نەخشەی سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی ئۆباما

Oct 09 2018

نەخشەی سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی ئۆباما

هیمن غه‌نی

بەشی دووەم و كۆتایی وەرگێڕان:بەشی 4 :
ئیدارەی ئۆباما و ئەوروپا
وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا و ئەوروپا لە ڕێی هاوپەیمانێتی هەردوو بەری زەریای ئەتڵەسییەوە پێكەوە گرێدراون كە بۆ ماوەی پتر لە 50 ساڵە بۆتەهۆی پاراستن و سەقامگیركردنی ئاشتی لە ئەوروپادا. هەر لە دوای كۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەمەوە، ئەمریكا لە كۆششی بەهێزكردن و پتەوكردنی یەكگرتویی و یەكێتی وڵاتە ئەوروپیەكاندا بووە، یەكەمجار لە ڕێی پلان و پرۆژەی مارشاڵەوە، دواتر لە ڕێی گەشەپێدان و پشتگیریكردنی ئەو دامەزراوانەی تازە بنیاتنرابوون، وەك كۆمەڵەی ئاسن و خەڵوزی ئەوروپی.
لەگەڵ ئەوەشدا، نیگەرانی و پرسی جیۆپۆلەتیكی سەرەكی لای وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا، ئەوەیە فراوانی و بەربڵاوی هەردو كیشوەری ئاسیا و ئەوروپا "ئیروئاسیا" نەبنە تەحەدایەك بە قەبارەی كیشوەرێك ( واتە لە حاڵەتی نزیكبوونەوەیاندا وەك یەك كیشوەر ڕەفتار بكەن) بە چەشنێك ببنە سەرچاوەی هەڕەشە بۆ هەژموون و باڵادەستی ئەمریكا.
تاوەكو ئەندامانی یەكێتی ئەوروپا زیاتر بێت، ئەوا یەكگرتو و یەكێتی لە نێویدا كەمتر دەبێت، بەو پێیە ئەگەری ئەوە لاواز دەبێت فەڕەنسا و ئەڵمانیا بتوانن زاڵبن بەسەر ئەم یەكێتیەدا. بە هەمان شێوە دڵنیابوون لەوەی "ئیروئاسیا" نەبێتە سەرچاوەی تەحەدا بۆ ئەمریكا بەو مانایە دێت كە دەسەڵات و دەستڕۆیشتوی ڕوسیا لە ڕۆژهەڵاتی شاخەكانی كارپاسیاندا *(زنجیرە چیایەكە لە ئەوروپای ڕۆژهەڵاتدا و كەوتۆتە سنوری نێوان سلۆفاكیا و پۆڵەندا، درێژدەبێتەوە بۆ ئۆكرانیا و ڕۆژهەڵاتی ڕۆمانیا) تێنەپەڕێت - كە ڕوسیا ئەو وڵاتەیە زیاتر ئەگەری ئەوەی لێدەكرێت هەژموونی خۆی بەسەر ناوچەیەكی بەربڵاودا بسەپێنێت و ببێتە سەرچاوەی هەڕەشە بۆ وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا.
كەواتە دەبێت ئەمریكا هاوكێشە هەستیارەكە هاوسەنگ ڕابگرێت، لە لایەكەوە هەڵبستێت بە هاندانی پێكهاتنی یەكێتیەكی ئەوروپی كە ببێتە پەرژین و بەربەستێك لە دژی ڕوسیا، لە كاتێكدا ڕێگە لەو یەكێتیە بگرێت كە زەمینەی سەرهەڵدانی تاكە هێزێكی ئەوروپی دەڕەخسێنێت.
هاتنی ئیدارەی ئۆباما، ئەو سیاسەتە دەرەكیە تەقلیدیە لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت كە پتر جەخت لەسەر ئەوروپا دەكاتەوە. لە ڕووی مێژووییەوە، پارتی دیموكراتی ئەمریكا بە قووڵی لەگەڵ دەستەبژێرە ڕۆشنبیر و بازرگانەكانی باكووری ڕۆژهەڵاتی وڵاتەكەدا تێكەڵە، كە لە ڕووی كەلتوری، كۆمەڵایەتی و لە هەمووشی گرنگتر لە ڕووی ئابوورییەوە - هەم لە ڕووی سەرمایە و هەم لە ڕووی پەیوەندیە بازرگانیەكانەوە - جەخت لەسەر ئەوروپا دەكەنەوە.
ئەمە پەیوەندیەكی كەمی بە ئایدۆلۆژیای پارتەكەوە هەیە و پتر پەیوەستە بە جوگرافیا و ڕێڕەوە بازرگانیانەوە. بەو پێیە ئۆباما لە كەلتورێكەوە هاتووە بەو شێوەیە لە ئەوروپا دەڕوانێت كە شەریك و بەرژەوەندیەكی هەمیشەی وڵاتە یەكگرتوەكان ئەمریكایە.
لە خوارەوە باسی پێنج وڵات دەكەین كە پێمان وایە گرنگ و بایەخدارن بۆ پەیوەندیەكانی ئەمریكا و ئەوروپا لە ساڵی 2009دا، هەروەها ڕەنگە لە ماوەی چوار ساڵی حكومڕانی ئیدارەكەی ئۆباماشدا هەمان گرنكییان هەبێت. لە نێو ئەو وڵاتانەی ئەوروپا كە سەنگ و قورساییەكی زۆریان هەیە، وەك فەڕەنسا، ئەڵمانیا و شانشینی یەكگرتووی ئەوروپا، ئێمە یەكێك لە هەرە بە هێزترین وڵاتانی ئەوروپای ناوەندیشمان لەبەرچاو گرتووە، پۆڵەندا.
هەروەها ئەو وڵاتەشمان خستۆتە بەرباس كە حاڵی حازر سەرۆكایەتی یەكێتی ئەوروپای لە دەستدایە، كۆماری چیك، ئەو وڵاتەی پێگەیەكی بەرزی لە هەڵسەنگاندنەكانی ئەمریكادا داگیر كردووە، بە هۆی پلانە سەربازیەكانی ئەمریكاوە بۆ جێگیركردنی سیستمی ڕادار لەو وڵاتەدا.
فەڕەنسا
كاتێك بەهێز و یەكگرتوو دەبێت و لە حاڵەتی هەڵچوون و خرۆشاندا نابێت، فەڕەنسا بزێوترین و پڕ جوڵەترین پیاوی دەوڵەتی ئەوروپا دەبێت كە هەوڵی هێنانەدی هاوپەیمانێتی دەدات بەهۆی پێگە و شوێنە جوگرافیەكەیەوە. فەڕەنسا تاقە وڵاتێكە سنووری هاوبەشی لەگەڵ تێكڕای هێزە ناوچەییەكاندا هەیە: ئیسپانیا، ئیتاڵیا، ئەڵمانیا و لە ڕێی كەناڵی ئینگیلیزیەوە، شانشینی یەكگرتووی بەریتانیا.
كاتێك بەهێز و دەسەڵاتدار دەبێت، فەڕەنسا كۆششەكانی بە ئاڕاستەی پێكهێنانی " یەكێتی ئەوروپا" دەخاتەگەڕ كە پاریس سەرۆكایەتی و سەركردایەتی بكات. بۆ هێنانەدی ئەم ئامانجە، هەڵدەستێت بە جوڵاندن و جۆشدانی هاوپەیمانێتیەكانی و دەبێتە سەری ڕمی هەڵمەتی یەكگرتنێكی گەورە. بیر لە چەمپەرلین، ناپلیۆن ودیگۆل و هتد بكەرەوە.)
كاتێك بێهێز دەبێت، فەڕەنسا هەوڵی بنیاتنانی هاوپەیمانێتی دەدات بۆ سنوورداركردن و لە قاڵبدانی هێز و دەسەڵاتی ئەوروپا لەو ڕۆژگارەدا. لەم ساتەوەختەدا فەڕەنسا بە ڕۆژگار و سەردەمی تێپەڕێن لە بەهێزی ڕێژەیی بۆ لاوازی ڕێژەییدا گوزەر دەكات. لە كاتێكدا ئەڵمانیا وەك گەمەكارێكی سەرەكی گەڕاوەتەوە، سەرۆكی فەڕەنسا نیكۆلاس ساركۆزی ناچاربووە فەڕەنسا بەرەو گرتنەبەری ستراتیجیەتی بەرگری ئاڕاستە بكات.
حاڵی حازر پاریس هەوڵی هەڵسوڕاندنی هاوپەیمانێتیەك دەدات بۆ ئیحتیواكردنی ( بە دەربڕێنێكی دیكە بۆ دەورەدان و جڵەوكردنی) ئەڵمانیا. بە گوزارشتێكی سادەتر، پاریس لە ناخی خۆیدا ئەو ڕاستیەی لەبەرچاوە كە ناتوانێت بێ باڵادەستبوون بەسەر ئەوروپادا لە سەر ئاستی جیهان پێگەیەكی گرنگ داگیر بكات، بەدەستهێنانی ئەم ئامانجەش كارێكی زەحمەتە كاتێ ئەڵمانیا ڕاوبۆچون و هەڵوێستی سەربەخۆی خۆی هەبێت.
ساركۆزی دەرفەتی زۆری لە پێشە بۆ ئەوەی ببێتە ڕایەڵی نێوان ئەوروپا و ئەمریكا، لەبەر ئەوەی لە سەردەمی ئیدارەی ئۆبامادا، وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا داوای یارمەتی و هاوكاری ئەوروپا دەكات بۆ بەرەنگاربوونەوە و بەرپەرچدانەوەی ڕوسیا و بۆ پشتگیریكردنی لە هەڵمەتە بەربڵاوەكەی لە ئەفغانستاندا. دەبێت پێداویستیەكانی گۆڕانی فەڕەنسا بە باشی لەگەڵ پلانەكانی ئەمریكادا بگۆنجێت بە چەشنێك كە لە سەردەمی سەرۆكایەتی جۆرج بۆشدا ڕووینەدا.

