەن باس لەوە دەكات كە نەتەوەكانی باكووری ئەفریقیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی فراوان دراوسێی ئەوروپان و پێویستە وەك هاوشانێكی یەكسان مامەڵەیان لەگەڵدا بكرێت و گفتوگۆكردن لەگەڵ ئەو لایەنانەدا كە ئامادەی كاركردنن لە سەر بنەمای ڕێزگرتن و بەرژەوەندی دوولایەنە، بە چاوپۆشین لە ئایدۆلۆژیای سیاسییان، پێكهاتەیەكی گرنگە لە هێنانەدی تێگەیشتنێكی هاوبەش.
لە كاتێكدا ئەمە بەو مانایە نایەت كە مەرجە هەردوولا هەمان بەهایان هەبێت، بەڵام ئەنجامدانی گفتوگۆ لە نێوان ئەوروپا و دراوسێكانیدا هەنگاوێكی گرنگە. نایتەن بە تایبەتی جەخت لەسەر ئەنجامدانی گفتوگۆی چڕ لەگەڵ سەركردە سیاسیە ئاینیەكاندا دەكاتەوە، بە چەشنی ئیخوان موسلمین بۆ ئاسانكاری كردن بۆ هێنانەدی پەیوەندیەكی باشتر لە نێوان ئیسلام و ڕۆژئاوا،" ئیرۆ - ئیسلام" یاخود هێنانەدی جۆرێك لە "چاكسازی" لە ئیسلامدا لە لایەن موسڵمانەكانی ئەوروپاوە كە ببێتەهۆی شكاندنی بەربەستە ئایدۆلۆژیەكان.

تێڕوانینی ئیسلامییە سیاسییەكان
ئیبراهیم هوزەیبی، كە ئەندامی ئیخوان موسلمینی میسر و ئەندامی بۆردی بڵاوكراوەكانی ئەنتەرنێتی ئەم بزوتنەوەیەیە، (Ikwanweb.com) نوێنەرێكی پێشكەوتوخوازی نەوەی گەنجی ئیسلامیەكانە كە خۆیان تەرخانكردووە بۆ پڕكردنەوەی كەلێنەكانی بە هەڵە لێكتێگەیشتنی نێوان ئیسلام و ڕۆژئاوا. هوزەیبی باس لەوە دەكات كە لێكدانەوە و تەفسیری گروپەكەی بۆ بەیەكداچوونی نێوان ئایین - دەوڵەت جیاوازیەكی بەرفراوانی نیە لەگەڵ مۆدیلەكانی ڕۆژئاوادا، لەو ڕووەوە كە سیستمێكی بەها دیاری كراو دەبێتە سەرچاوەی یاسا و بنەمای حكومەتەكان. بەلای هوزیبییەوە، هەر سێ ئاینەكە كە باوەڕیان بە یەكتاپەرستی هەیە ( مەبەست ئاینەكانی یەهودی، مەسیحی و ئیسلامە كە باوەڕیان بە بوونی یەك خوا هەیە) هاوبەشن لەوەدا كە یەك چوارچێوەی ئەخلاقییان هەیە و ڕێز لە بەهاكانی مرۆڤ دەگرن كە دەبێت لەم ڕوانگەیەوە حكومڕانێتی كۆمەڵگە بكرێت. ئەو باوەڕی وایە تەنها لە ڕێی بنەمای ئایینییەوە، پارێزگاری ڕاستەقینە بۆ ئەم بەها و پێوەرانە بەردەوام دەبێت.
هوزەیبی باس لەوە دەكات كە تێكەڵكردنی دامەزراوە ئایینی و سیاسییەكان شتێكی خوازراو نیە. لە هەمان كاتدا بە پێی ڕەشنووسی بەرنامەی سیاسی ئیخوان موسلمین لە ساڵی 2007، ئیخوان موسلمین باوەڕی بە عەلمانیكردنی تەواویش نیە.