ئەڵمانیا
پێگەی ئەڵمانیا بە شێوەیەكە كەوتۆتە ناوەڕاستی كۆمەڵێك هێزەوە كە هەر یەكێك لەو هێزانە بە تەنها هاوشانی ئەڵمانیا نابن، بەڵام پێكەوە توانای تێكشكاندنی ئەڵمانیایان هەیە. لەم سۆنگەیەوە، یان ئەوەتا سیاسەتی دەرەوەی ئەڵمانیا بوونی نیە ( لە كاتی شكستپێهێنانی یان دابەشبوونیدا) یاخود سیاسەتێكی دەستدرێژكارانەیە ( كاتێك بە تەنها هەوڵی ملكەچپێكردنی یەك بە یەكی دەوڵەتە دراوسێكانی دەدا بۆ ئەوەی ڕێگە نەدات هاوپەیمانێتیەك لە دژی پێكبهێنن.)
لەم قۆناغەدا ئەڵمانیا بە ڕۆژگاری ئاڵ و گۆڕدا تێدەپەڕێت لە سەردەمی لاوازی جەنگی جیهانی دووەمەوە بۆ هێزی یەكگرتنەوە. بەهۆی ئەم بەرەوپێشچوون و گەشەكردنەوە، هاوسەنگی و هاوكێشەی هێز لە ئەوروپادا لە گۆڕاندایە. لە ساڵی 2009دا، بەرلین كە پتر پێگەی خۆی پتەو دەكات و ڕەوت و ڕێڕەوێكی سەربەخۆ دەگرێتەبەر كار و كۆشش بۆ بەرەوپێشبردنی سیاسەتێكی دەرەكی دەدات كە لە ئاستی خواستەكانیدا بێت.
بەڵام ئەمە لە شەو و ڕۆژیكدا ڕوونادات، بە دەگمەن ئەڵمانیا ئامادەی ئەوەی تێدایە بتوانێت لە ڕووی سەربازییەوە بە سەر كیشوەرەكەدا باڵادەست بێت. كەواتە تاوەكو بەرلین پلانی بەرپاكردنی شەڕی لەگەڵ ڕوسیادا لەبەردەستدا نەبێت ( كە ئەم پلانەی نیە)، ئەوا ناچارە ڕێگایەك بۆ پێكەوژیان لەگەڵ ئەو وڵاتەدا بدۆزێتەوە، بە تایبەتی كە ئەڵمانیا بە تەواوەتی پشتی بە هاوردەكردنی وزە لە ڕوسیاوە بەستووە. ئەمە بە مانای دابەشكردنی دەستڕۆیشتوی دێت لەگەڵ ڕوسەكاندا لە پشتێنەی ئەو دەوڵەتانەی لێكیان جیادەكەنەوە.
ئەمەش بەرلین دەخاتە سەر ڕێی ڕووبەڕووبوونەوە نەك تەنها لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێكانی ڕۆژهەڵاتدا، بەڵكو لەگەڵ ئەو دەوڵەتەی زامنكاری ئاسایشی ئەم دەوڵەتە دراوسێیانەیە، وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا. ئیدارەی ئۆباما ئومێدی ئەوە دەخوازێت ئەڵمانیا پشتگیری لێ بكات لەو گفتوگۆیانەی لە ئایندەدا لەگەڵ ڕوسیادا ئەنجامیان ئەدات، بەڵام بەرلین ئەنجامدانی ڕێككەوتنێكی دوو قووڵی لەگەڵ ڕوسیادا بە گرنگتر دادەنێت.

شانشینی یەكگرتووی بەریتانیا
وەك نەتەوەیەكی نیشتەجێی دوورگە، ئەوا شانیشنی یەكگرتوی بەریتانیا ئاسانتر دەتوانێت لە سەر ئاستی جیهان هێز و دەسەڵاتی خۆی بنیات بنێت، نەك لە سەر ئاستی كیشوەری ئەوروپا. نیگەرانی بەریتانیا ئەوە لەخۆدەگرێت هیچ نەتەوەیەك یەكنەگرێت (یاخود هەڵنەسێت بە داگیركردنی) ئەوروپا و تێكڕای سەرچاوەكانی ئەو كیشوەرە بۆ داگیركردنی بەریتانیا بخاتەگەڕ، هەروەك ئەوەی ئەڵمانیا نزیك بووەوە لە ئەنجامدانی ئەم كارە لە ساڵی 1940دا.
هەرچۆنێك بێت، ڕەنگە ئیدارەی ئۆباما بە سارد و سڕییەوە مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت لە لایەن بەریتانیاوە لە ساڵی 2009 و 2010دا. سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا، گۆردن براون سەرقاڵە بە كێشە و پرسە ناوخۆییەكانەوە ( بە تایبەتی قەیرانی ئابووری ڕوو لە ئاڵۆزبووی بەریتانیا)، هەروەها دەستهەڵگرتن و جێهێشتنی پۆستەكەی ( یان لە ڕێی دۆڕاندنی لە هەڵبژاردنەكانی ناوەڕاستی ساڵی 2010، یان زووتر ئەگەر هاتوو پارتی كرێكاران بڕیاریدا دانانی كەسێكی دیكەیدا لە شوێنەكەی).
بەو پێیە گۆردن براون تا دوا ڕادە بە وریاییەوە هەڵس و كەوت دەكات و خۆی لە هەر پابەندبونێك بە پرۆژە گەورەكانی ئەمریكاوە دەپارێزێت،تاوەكو دڵنیانەبێت ئەم هەنگاوە لە ڕووی ناوخۆییەوە پێگەی لاواز ناكات. بەریتانیایەكی دوو دڵ لەگەڵ خواستەكانی ئۆبامادا یەكناگرێتەوە كە ئومێدی ئەوەی هەیە ئەوروپا زیاتر لەگەڵ سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكادا تێكەڵ بێت.