پەیمانگای كارنیگی بۆ ئاشتی نێودەوڵەتی شیكردنەوەیەكی بڵاوكردەوە لەسەر ڕەشنووسی ئاماژەپێكراو، كە تێیدا شارەزایانی ئەم پەیمانگایە باس لەوە دەكەن كە بەرنامەكە "ئاماژەی تێكەڵ لە خۆدەگرێت دەربارەی هەڵوێست و تێڕوانینە سیاسییەكانی ئەم بزوتنەوەیە" لەبەر ئەوەی ڕەشنووسە نوێیەكە جەختكردنەوەكەی خۆی گۆڕیوە بۆ ئەو پرسەی كە ئایا دەبێت تا چ ئاست و مەودایەك حكومەت لە سەر بنەمای شەریعەت دابمەزرێت.
نووسەرەكان ئەوە دەخەنەڕوو كە " بزوتنەوەكە بە ڕەوتێكی لەسەرخۆ هاوكێشەكەی گۆڕیوە لە جەختكردنەوە لە سەر جێبەجێكردنی شەریعەت بۆ ئەوەی شەریعەت بكرێتە مەرجەعێكی ئیسلامی" ئەمەش بۆ "دڵنیاكردنەوی ڕای گشتی". هەروەها نووسەرەكان سەرنجی ئەوە دەدەن كە لەگەڵ ئەوەشدا، " بزووتنەوەكە بە دەگمەن جەخت لەسەر كەمكردنەوەی پابەندبوون دەكات بە شەریعەتی ئیسلامییەوە."
ئەگەر ئەم هەڵسەنگاندنە هەڵسەنگاندنێكی ورد بێت، ئایا ئیخوان موسلمین هەڵوێستێكی یەكگرتووی هەیە لە پێداگیركردن و خۆتەرخانكردنی بۆ هێنانەدی دەوڵەتێكی ئیسلامی لە ڕێی ئامرازە دیموكراسییەكانەوە؟ یاخود جیاوازی و دابەشبوونێكی ناوخۆی هەیە لە ئاست تەفسیركردنی شەریعەت و هۆكارەكانی گرتنەبەریدا؟ ئایا جیاوازیەكان لە نێوان نەوەكاندان، یان جیاوازی ئایدۆلۆژین، یاخود هەردووكیانن؟ دەرئەنجامی ئەم مشت و مڕانە هەرچیەك بێت، ئەوا ڕاپرسیەكانی ڕای گشتی ئەوە دەخەنەڕوو كە زۆرینەی زۆری موسڵمانەكان خوازیاری شێوەیەكی دیموكراسین بۆ حكومەتەكانیان.
هەروەك جینیڤە عەبدۆ، نووسەری كتێبی "جگە لە یەزدان خوایەكی دیكە نیە: میسر و سەركەوتنی ئیسلام"، سەرنجی ئەوە دەدات، كە پرسی ئەوەی دەبێت تا چ ڕادەیەك سیاسەتی دەوڵەت بگونجێت لەگەڵ ئیسلامدا، مشت و مڕێكی ناوخۆییە كە بۆ ماوەی چەند سەدەیەكە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە ئارادا بووە. بە زۆری سەركردە ئایینیەكان لەگەڵ حكومەتەكاندا لەسەر ڕاگرتنی هاوسەنگییەكی گونجاو لە پێكداداندان. لەم ڕۆژگارەدا، كاریگەری شەریعەت بە ئاستێكی بەرفراوان جیاوازە لە نێو نەتەوە موسڵمانەكاندا.
دەستووری سعودیە ئیسلام و فەرمودەكانی پێغەمبەر موحەممەدە. مەملەكەتی سعودیە تەفسیری خۆی بۆ شەریعەت جێبەجێ دەكات، لە نێویاندا سزا سەختە سەپێنراوەكان "حد" بەسەر تاوانی دزی، چەتەیی و خواردنەوەی مەی.
لە ئێران، لە كاتێكدا سەركردەكان لە هەڵبژاردنێكی ململانێی ئامێزدا هەڵدەبژێردرێن، بەڵام سەركردەی باڵا لە دەستووری وڵاتەكەدا وەك بەرزترین دەسەڵاتی سیاسی و ئایینی ڕاگەیەنراوە. ئەو یاسایانەی لە پەرلەمانەوە دەردەچن لە لایەن ئەنجومەنێك لە شارەزا ئایینیەكانەوە پێداچوونەوەیان پێدا دەكرێت. بۆ ئەوەی ئەوە دەستنیشان بكەن ئایا لەگەڵ شەریعەتدا دەگونجێن یان نا.
وڵاتانی دیكەی وەك ئوردن و مەغریب سیستمێكی زۆر جیاوازتریان هەیە، ئەم وڵاتانە شەریعە بۆ مەسەلەكانی باری كەسی بەكاردەهێنن، وەك میراتی و تەڵاق، لە كاتێكدا خۆیان بە دوور دەگرن لە جێبەجێكردنی لە مەسەلەكانی دیكەدا. دەوڵەتی توركیا بە توندی پابەندە بە عەلمانیەتەوە، لە كاتێكدا كۆمەڵگەكە زیاتر بە ئیسلامی دەبێت.
ئەوەی پەیوەست بێت بە میسرەوە، دەوڵەت بە ڕەسمی بەرەو سیستمێك هەنگاوی هەڵگرت كە پتر ئایینی بوو، كاتێك لە ساڵی 1980دا دەستووری وڵاتەكەی هەمواركرد كە بە ڕەسمی شەریعەتی كرد بە سەرچاوەیەكی سەرەكی یاسادانان. لەگەڵ ئەوەشدا، لە بواری جێبەجێكردندا، گۆڕانكاریەكی كەم ڕوویدا.
لە ساڵی 2007دا، دەستووری میسر هەمواركرا بۆ ئەوەی ڕێگە لە پێكهینانی ئەو پارتە سیاسییانەی بگرێت كە لە سەر بنەمای " هەر چوارچێوەیەكی ئایینی یان مەرجەعی ئایینی یان هەر بنچینەیەكی ئایینی" دادەمەزرێن، یاخود كاردەكەن. ئەم نموونانە ململانێ ناوخۆییە دورودرێژەكانی میسر ڕوون دەكەنەوە بۆ چارەسەركردنی پەیوەندی نێوان ئایین و دەوڵەت.


پەیوەندی نێوان ئایین و دەوڵەت لە ئەمریكادا
گەڕان بە دوای دۆزینەوەی هاوسەنگییەكی گونجاو لە نێوان ئایین و دەوڵەتدا تەنها پەیوەست نیە بە ئیسلام و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە. هەر لە سەرەتاوە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا ڕووبەڕووی شەڕی جیاكردنەوەی دەوڵەت و كڵێسا بووەوە لە پەیوەندیدا بە گەشەكردن، ئەنجامدانی ئەركە ئایینیەكان لە قوتابخەكان و هەڵواسینی پەیامە ئایینیەكان لە دامەزراوە حكومییەكاندا، وەك دە ڕاسپاردەكە* لە دادگاكاندا و دانانی درەختی چەژنی كریسمەس** لە دامەزراوە كارگێڕییە سەرەكییەكانی شارەكاندا. ئەگەر خەڵك لە ڕێی هەڵبژاردنی دیموكراسییەوە، دەنگیاندا بۆ ئەوەی بەرنامەیەكی دیاری كراو لە پرۆگرامەكانی پەروەردەدا بخوێنرێت، ئایا دەبێت ئەم وانەیە بوترێتەوە؟
زۆرێك لە ئەمریكییەكان باوەڕیان وایە كە دیوارێك هەیە و دەبێت هەبێت لە نێوان ئایین و دەوڵەتدا لە وڵاتەكەیاندا. هەرچۆنێك بێت، ئەم تێڕوانینە وەڵامی ئەو پرسیارە ناداتەوە ئایا دەبێت سیاسەتێكی دیاری كراوی حكومەت لە ژێر كاریگەری ئاییندا بێت،.
هەروەك بۆب ئێدگار، سكرتێری گشتی پێشووی ئەنجومەنی نەتەوەی كڵێساكانی مەسیح لە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا، ئاماژەی پێكردووە، كە جیاكردنەوەی ئایین و دەوڵەت مەرج نیە ئەوە لە خۆبگرێت كە دەبێت كەسانی خاوەن بیروباوەڕی ئایینی لە حكومەت دووربخرێنەوە. ئایین دەتوانێت ڕۆڵێكی بەرچاو ببینێت لە كاریگەربوون بەسەر بڕیاری سیاسەمەتدارانەوە. ئەو نوێنەرەی كە سەر بە دانیشتوانێكە زۆربەیان ئایینپەوەررن دەكرێت لە بەرژەوەندی بەهاكانی كۆمەڵگەكەی دەنگ بدات.