پۆڵەندا
بە زۆری دەوڵەتە دراوسێكانی وەك هۆكارێك لێی دەڕوانن بۆ سستكردنی ڕەوتی ئەو هێزانەی ڕێگای خێرایان گرتۆتەبەر كە مەبەست لێی دەشتی ئەوروپای باكوورە. لەگەڵ ئەوەشدا، وارشۆ ئەو دەشتە بە ڕێگایەكی دوو سەرە دەبینێت. پۆڵەندە لە زۆرینەی ڕۆژگارەكانی سەدەكانی 16 و 17دا بەدەسەڵاتترین هێزی ئەوروپی بووە، ئەم دەشتەی بەكارهێناوە بۆ درێژكردنەوەی دەستڕۆیشتوی خۆی بۆ كەنارەكانی دەریای بەڵتیق، دەریای ڕەش، شاخەكانی كاریسپانیان و ڕووباری نییپەر.
كەواتە، هەر قەوارەیەكی سیاسی حكومڕانێتی ئەو ناوچەیەی كردبێت، كە لەم سەردەمەدا پۆڵەندا پێكدەهێنێت نەخشەی بۆ بەشێكی گەورەی دەشتی باكووری ئەوروپا داڕشتووە، هەروەها ئەو لێكدانەوەیەی كردووە كە سنوور و چوارچێوەی دەسەڵات و دەستڕۆیشتویەكەی، دەوڵەتانی بەڵتیق، زۆرینەی خاكی ئۆكرانیا و بیلاڕوس دەگرێتەوە.
دوا بە دوای بەدەستهێنانەوەی سەربەخۆیی لە دوای كۆتایی هاتنی شەڕی ساردەوە، پۆلەندا خۆی لە پێگەیەكدا بینیوە كە لە پاڵ ئەڵمانیای یەكگرتو و ڕوسیای هەڵچو و هەڵكشاودایە. بەو پێیە پشتی بە هاوپەیمانە دەرەكیەكان بەستووە - لەم حاڵەتەدا بریتیە لە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا - بۆ پاراستنی سەربەخۆییەكەی. كەواتە پۆڵەندا هیچ بەرژەوەندیەكی نیە لە دووبارە ئاساییبوونەوە و لێكنزیكبوونەوەی ئەمریكا و ڕوسیادا، یاخود هەر دواخستنێك لە جێگیركردنی سیستەمی بەرگری موشەكی بالیستی ئەمریكی لە خاكی وڵاتەكەیدا.
پۆڵەندا خوازیاری بەدەستهێنانی مەشق و تەكنەلۆژیای سەربازییە لە ئەمریكا بۆ ئەوەی بتوانێت درێژە بە سەربەخۆییەكەی بدات - یاخود بگەڕێتەوە بۆ ڕۆژگاری شكۆی كۆمۆنوێڵسی پۆڵەندی - لیتوانی، كە لە سەدەكانی 16 و 17دا گەشەی كرد. لەم قۆناغەدا دەكرێت پێشبینی پەیوەندی گرژ و ئاڵۆز بكەین لە نێوان وارشۆ و واشنتۆندا، بەهۆی گۆڕانی ئیدارەی ئەمریكاوە.
لە مەودای دووردا، ئەمریكا بۆ پارسەنگڕاگرتنی ئەڵمانیای سەربەخۆ و ڕوسیای یاخیبوو پێویستی بە پۆڵەندایەكی بەهێز دەبێت، بەڵام لە مەودای نزیكدا، پێویستی بە خۆگونجاندنی ڕوسیا هەیە لەگەڵ نەخشەكانی - ئەمریكا -بۆ زیادكردنی هێزەكانی لە ئەفغانستاندا.

كۆماری چیك
بەهۆی بوونی شاخە نزمەكان و ناوچەیەكی پڕ گردۆڵكەوە، چیك تا ڕادەیەك پارێزراوە، هێشتا كۆماری چیك بەهۆی ڕووبارە گەورەكانی ئەلب، ئۆدەر، مۆراڤا و ڤلتاڤاوە بە بەشەكانی دیكەی ئەوروپاوە گرێدراوە، ئەمەش وڵاتەكە دەكاتە دەروازەی نێوان دەشتی باكووری ئەوروپا و ئەوروپای ناوەندی.
بەو پێیە، كۆماری چیك بە زەحمەت توانیویەتی سەربەخۆیی خۆی بپارێزێت، ئەمەش ئەوەندەی دیكە ئامادەیی زیادكردووە بۆ ئاوێتەبوون لە چوارچێوەی سیستمێكی سیاسی گەورەتر و بەهێزتردا (بۆ نمونە ئیمپراتۆریەتی نەمسا - هەنگاریا و یەكێتی سۆڤیەت).
لەم ڕوانگەیەوە پراگ چاوەڕێ دەكات لە چ لایەك و بە چ ئاڕاستەیەكدا شەپۆلەكە هەڵدەكات پێش ئەوەی بڕیاری ئەوەبدات چ سیستمەێكی سیاسی هاوچەرخ دەگرێتەبەر لە ڕۆژگاری ئێستادا. ڕاگەیاندنی ئەم دواییەی پراگ بە ئاشكراكردنی نیازی خۆی بۆ دواخستنی پەیماننامەی لیسبۆن، ئەو ڕێككەوتنە گرنگەی مەبەست لێی سادەكردنەوەی پرۆسەی بڕیارسازی بوو لە یەكێتی ئەوروپادا، ئاماژەیەكی ڕوونە كە پلانی پابەندنەبوونی بە یەكێتی ئەوروپاوە هەیە تاوەكو دڵنیانەبێت ئەمریكا پابەند دەبێت بە پاراستنی ئاسایشی ئەوروپییەوە.
ئەمەش ڕێگاچارەی پراگماتیكی (بەرژەوەندخوازی) كۆماری چیك زەقدەكاتەوە لە دواخستنی كاتەكاندا پێش ئەوەی بڕیارێك بدات كە نەتوانێت بە ئاسانی لێی پاشگەزببێتەوە.
هەرچۆنێك بێت، ئیدارەی ئۆباما لە لایەن پراگەوە تەقدیر ناكرێت ئەگەر پەلە بكات لە جێگیركردنی ڕاداری BMD لە كۆماری چیكدا.
ئومێدی واشنتۆن ئەوەیە پراگ لە ماوەی شەش مانگی سەرۆكایەتیەكەیدا بۆ یەكێتی ئەوروپا، یارمەتیدەربێت لە گرتنەبەری ڕۆڵی سەرمەشقێك بەخستنەگەڕی هەڵمەتێك بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی یەكێتی ئەوروپا لە ئەفغانستان و گرتنەبەری هەڵوێستێكی یەكگرتوو لە ئاست ڕوسیادا.
بەڵام ڕەنگە پراگ لە ئاستی ئەم ئەركانەدا نەبێت، هەم لەبەر نەبوونی سەنگ و دەستڕۆیشتوی لە نێو بەشەكانی دیكەی ئەوروپا، هەم لەبەر ئەوەی خۆی دووچاری توڕەیی و هەڕەشەی كرملین ناكات بێ بەدەستهێنانی زەمانەتێكی پتەو لەلایەن ئەمریكاوە.