ڕەنگە لیژنەی كاری سیاسی موسڵمان و ئەمریكییەكان فشاربخەنە سەر كۆنگرێس لەسەر یاسایەك كە كاریگەری هەبێت لە سەر ڕەفتارە ئیسلامییەكانی ناو وڵاتەكە و سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا. ڕەنگە هەموو هاوڵاتیان دەنگ و متمانەی خۆیان بۆ دیاری كردنی ئەو كەسە بدەن كە نوێنەرایەتیان دەكات، نامە بۆ سیناتۆرەكان بنووسن، هەروەها بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بەشداری بكەن لە ڕێی پشتگیری كردن لە بەها و سیاسەتەكانەوە.
هەروەك جینێڤە عەبدۆ سەرنج دەدات، تیڕوانینە گوماناویەكانی حكومەتی ئەمریكا لە ئاست كۆمەڵگە موسڵمانە ئەمریكاییەكاندا، بۆتە هۆی ئەوەی بەشداری سیاسی و ئەنجامدانی چالاكی لەلایەن موسڵمانەكانەوە پتر دووچاری گیروگرفت ببێتەوە لەو وڵاتەدا. لەسەروبەندی ڕووداوەكانی 11ی سێپتەمبەری ساڵی 2001دا، كە حكومەت هەڵسا بە ئەنجامدانی چاوپێكەوتن لەگەڵ هەزاران كۆچكردوودا كە زۆربەیان لە وڵاتە ئیسلامییەكانەوە هاتبوون، تۆوی گومانی لە نێوان حكومەت و ئەم كۆمەڵگەیانەدا چاند. لەو كاتەوە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا بۆتە هۆی خوڵقاندنی ناڕەزایی لە نێوان موسڵمانە ئەمریكاییەكاندا. لە دەرئەنجامدا، هەندێ لە سەركردە موسڵمانەكانی ئەمریكا هەستیان بە پێویستی خۆ دورخستنەوە لە حكومەت كرد، لە بری ئەوەی بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ كاری لەگەڵدا بكەن بۆ ئەوەی سیاسەتەكانی بگۆڕن.
یەكێك لە خەسڵەتە دیارەكانی دیكەی كۆمەڵگەی فرەڕەنگی تەنها بریتی نیە لە لەخۆگرتن و لێبوردەیی لە ئاست تێكڕای ئایینەكاندا، بەڵكو لەخۆگرتن و لێبوردەیش لە ئاستی ئەوانەدا كە بێ ئایینن. ئیدگار، كە پێشتر ئەندامی كۆنگرێس بووە لە سەر ویلایەتی پەنسلڤانیا، باس لەوە دەكات ئەم ئازادبوونە لە ئایین لە وڵاتە یەكگرتوەگانی ئەمریكادا بوونی نیە. ئەو نائومێدە لە نەبوونی سەركردە میانڕەوە بەهێزەكان: نەبوونی ئەو سەركردە میانڕەوانەی كڵێسەی، پەرستگای جولەكە و مزگەوتەكان كە فرەیی ئایینی بەو شێوەیە لێكدەدەنەوە كە بێ باوەڕی لە خۆدەگرێت، هەروەها ئەو بیروباوەڕەی پێی وایە مەحاڵە بتوانرێت بوونی خودا بسەلمێنرێت.
لەخۆگرتنی دەستەواژەكانی "لە سایەی خوا" لە بەڵێندان بۆ دڵسۆزبوون بۆ ئەمریكا، ئەمەریكاییەكانی دابەش كردووە بۆ ئەوانەی خاوەنی بیروباوەڕی ئایینین و ئەوانەی بێ باوەڕن. وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكاش بە چەشنی وڵاتانی دیكە بە دەست ئەو كێشەیەوە دەناڵێنێت كە بریتییە لە ڕۆڵی ئایین لە دیموكراسسیدا، لە مەسەلەگەلێكدا كە لە ڕواڵەتدا بچوكن، بەڵام لە ڕووی ڕەمزییەوە گرنگن.
یەكێك لە مەسەلەكان، هەروەك ئەندامی پێشووی پەرلەمانی ئەڵمانی دایتمار نایتەن ئاماژەی پێدەكات بریتییە لە جەژنی سوپاسگوزاری ئەمریكا كە نموونەیەكە بۆ ڕوونكردنەوەی كراوەیی ئەمریكا لە ئاست تێكڕای باوەڕەكاندا: "(سوپاسگوزاری) لە بیروباوەڕی ئەمەریكاییەكاندا چەسپاوە، لە كاتێكدا بەكارهێنانی بیروباوەڕی ئایینی و شێوازی وتارەكانی كڵیسا، دەرفەت بۆ تێكڕای ئایین و بیروباوەڕەكان دەڕەخسێنێت، تەنانەت بە ڕاشكاوی ئەوانە لە خۆدەگرێت كە باوەڕیان بە بوونی خوا نیە." لێبوردەیی ئایینی خەسڵەتێكی ئەمریكی چەسپاوە كە لە لایەن دامەزرێنەرانی ئەمریكاوە جێگیركراوە، لەگەڵ ئەوەشدا بە بەرەدەوامی سنوورەكانی توانای ئایین بۆ لە قاڵبدانی حكومەت پێناسەكراوەتەوە.

بەشداری ئەوروپاییەكان
بەهۆی ئەوەی ئەوروپاییەكان پەیوەندیگەلێكی جیاوازیی نێوان ئایین و دەوڵەتیان هەیە، ئەوا باش دەزانن ڕێگا جیاوازەكان چیە بۆ پێكەوەژیان یاخود كارلێكی ئایین لەگەڵ دیموكراسیدا. بۆ نموونە، لە فەڕەنسا، دیموكراسی بە مانای دەوڵەتێكی عەلمانی توند دێت.
تەفسیری فەڕەنسا بۆ عەلمانیەت درێژدەبێتەوە بۆ كردارە ئایینیەكان لە بوارە گشتیەكاندا، تا ئەو ڕادەیەی ئەو مناڵانەی لە قوتابخانە گشتیەكاندا سەرپۆش لەسەردەكەن سزا دەدرێن. لە شانشینی یەكگرتوی بەریتانیا، كلێسای ئینگلتەرا لەلایەن دەوڵەتەوە دامەزرێنرا و بەشداری لە ئەركە جۆراجۆرەكانی دەوڵەتدا دەكات، ئەگەرچی لەلایەن حكومەتەوە هیچ داراییەكی بۆ دابین ناكرێت.
لە ئەڵمانیا هیچ ئایینێك نیە لە لایەن دەوڵەتەوە دامەزرێنرابێت، بەڵام هەندێ گروپی ئایینی دانپێدانراو هەن كە مۆڵەتیان پێدەدرێت ڕێنماییەكانی خۆیان لە قوتابخانە گشتییەكاندا بڵاوبكەنەوە و باجیان لەسەرە كە لە لایەن حكومەتەوە لە ئەندامەكانیان وەردەگیرێت. هەرچۆنێك بێت موسڵمانەكانی ئەڵمانیا هەمان ئەو ئیمتیازاتانەیان نیە كە گروپە ئایینیەكانی دیكە هەیانە. بەو پێیە، لە لایەكەوە دەوڵەتی ئەڵمانیا پتر لە ڕووی دامەزراوەییەوە بە كلێساوە گرێدراوە زیاتر لە هەندێ وڵاتی دیموكراسی دیكە.
لە لایەكی دیكەوە ئایین ڕۆڵێكی كەمتر دەبینێت لە ژیانی سیاسی ئەڵمانیادا وەك لەوەی لە وڵاتانێكی وەك وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا دەیببینێت، كە تێیدا سەركردە سیاسییەكان پتر باس لە پاساوە ئایینیەكان دەكەن بۆ سیاسەتە كۆمەڵایەتیەكان. لە دەرئەنجامدا، پەیوەندی نێوان ئایین و دەوڵەت لە ئەڵمانیا پڕكێشیەكی دەگمەن دەخوڵقێنێت هەم بۆ ئەڵمانیا و هەم بۆ یەكێتی ئەوروپا لە پەیوەندیدا بە ئاوێتەكردنی موسڵمانەكانەوە لە كۆمەڵگەی ئەوروپیدا.