بەشی 5 : ئیدارەی ئۆباما و ئەمریكای لاتین
بۆ ماوەیەكی دورودرێژ وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا پەیوەندیگەلێكی پڕ لە ئاڵۆزی و ئاستەنگی لەگەڵ ئەمریكای لاتیندا هەبووە. بەهۆی بنەمای مۆنرۆوە ( ئەو بنەما سیاسیەیە سەرۆك جەیمس مۆنرۆ ڕاگەیاند كە نابێت چیتر ئەوروپا دەستێوەردان لە كاروبارەكانی كیشوەری ئەمریكا بكات، ئەم سیاسەتە بەشێك بوو لە دانپێدانانی وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا بە سەربەخۆیی هەندێ لە وڵاتانی ئەمریكای لاتیندا). لە ساڵی 1823دا، واشنتۆن خۆی وەك ئەو هێزە ڕاگەیاند كە بڕیار لە سەر ڕەوت و ئاڕاستەی بارودۆخەكە دەدات لە بەشی ڕۆژئاوای گۆی زەویدا، بەو پێیە نیگەرانی و سەرقاڵی سەرەكی واشنتۆن بریتی بووە لەوەی ڕێگە نەدات هیچ هێزێك لە بەشی ڕۆژهەڵاتی زەویدا سەربەهەڵبدات و بەرەو هەڵكشان بچێت- كە دووری نێوانیان ئۆقیانووسێكە.
واشنتۆن دەسەڵاتی لە ناوچەكەدا چەسپاندووە بۆ جڵەوكردنی هەڵكشان و داكشانی حكومەتەكان، بۆ پەرەپێدانی هاوكاریەكی بازرگانی كە سەربكێشێت بۆ گەشەكردن، هەروەها بۆ بەرەنگاربوونەوەی بازرگانی و گواستنەوەی ماددە هۆشبەرەكان.
دروستە بڵێن لە كاتی دروستبوونی گیروگرفتدا ئەمریكا بایەخێكی زۆر بە ئەمریكای لاتین دەدات - ئەوەی لێرەدا دێتەوە یادمان بەگژداچوونەوەی بازرگانی ماددە هۆشبەرەكان و مەسەلەی ¬- ئێران كۆنترایە- بەڵام زۆر بە ئاسانی ناوچەكە و ئەولەویاتەكانی پشتگوێ دەخرێن كاتێك بارودۆخەكە سەقامگیربێت. كۆتایی هاتنی شەڕی سارد ئاماژەی كۆتایی هاتنی تێوەگلانێكی جیددی ڕوسی بوو لە كاروبارەكانی ئەمریكای لاتیندا، كە ئەمەش گرنگترین خاڵ بوو سیاسەتی ئەمریكا جەختی لەسەر دەكردەوە لە دوای جەنگی جیهانی یەكەمەوە.
لە كاتێكدا بۆش مەسەلەی ڕێككەوتنامەكانی بازرگانی ئازادی بەرەوپێشبرد، گەشتی بە ناوچەكەدا كرد و تەنانەت پەیوەندی نزیكی لەگەڵ سەرۆكی پێشوی مەكسیكدا "ڤیسنت فۆكس" و سەرۆكی ئێستای بەرازیل "لویز ئیناكیۆ - لولا - دا سیلڤا" گرێدا، لەگەڵ ئەوەشدا ئەو ڕاستیە ڕوون بوو كە سیاسەتێكی یەكگرتوو لە ئاست ئەمریكای لاتیندا لە ئارادا نەبوو.
بەهۆی بوونی كێشە گەرمەكان لە سەرتاسەری جیهاندا، ڕەنگە ئیدارەی ئۆباما نەتوانێت سیاسەتێكی یەكگرتوو لە ئاست ئەمریكای لاتیندا بگرێتەبەر، ڕەنگە تەنها دەستكەوتێك كە توانای بەدەستهێنانی هەبێت بریتی بێت لە ئەنجامدانی گفتوگۆی دیبلۆماسی. هەرچەندە ئیدارەی ئۆباما دەرك بە پێوستی نزیكبوونەوە لە ناوچەكە دەكات، بەڵام ڕەنگە كات و سەرچاوەی پێویستی نەبێت بۆ هێنانەدی ئەم ئامانجە.
یەكێك لە (تەحەداكان) گرتنەبەری سیاسەتێكی یەكگرتوو ئەو جیاوازی و هەمەڕەنگیانەیە كە لە ناوچەكەدا هەن. مەكسیك بەشێكە لە ئەمریكای باكوور و لە نزیكەوە بە ویەڵایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكاوە گرێدراوە، ئەمریكای ناوەندی و ناوچەی كاریبییان تایبەتمەندی مێژوویی و تەحەدای ناوچەیی خۆیان هەیە.
لە ئەمریكای باشووردا، بەرازیل گەورەترین وڵاتی كیشوەرەكەیە، بەڵام لە ڕووی مێژوویی و كەلتورییەوە جیاوازە لە بەشەكانی دیكەی ناوچەكە، دانیشتوانەكەی لە كەنارەكاندا چڕبوونەتەوە، بەشی زۆری خاكی بەرازیل بە تەواوەتی خاڵیە لە دانیشتوان.
لە كاتێكدا ناوجەرگەی ئەمریكای باكوور كراوەیە، خاكە بە پیتەكەی بە شێوەیەكی چڕ و پڕ ڕووبارەكانی پێدا تێدەپەڕێت، لە ئەمریكای باشوور بارانی دارستانی ئەمازۆن و شاخەكانی ئەنداس، بە فیعلی كیشوەرەكە بۆ دوو بەش دابەش دەكەن، ئەمەش هەر ئاوێتەبوون و یەكگرتنێكی سیاسی و ئابووری زەحمەت دەكات. داڕشتنی سیاسەتگەلێكی یەكگرتوو بۆ چارەسەركردنی پێداویستی هەر وڵاتێك لە ناوچەكەدا ئەركێكی قورسە.
ئەوەی دۆخەكە دژوارتر دەكات، پێویستی ئیدارەی ئۆبامایە بە ئەنجامدانی هەڵسەنگاندنێك بۆ ئەو نەخشە سیاسییەی لە سەرەتای گۆڕانێكی گەورە و گرنگدایە. دوای ساڵانێك لە تیوەگلانێكی سنووردار لە لایەن واشنتۆنەوە، ناوچەكە دەستی كردووە بە گرتنەبەری ڕەوتێكی سەربەخۆ لە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا، بە چەشنێك كە بۆ سەدەیەكە ئەم ئەگەرە لە ئارادا نەبوو.
نەك تەنها ئەمریكای لاتین لەو ڕاستیە دڵنیایە كە پێویستی بە سەركردایەتی وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا نیە، بەڵكو دەركەوتنی دەوڵەتێكی خاوەن سەنگ و قورسایی وەك بەرازیل كە لە گەشەكردندایە ئەگەری ئەوەی لێدەكرێت ببێتە پارسەنگێكی ناوچەیی بۆ وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا.
بەرژەوەندیەكانی وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا
لە ئەمریكای لاتیندا
سەرەڕای جیاوازی و هەمەڕەنگی ئەمریكای لاتین، ئەوا خاڵی هاوبەشی زۆر هەیە لە نێوان دەوڵەتانی ئەمریكای لاتیندا، هەروەها چەند كێشە و پرسێكیش هەن كە ئیدارەی ئۆباما دەتوانێت هەوڵی یەكلاكردنەوەیان بدات. بە شێوەیەكی گشتی، ڕەنگە تەنها گۆڕانێكی زۆر كەم ڕووبدات، بە تایبەتی لە دوو ساڵی یەكەمی ئیدارەكەی ئۆبامادا.
پرسی یەكەم ( لە ڕوانگەی ئەمریكای لاتینەوە گرنگترین پرسە) بریتیە لە بازرگانی، گەشەكردن و خوڵقاندنی دەرفەتی بازرگانی مەسەلەگەلێكی گرنگن بۆ زۆربەی وڵاتانی ئەمریكای لاتین، كە پشت بە گەیشتن بە بازاڕە گەورەكان دەبەستن بۆ بەردەوامیدان بە هەناردەی بەرهەمە پیشەسازیەكانیان.
لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێككەوتنامەكانی بازرگانی ئازاد لەگەڵ كۆڵومبیا و پەنەما، لە كۆنگرێسی ئەمریكادا قەتیس بووە، كە لە ژێر كۆنتڕۆڵی پارتی دیموكراتیدایە و ئەم پارتەش پتر مەیلی پاراستنی ئابووری و پیشەسازی ناوخۆی هەیە، بەو پێیە بەرەوپێشچوون زۆر بە سستی ڕوودەدات، ئەمە ئەگەر هەر ڕووبدات، لە بواری دەستپێشخەریە بازرگانیەكان لەگەڵ ئەمریكای لاتیندا.
لە ڕوانگەی وڵاتە یەكگرتوەكانەوە، ڕەنگە نیگەرانی سەرەكی لە ئاست ئەمریكای لاتیندا مەسەلەی ئاسایش بێت، ئەمەش یەكێكە لەو مەسەلانەی ئەگەری ئەوەی لێدەكرێت ببێتە پاڵنەری ئەوەی ئەمریكا ڕۆڵێكی كاراتر لەم ناوچەیەدا ببینێت.
سەرەڕای ڕەوتی هەڵكشاوی توندوتیژی لە سنوری نێوان ئەمریكا- مەكسیكدا، پرسەكانی زیادبوونی دەستڕۆیشتویی وڵاتانی وەك ڕوسیا و ئێران لە ئەمریكای لاتیندا لە ئارادان. دەستڕۆیشتویی ئێران لە چەند وڵاتێكی ئەمریكای لاتیندا لە هەڵكشاندایە، لە نێویاندا نیكاراگوا و فەنزویلا، هەروەها نیگەرانیەكانی پەیوەست بە ئەگەری چالاكیەكانی ئێران وەك پەردەیەك بۆ زیادبوونی كردارە تیرۆریستیەكان لە ناوچەكەدا ڕەنگە ئەمریكا پتر پەلكێش بكات بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی چڕتر بایەخ بە مەسەلەكانی پاراستنی ئاسایش بدات لەو ناوچەیەدا.
ئەگەری ئەوە لە ئارادانیە دەستڕۆیشتویی ڕوسیا لە شێوەی ئەنجامدانی وەبەرهێنانی گەورەدا بێت لەم ناوچەیەدا- ڕوسیا توانای ئەوەی نیە لە وڵاتەكەیەوە وەبەرهێنانێكی گەورە بكات لەم كیشوەرەدا - لەبەر ئەوە ئەو ئەگەرەش لە ئارادانیە وڵاتێكی وەك كوبا دووبارە بگەڕێتەوە بۆ ستراتیجیەتی شەڕی سارد بەوەی هاوپەیمانێتیەكی پتەو لەگەڵ مۆسكۆدا گرێبدات.
هەرچۆنێك بێت، ڕوسیا توانای ئەوەی هەیە ببێتە هێزێك بۆ تێكدانی سەقامگیری لەو ناوچەیەدا. بەڵام سروشتی ئەم هەڕەشەیە ڕوون نیە، هەروەها ئەو مەسەلەیەش ڕوون نیە ئایا خودی واشنتۆن خۆی بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بەرهەڵستی ئەم دەستڕۆیشتوییە دەكات یان نا. لە كۆتاییدا، گرنگترین خزمەتێك كە ئیدارەی ئۆباما دەتوانێت بۆ ئەمریكای لاتینی بكات، هیچ پەیوەندیەكی بە ئەمریكای لاتین خۆیەوە نیە -ئەویش ئەوەیە ئابووری ئەمریكا لەو سستبوونە ڕزگاربكات كە دوچاری بووە.
وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا یەكەم، یان دووەم گەورەترین شەریكی بازرگانی وڵاتانی ئەمریكای لاتینە.
لەوەش زیاتر، ناردنەوەی داهاتەكان لە لایەن خەڵكانی وڵاتانی ئەمریكای لاتین ( ئەوانەی لە ئەمریكادا كاردەكەن) بۆ وڵاتەكانیان بەشێكی گرنگی تیكڕای بەرهەمی ناوخۆی زۆربەی ئەم وڵاتانە پێكدەهێنێت، بەو پێیە لاوازی ئابووری ئەمریكا كاریگەریەكی خراپی بەسەر ئەم وڵاتانەوە دەبێت.