پڕكێشیەكانی یەكێتی ئەوروپای پەیوەست بە ئاوێتەكردنی كەمینەی موسڵمانەكانەوە بەهۆی ئەو مشت ومڕە بەردەوامەوە ئاڵۆزتربووە كە بریتییە لەوەی ئایا دەبێت ڕێگە بە نەتەوەی موسڵمانی توركیا بدرێت بچێتە پاڵ یەكێتی ئەوروپا یان نا. توركیا چاوەڕێی قبوڵكردنی ئەندامێتی تەواوی یەكێتی ئەوروپا دەكات، لە كاتێكدا ڕووبەڕووی ئاستەنگگەلێكی گەورە دەبێتەوە لە لایەن ئەندامانی ئەم یەكێتییەوە كە ترس و نیگەرانییان هەیە لە ئەندامێتی توركیا.
هەندێ مشت و مڕی ئەوە دەكەن كە نابێت ڕێگە بە ئەندام بوونی توركیا بدرێت لەبەر چەند هۆكارێكی ئابووری، سیاسی، جوگرافی و مافەكانی مرۆڤ. لەكاتێكدا هەندێ لەم نیگەرانیانە شایستەی ئەوەن گفتوگۆی جیدییان لەبارەوە بكرێت، بەڵام زۆرجاریش بۆ شاردنەوە ترسێكی كەلتوری قوڵترە دەربارەی وەرگرتنی وڵاتێكی زۆرینە موسڵمان لە یەكێتی ئەوروپادا.
دەبێت لە كۆتاییدا تێكڕای دەوڵەتە ئەندامەكانی یەكێتی ئەوروپا هەڵوێست وەربگرن لە بارەی ئەوەی ئایا دەبێت توركیا ببێتە ئەندام یاخود نا. ئەگەر وەڵامەكە نەخێربێت، ئایا ئەمە چۆن كاریگەری و ڕەنگدانەوەی دەبێت لە سەر پەیوەندی ئیسلام - ئەوروپا؟ ئەگەر وەڵامەكە بەڵێ بێت، ئایا ئەوروپا دەتوانێت ئاڵو گۆڕ بەسەر خۆیدا بهێنێت لە توراسی مەسیحی- یەهودی بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی ڕاستەقینە ئەوانە لە خۆبگرێت كە تەفسیری جیاوازیان هەیە بۆ پەیوەندی نێوان دەوڵەت و ئایین؟

دوورتر لە گفتوگۆی سێ قۆلی
گفتوگۆكردن لە بارەی پەیوەندی جیاوازی نێوان ئایین و دەوڵەت لە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا، یەكێتی ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەو ڕاستیە ڕوون دەكاتەوە كە ئەم گفتوگۆیە ئاساییە و شتێكی نامۆ نیە، هەم لە و وڵاتانەدا كە دیموكراسیەتێكی پتەو پێشكەوتوویان هەیە و هەم لەو وڵاتانەدا كە تازە دیموكراسی تێایاندا سەرهەڵئەدات. لە ڕاستیدا تەنها ئەنجامدانی گفتوگۆ بە مانای ئەوەنیە كە مەرجە هەموو لایەك لەگەڵ یەكدا هاوڕابن، بەڵام گفتوگۆ دەبێتە هۆكارێك بۆ هێنانەدی تێگەیشتنێكی هاوبەش.
هەندێ تاوتوێی بیرۆكەی "چاكسازی" موسڵمانەكانیان كرد كە دەكرێت بە تەواوەتی لەگەڵ مۆدێلی حكومەتی ئەوروپیدا یەك بگرێتەوە. ئایا تا چ ڕادەیەك موسڵمانەكانی ئەوروپا نەرمیان دەبێت بۆ ئەوەی دووبارە هەندێ لە لایەنەكانی شەریعە تەفسیر بكرێنەوە؟ ئایا چۆن هەر حكومەتێكی ئەوروپا كە پێناسەی خۆی هەیە بۆ پەیوەندی نێوان دەوڵەت و ئایین خۆی لەگەڵ ئەم كوتلە نوێیەی دەنگداندا دەگونجێنێت؟ ئایا چۆن موسڵمانەكانی ئەوروپا خۆیان دەگونجێنن؟
لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئیخوان موسلمین بە گۆڕانكاری ناوخۆییدا تێپەڕی: نەرمیەكی زیاتری لە لێكدانەوەی شەریعەتدا پیشاندا و ڕۆڵی شەریعەت لە دەوڵەتدا بۆتە جێی جیاوازی و ناكۆكیەكی زیاتر. ئەندامە گەنجەكانی ئیخوان تەحەدا دەكەن و دووبارە سیستەمە كۆنەكە دادەڕژێنەوە. ئیخوان موسلمین ئەوەی خستۆتەڕوو كە تەنها بە هۆكار و ئامرازە دیموكراتیەكانی حكومڕانێتیكردنەوە پابەندە، هەروەك لە ڕەتكردنەوەیدا بۆ پەنابردنەبەر توندوتیژی سەلماندویەتی تەنانەت لە كاتێكدا ڕووبەڕووی سەركوتكاریەكی توند دەبێتەوە لە لایەن حكومەتی میسرییەوە.