دەوڵەتە سەرەكیەكانی ئەمریكای لاتین
لە نێو ئەمریكای لاتیندا، چوار وڵاتی سەرەكی هەن كە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا بەرژەوەندی تایبەتی هەیە لە گەڵیاندا: مەكسیك، بەرازیل، فەنزویلا و كوبا.

مەكسیك
بە گەڕانەوە بۆ ئەو خەسڵەت و تایبەتمەندیە هاوبەشانەی كە لەگەڵ وڵاتانی دیكەی ئەمریكای لاتیندا هەیەتی- ئەزموونی كۆڵۆنیاڵی، زمان و بوونی نەتەوەیەك لە دۆخی گەشەكردندا - ئەوا مەكسیك لە ڕووی ئابووری و كولتورییەوە پتر بەوڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكاوە گرێداروە نەك بە دەوڵەتە دراوسێكانی دیكەی ئەمریكای لاتینەوە.
سنووری دوور و درێژی مەكسیك لەگەڵ وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكادا تاڕادەیەكی گەورە سنوورێكی نەپارێزراوە و سنوورێكی پڕ لە كەلێن و كەلەبەرە، هەروەها داهات و دارایی مەكسیك بە شێوەیەكی بنەڕەتی بە ئابووری وڵاتە یەكگرتوەكانەوە گرێدراوە، كە لە سەدا 80 ی هەناردەی یاسایی مەكسیك ڕەوانەی ئەمریكا دەكرێت.
لەگەڵ ئەوەشدا، ئەوەی بۆتە سەرچاوەی گرفتێكی گەورە بۆ هەردوو حكومەتی مەكسیك و وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا هەناردەی نایاساییە. بەهۆی بوونی بژاپۆن و شاخەكانی مەكسیك كە چڕی دانیشتوانەكەی زۆر كەمە، هاوشان لەگەڵ بوونی دارستانی چڕ و پڕ و شاخەكانی باشووری ئەم وڵاتە، حكومەتی مەكسیك دووچاری دژواریەكی زۆر دەبێتەوە لە كۆنتڕۆڵكردنی خاك و سنوورەكانیدا.
نەبوونی ئەم كۆنتڕۆڵە و نزیكی لە گەورەترین بازاڕی بەكارهێنەری ماددە هۆشبەرەكان، مەكسیكی كردۆتە دەروازەیەكی لەبار بۆ تێپەڕاندنی ئەو ماددە هۆشبەرانەی لە ئەمریكای باشووردا بەرهەم دەهێنرێن. دەرئەنجامەكە هەر تەنها ئەوەنیە ئەم دەوڵەتە لە ڕووی سیاسییەوە لە بەشەكانی دیكەی ئەمریكای لاتین دابڕاوە، بەڵكو ڕووبەڕووی سەختی دەبێتەوە لەوەی وەك دەوڵەتێك كاروبارەكانی خۆی هەڵسوڕێنێت، سەرەڕای ئەوەی تا رادەیەك وڵاتێكی دەوڵەمەندە.
سەرۆكی مەكسیك (فلیپ كالدێرۆن) تەنها سەرۆك بوو لەگەڵ ئۆبامادا كۆبوونەوەی ئەنجامدا، پێش مەراسیمی دانانی ئۆباما بە سەرۆكی ئەمریكا، ئەمەش زەقكردنەوەی پەیوەندیە نزیكەكانی نێوان هەردوو وڵاتەكە بوو. كێشە جۆراجۆرەكان - لە نێویاندا هاوكاری لە بواری وزە - یەكێكە لە مەسەلەكان كە دەبێت گفتوگۆی لەسەر بكرێت لە نێوان هەردوو وڵاتدا، بەڵام تاقە پرسێك كە لە تێكڕای مەسەلەكانی دیكە گرنگترە لە تێڕوانینی ئیدارەی ئۆباماوە مەسەلەی ئاسایشە.
سەرەڕای خستنەگەڕی ئەو هەوڵانەی كە لە توانایدا بوو، حكومەتی مەكسیك نەیتوانی دەرگا و دەروازە لە سەر بازاڕی ماددە هۆشبەرەكان دابخات، هەروەها ڕووبەڕوبوونەوەی پڕ لە توندوتیژی لە ئەنجامی شەڕی بەرەنگاربوونەوەی ئەو كۆمەڵە و گروپانەی بەم كارە هەڵدەستن لە ساڵی 2008دا بووە هۆی گیان لە دەستدانی 5,700 كەس.
ئەو نیگەرانیەی پەیوەستە بە ترسی پەڕێنەوەی ئەم توندوتیژیە بۆ ناو وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا نیگەرانیەكی ڕەوایە، ئەمەش كێشەیەكە پێویستە ئیدارەی ئۆباما چارەسەری بكات. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕوون نیە ئایا وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا لەم ڕووەوە كارێكی زۆری لە دەست دێت یان نا.
كێشەكە ( تا ئەم ساتەوەختەش) لە بەشی باشووری سنووردا ماوەتەوە و مەكسیك پێداگیری دەكات كە دەبێت بە پێی مەرجەكانی خۆی ڕووبەڕووی كێشە ببێتەوە. لەبەر ئەوەی حكومەتی مەكسیكی دووچاری گەندەڵی بۆتەوە، ئەوا وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا ڕووبەڕووی ئاستەنگی دەبێتەوە لە ئاڵ و گۆڕكردنی زانیاری لەگەڵ دەزگاكاتی سەپاندنی یاسای مەكسیكی، هەروەها تاوەكو گۆڕانێكی كارەساتئامێز ڕوونەدات، مەكسیك ڕێگا بە ئەمریكا نادات بە شێوەیەكی سەربەخۆ لە ناو خاكی وڵاتەكەیدا چالاكی بكات.
ئەوەی واشنتۆن دەتوانێت بەدەستی بهێنێت، ئەوەی ئیدارەی ئۆباما دەتوانێت بهێنێتەدی، زیادكردنی ڕێ و شوێنەكانی پاراستنی ئاسایشە، لەگەڵ جەختكردنەوە لە سەر كۆنتڕۆڵكردنی پرۆسەی بە قاچاغبردنی چەك لە ئەمریكاوە بۆ مەكسیك.