لە كاتێكدا هێشتا پابەندبوونی ئیخوان موسلمین بە دیموكراسییەوە تاقینەكراوەتەوە ئەگەر هاتوو دەسەڵاتی گرتەدەست، بەڵام پێدەچێت بانگەشەی ئیخوان بۆ پابەندبوون بە دیموكراسییەوە پتر راستگۆیی هەبێت بە بەراورد بە وتارە بەتاڵەكانی حكومەتەكەی موبارەك دەربارەی دیموكراسی و چاكسازی.
كۆمەڵگەی موسڵمانانی ئەمریكا ڕەهەندێكی دیكە بۆ ئەم مشت و مڕە سێ قۆڵیەوە زیاد دەكات. ئایا ئەمریكا هەموو كارێك دەكات كە لە توانایدا بێت بۆ ئەوەی داوای بەشداری كردن لە موسڵمانەكان بكات لە حكومەتێكی فرەییدا، یاخود ئەمریكا پتر موسڵمانەكانی وڵاتەكەی گۆشەگیر دەكات؟ ئایا ڕای گشتی ئەمریكا دووردەكەونەوە لەوەی عەبدۆ بە تێكەڵبوونی موسڵمانەكانی ئەمریكا لەگەڵ موسڵمانە عەرەبەكاندا وەسفی دەكات؟
پرسیارەكان زۆرن و وەڵامەكانیش دوورن لە دڵنیاییەوە. لەم ڕۆژگارەدا كە بوارەكانی بازرگانی و پەروەردە بە جیهانی بوونە و باس لە پاراستنی ژینگە دەكرێت، بە دڵنیاییەوە شێوازی بەڕێوبردنی حكومەتەكانمان بیروبۆچوونی جیاواز لە نێوان نەتەوە و خەڵكەكاندا دەخوڵقێنێت.
هەندێ ئەوە دەخەنەڕوو كە تاكە كەسەكان لە سیستمە دیموكراسیەكاندا، بەهۆی بەشداری كردنیان لە حكومەتدا هەڵدەستن بە پاراستن و پێشخستنی بەهاكانیان. هەندێكی دیكە باوەڕیان وایە تێكڕای بەهاكان لە سەرچاوە ئاسمانیەكانەوە دێن كە دەبێت هەمولایەك ملكەچی بۆ بكەن. لە كاتێكدا هاوڵاتیانی هەندێ لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەروەها هەندێ لە هاوڵاتیانی ئەمریكا و ئەوروپاش، باوەڕیان وایە بناغە ئایینیەكان تەنها هۆكارن بۆ بونیادێكی مەدەنی، زۆرێكی دیكە بە توندی دژی ئەم بیرۆكەیەن.
ئەم جیاوازیانە، بە شێوەیەكی حەتمی بەردەوام دەبن. گفتوگۆ لە بارەی ئایین و دەوڵەتەوە گفتوگۆیەكی حەتمی و بەهادارە، دەبێت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا و یەكێتی ئەوروپا بەردەوام بن لە سەر ڕێزگرتنی دوولایەنە و گفتوگۆیەكی هۆشیارانە دەربارەی ڕێگاجیاوازەكانی كاریگەری ئایین لە سەر دیموكراسی و حكومەت.



_________________________
* بریتییە لەو دە ڕاسپاردەیەی كە خودا بە حەزرەتی عیسای داوە و باس لە ئەركی مرۆڤەكان بەرامبەر خۆیان و خودا دەكات، هەروەك لە ئینجیلدا هاتووە.
** یادی لە دایك بوونی حەزرەتی مەسیح .