بەرازیل
بەرازیل دڵی كیشوەری ئەمریكای لاتین پێكدەهێنێت. لە ڕووی خاك، دانیشتوان و هێزی ئابوورییەوە، لە دۆخێكی باشتردایە بە بەراورد بە تێكڕای وڵاتانی دیكەی ئەمریكای لاتین. لەگەڵ ئەوەشدا و سەرەڕای توانا و هێزی بەرازیل بۆ باڵادەستی، ئەوا وڵاتەكە بۆ ماوەیەكی دورودرێژە لە ناوخۆدا گۆشەگیرە، واتە تا ڕادەیەكی گەورە بایەخ بە دۆخی ناوخۆی وڵاتەكە دەدات و ئەمەش بەرهەمی بوونی بەربەستی جوگرافیەیە كە بریتییە لە حەوزی ئەمازۆن، كە گرێدانی ڕایەڵ و پەیوەندی بنەڕەتی لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێكاندا دەكاتە ئەركێكی زۆر زەحمەت. ئەم حاڵەتە ئەگەری سەرهەڵدانی ناكۆكی لە نێو وڵاتانی ئەمریكای لاتیندا سنووردار دەكات، بەڵام لە هەمان كاتدا دەرفەتەكانی بازرگانی و ئابووریش سنووردار دەكات.
گرنگ نیە ئیدارەی ئۆباما چەند جیددیە لە كردنەوەی دەرگای دانوستاندن لەگەڵ ئەمریكای لاتیندا، چونكە واقیعەكە ئەوەیە كەشی سیاسی ناوخۆی وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا ڕێگا بە سازشكردن نادات لە سەر گرنگترین مەسەلە بۆ بەرازیل: بازرگانی.
بەهۆی باڵادەستی پارتی دیموكرات بەسەر كۆنگرێسی وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا، زەحمەتە بتوانرێت پاساو بۆ سوككردنی ڕیساكانی هاوردەكردنی كاڵا سەرەكیەكان بهێنرێتەوە، بە تایبەتی كاڵا كشتوكاڵیەكان. (هەروەها یەكێك لە گرنگترین بوارەكان بۆ فراوانبوونی ئابووری بەرازیل، ماددەی ئیسانۆڵە، كە لە بازاڕەكانی ئەمریكادا ڕێ و شوێنی قورس گیراوتەبەر لە ئاستیدا.)
ئەگەر ئیدارەی ئۆباما هەوڵی پێكهێنانی پەیوەندیگەلێكی نوێ لەگەڵ بەرازیلدا بدات، ئەوا ناتوانێت گۆڕانی گەورە لە پەیوەندیە ئابووریەكان بهێنێتەدی بەو شێوەیەی ئەمریكای لاتین بە گشتی و بەرازیل بە شێوەیەكی تایبەتی، داوای دەكەن. لایەنە ئیجابیەكەی ئەم حاڵەتە بۆ بەرازیل ئەوەیە بەهۆی نەتوانینی ئەمریكا بۆ سەركردایەتی كردنی كۆششەكانی ئاوێتەبوونی ئابووری، لەگەڵ ئەو گوشارانەی سستبوون و داتەپینی ئابووری جیهانی دروستی دەكات، دەرفەت بۆ بەرازیل دەڕەخسێنێت بۆ ئەوەی ڕۆڵی سەركردە ببینێت لە ناوچەكەدا.
ئەمە بە هیچ شێوەیەك مەسەلەیەك نیە لێی دڵنیابین، هەروەها ئەمە ڕۆڵێك نیە بە شێوەیەكی سروشتی بەرازیل بیگرێتە ئەستۆ، لەبەر ئەوەی بە درێژایی مێژووی خۆی سەرنج و بایەخەكانی بە ئاڕاستەی ناوخۆدا چڕكردۆتەوە. بەڵام هەرەسهێنانی ئەم دواییەی پەیوەندی بازرگانی بەرازیل لەگەڵ ئەرجەنتین، ڕەنگە هیچ ڕێگاچارەیەك بۆ بەرازیل نەهێڵێتەوە ئەوەنەبێت بە دوای دۆزینەوەی بازاڕی نوێدا بگەڕێت، خستنەڕو و خستنەگەڕی دەستپێشخەریەكی فراوان بۆ دووبارە گفتوگۆكردن لەسەر پەیوەندییە بازرگانیەكان ڕەنگە دەقا و دەق ئەو مەسەلەیە بێت كە وڵاتەكە بۆ شكاندنی گۆشەگیری خۆی پێویستی پێیەتی.


ڤەنزویلا
ڤەنزوێلا وڵاتێكە تەنها كاڵایەكی هەیە پشتی پێ ببەستێت: نەوت. نەوت هەڵسوڕێنەری سەرەكی ئابووری وڵاتەكەیە، تاكە گرنگترین كاڵایە بۆ هەناردەكردن و تاقە هۆكارێكە بۆ ئەوەی ڤەنزویلا لە ڕووی جیوپۆلەتیكییەوە گرنگ بێت. بوونی دارستانی چڕ و پڕ و شاخەكان خەڵكی ئەم وڵاتەیان ناچاركردووە نزیك كەنارەكان نیشتەجێ بن. هەروەها ئەم بەربەستە جوگرافیانە ڤەنزویلای لە زۆربەی بەشەكانی ئەمریكای باشوور دابڕیوە.
ئەم گۆشەگیریە، هاوشان لەگەڵ نزیكی ڤەنزویلا لە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكاوە، ئەو دۆخەی سەپاندووە كە هەر كەسێك حكومڕانی ئەم وڵاتە بكات یان دەبێت پەیوەندیگەلێكی نزیكی لەگەڵ وڵاتە یەكگرتوەكاندا هەبێت - كە گەورەترین و نزیكترین وڵاتی بەكاربەری نەوتە - یاخود بە تەواوەتی و تێكڕای پەیوەندیەكانی لەگەڵ ئەمریكا بپچڕێنێت بۆ ئەوەی سەربەخۆیی خۆی بچەسپێنێت. بەڵام پتەوكردنی سەربەخۆیش باجی خۆی هەیە هەم لە ڕووی ئابووری و هەم لە ڕووی سیاسییەوە.
سەرۆك (هۆگۆ شافێز) بە پشت بەستن بەو بەڵێنانە دەسەڵاتی گرتەدەست كە دووبارە دەوڵەتی ڤەنزویلا بەو شێوەیە دادەڕێژێتەوە بە چەشنێك سامانی نەوت بەسەر هاوڵاتیانی وڵاتەكەدا بە شێوەیەكی یەكسان دابەش دەكات، كە ڤەنزویلیەكان هەست بكەن ئەو مافی سروشتی و ڕاستەقینەی خۆیان بێت.
هەروەها دەستی كرد بە ڕەوانەكردنی نەوت بۆ بەكاربەرە دوورەكان، بۆ نموونە وڵاتی چین، كە تێچوونی گەورەی گواستنەوەی ئەو نەوتە بە مانای داهاتێكی كەم دەهات بۆ ڤەنزویلا. بە گرتنەبەری ئەم سیاسەتانە، وڵاتەكە دەستی كرد بە خەرجكردنێكی زیاد لە پێویستی سەرچاوەكانی، ئەمەش پیشەسازی نەوتی وڵاتەكەی ئیفلیج كرد و پەیوەندیەكی دوژمنانەی لەگەڵ وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا دروست كرد. بەڵام سەرەڕای هەڵوێستی پڕ لە هەڵچوونی شافێز، ڕوون نیە ئایا هۆكار و پاڵنەری پێویست لە ئارادان بۆ ئیدارەی ئۆباما بۆ باشتركردنی پەیوەندیەكانی لەگەڵ ڤەنزویلادا.
دەتوانرێت نەوت لە وڵاتانی دیكەوە بكڕدرێت، هەروەها لەگەڵ دابەزینی كت و پڕی نرخی نەوت، لەوە دڵنیانین ئایا شافێز جگە لە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا دەتوانێت نەوت ڕەوانەی شوێنێكی دیكە بكات. لەبەر ئەوەی شافێز لە ڕووی سیاسییەوە و بە هۆی پیشاندنانی واشنتۆن وەك شەڕخوازێكی جیهانی پەرە بە هەڵمەتی شۆڕشگێری دەدا، كەواتە مەسەلەكە بۆ ئەو دەگەڕێتەوە دەستپێشخەری بكات بۆ دووبارە پێكهێنانەوەی هاوپەیمانێتی لەگەڵ وڵاتە یەكگرتوەكاندا - ئەو ئاڵ و گۆڕەی ئەگەری ئەوە لە ئارادانیە شافێز پێی هەڵبستێت.

كـوبـا
كوبا كە وڵاتێكی 11 ملیۆنییە و نیشتەجێی دورگەیەكە، پەیوەندییەكی سەخت و پڕ لە هەڵكشان و داكشانی لەگەڵ گەورەترین هێزی جیهاندا هەیە. كوبا كەوتۆتە سەر ڕێیەكی سەرەكی گواستنەوە لە دەرەوەی كەنداوی مەكسیك - مەبەست ڕێی هەناردەكردنی وڵاتە یەكگرتوەكانە كە بە درێژای ڕووباری میسیسپیدا دەڕوات - ئەمەش پێگەی دورگەكە (كوبا) دەخاتە دەروازەی دەریای كاریبی كە گرنگیەكی بێ ئەندازەی بۆ ئەمریكا هەیە.
ئەگەر هێزێك خاوەنی سەنگێكی سەربازی گەورەبێت (یەكێتی سۆڤیەت) و بتوانێت هاوپەیمانی لەگەڵدا گرێبدات، كوبا دەبێتە سەرچاوەی هەڕەشەیەكی جیددی بۆ سەر بەرژەوەندیەكانی ئەمریكا. بەڵام كوبا بە تەنها ناتوانێت سەرچاوەی هیچ هەڕەشەیەك بێت.
دوای 47 ساڵ لە ئابڵوقەی ئابووری، كۆتایی هاتنی شەڕی سارد و خانەنشین بوونی سەرۆكی پێشوی كوبا، فیدڵ كاسترۆ، ڕەنگە لە كۆتاییدا كوبا و ئەمریكا ئامادەی كرانەوەبن بەسەر یەكدا، ئەگەرچی بە ڕەوتێكی خاویش بێت.
گومانی تێدانیە ئیدارەی ئۆباما كۆت و بەندە سەپێنراوەكان بەسەر بواری بازرگانی و ڕەوانەكردنەوەی پارە لە لایەن ئەمەریكیە كوبیەكانەوە كەم دەكاتەوە، ڕەنگە كرانەوەی زیاتریش لە بواری بازرگانی و پەیوەندیەكاندا ڕووبدات. بەڵام ئەگەری ئەوە ناكرێت ئۆباما سەركێشی بە سەرمایە سیاسیەكەی خۆیەوە بكات بە شكاندنی ئەو ئابڵوقەیە. ئەگەر خوازیاری ئاساییبوونەوە و ئاشتبوونەوەیە لەگەڵ ئەمریكادا، ئەوا پێویستە هاڤانا دەستپێشخەری بكات و ئەو ئاماژانە بخاتەڕوو كە پاساوی زیاتر دەدات بە ئیدارەی ئۆباما بۆ هێنانەدی گۆڕانكاری گەورە لەم روِوەوە.
بەشی 6 : ئیدارەی ئۆباما و ئەفریقا
لە ڕووی مێژوییەوە ئەمریكا تەنها بایەخ و سەرنجی كەمی بۆ كاروبارەكانی ئەفریقا تەرخان كردووە و ئەگەری ئەوەش لە ئارادانیە گۆڕانكاریەكی زۆر لەم ڕووەوە لە سایەی ئیدارەكەی ئۆبامادا ڕووبدات. ئومێدی ناو خەڵكی ئەفریقا ئەوەیە سەرۆكی ئەمریكا باراك ئۆباما - كە لە باوانەوە كینیاییە -ئەفریقا دەكاتە ئەولەویەتی سیاسەتی دەرەوەی وڵاتەكەی.
لەگەڵ ئەوەشدا، بایەخی شەخسی ئۆباما بە ئەفریقا هەرچیەك بێت، ئەوا حكومەتەكەی كاتێكی كەمی لەبەردەستدایە بۆ ئەوەی تەرخانی بكات بۆ ئەفریقا، لەبەر ئەوەی دەبێت تەركیز لەسەر ژمارەیەك كێشەی گەورەتر بكاتەوە - لە نێویاندا ئەفغانستان، عێراق، ئێران، ڕوسیا و قەیرانی ئابووری جیهانی - كە ڕاستەوخۆ كاریگەری خراپیان لەسەر بەرژەوەندیەكانی ئەمریكا هەیە.
لە بری ئەوە وڵاتانی ئەفریقا ئەوە دیاری دەكەن پەیوەندیەكانیان بە چ شێوەیەك بێت لەگەڵ ئیدارەی ئۆبامادا. سێ وڵاتی ئەفریقی بە تایبەتی - ئەسیوبیا، نێجیریا و ئەفریقای باشوور- لە سەردەمی ئیدارەی بۆشدا پایە و بنچینەی سیاسەتی واشنتۆن بوون لە ئاست كیشوەرەكەدا، بەڵام دەبێت ئێستا هەڵبستن بە دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی پلانەكانی واشنتۆن.
لە هەمان كاتدا، وڵاتی چوارەم، ئەنگۆلا - كە بە هیچ شێوەیەك هاوپەیمانی وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا نیە - ئامانجی ئەوەیە ببێتە هێزێكی هاوشان بە نێجیریا و ئەفریقای باشوور. هەر یەكە لەم چوار دەوڵەتە ڕۆڵی سەرەكی دەبینن لە داڕشتنی ڕێگاچارەكانی ئیدارەی ئۆباما لە ناوچەكەدا.

ئەفریقای باشوور
ئەفریقای باشووردا دو ئیمتیازی هەیە كە وڵاتانی دیكەی كیشوەرەكە لێی بێ بەشن. یەكەم، لەسەر لێواری كەنداوێكە، بەو پێیە تەنها لە ڕووی باكوورەوە نیگەرانی ئاساییش هەیە، ئەمەش دەرفەت دەڕەخسێنێت بۆ بەكارهێنانی سەرچاوەكان بۆ چارەسەكردنی پێداویستیەكانی دیكە.
دووەم، كەشێكی هەیە كە تا ڕادەیەكی گەورە خاڵیە لە مەترسی نەخۆشیەكانی هێڵی ئیستیوا و هەلو مەرجێكی هەیە ڕێگای پێدەدات بە ئاسانی گەشەپێدانی كشتوكاڵ و پیشەسازی بەدی بهێنێت، ئەمەش یارمەتیدەر دەبێت لە حیساباتە ئابووریە دوور مەوداكانیدا.
ئەم دوو خاڵە ئەفریقای باشوور دەكەنە ئەو وڵاتەی كیشوەری ئەفریقا كە باشترین دەرفەتی هەیە بۆ ئەوەی سەركەوتوبێت لە بواری گەشەپێداندا. ڕێژەی یەدەگی كاڵا جۆراوجۆرە بەهادارەكانی وڵاتەكە و بوونی ئەڵماس تێیدا تەنها دەبێتەهۆی باشتركردنی ئەدا ئابووریەكەی.
ئەفریقای باشوور خوازیاری گەڕانەوەیە بۆ پێگە "سروشتیە"كەی خۆی وەك هێزی دەستڕۆیشتو و باڵادەستی ناوچەی باشووری ئەفریقا و دەرفەتی ئەوە بەدی دەكات لەگەڵ ئیدارەی نوێی ئەمریكادا ئەم كارەبكات.
ئیدارەی ئۆباما پێشبینی ئەوە دەكات ئەفریقای باشوور چارەسەری قەیرانی دابەشكردنی دەسەڵات بكات لە دەوڵەتە دراوسێكەیدا، زیمبابۆی. لە كاتێكدا لە لایەن ئیدارەی بۆشەوە پشتگیری لە ئەفریقای باشوور دەكرا بۆ بینینی ئەم ڕۆڵە، بەڵام هەڵوێستی ئۆباما جیاوازە لە سەرۆكی پێش خۆی، چونكە ئیدارەی نوێ بانگەشە بۆ گۆڕینی ڕژێمی هیراری ناكات- ئەو سیاسەتەی لە ساڵی 2008دا شكستی هێنا.
حاڵی حازر ئەفریقای باشوور دەرفەتی ئەوەی هەیە بەرژەوەندیە سیاسی و بازرگانیەكانی لە زیمبابوێدا بهێنێتەدی بەهۆی داڕشتنی قۆناغی ڕاگوزەری وڵاتەكە بۆ ڕژێمی دوای مۆگابی. ئەو كاتە ئەفریقای باشوور دەستكەوتەكانی لە زیمبابوێدا نەك تەنها بۆ بەدەستهێنانی پشتگیری واشنتۆن بەكاردەهێنێت، بەڵكو بۆ جێگیركردن و پتەوكردنی دەستڕۆیشتوی خۆی لە تێكڕای كیشوەری ئەفریقادا دەخاتەگەڕ.


نێجیریا
نێجیریا وڵاتێكە خاوەنی سنووری دەستكردە، كە لە لایەن دەسەڵاتە كۆڵۆنیاڵیەكانی بەریتانیاوە نەخشەی بۆ كێشراوە، لە سنوورەكەیدا هەمو شتێك لە خۆدەگرێت، هەر لە بژاپۆنەكان لە باكوورەوە بۆ زۆنگاوە ئیستوائیەكان لە باشووردا. لەم چەشنە قەوارە ناسروشتیەدا، پاراستنی دەسەڵات و كۆنتڕۆڵی مەركەزی بەسەر 140 ملیۆن كەس و 250 خێڵەوە حكومەتی نێجیریای ناچاركردووە پەنا بۆ حكومڕانێتیەكی بە زەبر و زەنگ ببات.
لەگەڵ ئەوەشدا، حكومڕانەكانی نێجیریا دودڵیەكی كەمیان پیشانداوە بۆ بەكارهێنانی هێزێكی كوشندە، یان هێزی ناچاركردن بۆ هێشتنەوەی دەسەڵاتی مەركەزی بەسەر تاقە سەرچاوەی گرنگی وڵاتەكەدا: نەوت.
سامانی سروشتی نێجیریا -كە كەوتۆتە ناوچەیەكی پڕ لە زۆنگاو و بە زەحمەت داگیردەكرێت لە ناوچەی باشووری وڵاتەكەدا - نەك تەنها پشتی پێ دەبەسترێت بۆ پاراستنی دەستڕۆیشتوی ناوچەی ئەم وڵاتە، بەڵكو بۆ بوون و مانەوەی وڵاتەكەش بەكاردەهێنرێت. ئەبوجا هەوڵی ئیدارەكردنی ئاڵۆزیەكان دەدات لە ناوچەی لەرزۆك و پڕ لە نەوتی نێجیردا، بە ڕاگرتنی هاوسەنگی لە نێوان بەرژەوەندیەكانی ئەوانەی بەسەر ناوچەكەدا باڵادەستن كە خێڵی (ئیجاوە)، بۆ ئەوەی دامەزراوەكانی نەوت لە هێرش و پەلامارە سەربازیەكان بپارێزێت.
هەروەها ئەبوجا هەوڵی پاراستنی دەستڕۆیشتوی خۆی دەدات وەك هێزێكی باڵادەست لە ڕۆژئاوای ئەفریقادا. بڵاوكردنەوەی سەربازەكانی وەك هێزی ئاشتیپارێز، بەرژەوەندیە بانكی و بازرگانیەكانی و توانای دابینكردنی نەوت بۆ دەوڵەتە دراوسێكانی ئامرازەكانی دەستی نێجیریان بۆ پاراستنی بازنەی دەستڕۆیشتوی خۆی.
بەرژەوەندیەكانی ئەمریكا و نێجیریا لە كەنداوی گوینی (Guinea) و ڕۆژئاوای ئەفریقادا بە ڕادەیەكی گەورە بەیەكداچوونە. لە سەرووی هەموو شتێكەوە، واشنتۆن دوو داواكاری لە نێجیریا هەیە: نەوت و شەراكەت لە پاراستنی ئاسایشی ناوچەییدا.
نێجیریا پێنجەم گەورەترین دابینكاری نەوتی خاوە بۆ وڵاتە یەكگرتوەكان، هەردوو وڵات بەرژەوەندی هاوبەشیان هەیە لەو ناوچانەی وڵاتەكەدا كە لە سەرەتای بەرهەمهێنانی وزەدان، وەك ئیكوادۆر لە كەنداوی گوینی، ساو تۆم وپرینسیپە. هەردوو وڵات خواستی ڕێگەگرتن لە سەرهەڵدانەوەی ناكۆكی ناوچەیین لە نێو وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەفریقادا لە نێویاندا سیرالیۆن و لایبیریا. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەبوجا خوازیاری ئەوەیە ئەمریكا دەستێوەردانی خۆی درێژنەكاتەوە بۆ سیاسەتی ناوخۆی نێجیریا، بەهۆی بانگەشەكردن بۆ باشتركردنی حكومڕانی و كەمكردنەوەی گەندەڵی.
بەلەبەرچاوگرتنی یەكگرتنی بەرژەوەندیەكان، ئەگەری ئەوە هەیە حكومەتی ئۆباما پشتگیری لە ئەبوجا بكات بۆ هێشتنەوەی دەستڕۆیشتویی خۆی بەسەر ڕۆژئاوای ئەفریقادا، هەروەها بۆ ڕاكێشانی دڵسۆزی خیڵی ئیجاو لە ناوچەی نیجیردا بەهۆی گەیشتن بە ڕێككەوتنامەی دابەشكردنی دەسەڵاتەوە.

ئەسیوپیا
وڵاتی ئەسیوپیا وڵاتێكی تەواو شاخاوییە لە ناوەندا، كە بە ئاڕاستەی ناوچەكانی باكوور، باشوور و ڕۆژهەڵاتدا پانتاییەكەی پڕ لە بژاپۆنە كە هەل و مەرجی ژیانی تێدانیە. ئەو شوێنەی حكومەتی تێدایە، ئەدیس ئەبابا، بەم شاخانە دەورە دراوە. لە كاتێكدا ئەمە ناوچەیەكی بەربەست دروست دەكات بۆ ئەوەی لە دژی هێرشبەرە دەرەكیەكان (یاخود ناوخۆیی) بیپارێزێت، بەڵام لە هەمان كاتدا حكومەت دووچاری زەحمەتی دەكاتەوە لە بڵاوكردنەوەی هێزەكانی لە دەوروبەردا بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەكان.
لە دەرئەنجامدا، حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانی ئەسیوپیا - لە نێویاندا ڕژێمی كەمینەی گروپی ئیتنی "تیگرەی" كە میڵاس زیناوی سەرۆك وەزیرە تێیدا - سوپایەكی گەورەیان پێكهێناوە ( لە دۆخی شەڕ و ئاشتیدا قەبارەی ئەم سوپایە وەك خۆیەتی) و تەكتیكی هێشتنەوەی سوپایەكی بەهێزیان گرتۆتەبەر، بۆ داگیركردنی ناوچەكانی دەوروبەر و ڕێگەگرتن لە هەڕەشە ناوخۆیی و دەرەكیەكان بۆ ئەوەی نەتوانن هێزەكانیان سازبدەن و هەڕەشە لە ناوەند بكەن.
هەروەها جێگیركردن و مۆڵدانی ژمارەیەكی گەورەی سەرباز لە سەر سنوورەكان سەری كێشاوە بۆ ئەوەی دەوڵەتە دراوسێكان هەست بە هەڕەشە بكەن، لە حاڵەتێكدا ئەگەر ئەدیس ئەبابا بڕیاریدا داگیركردنی خاكی زیاتر بۆ بەرگری كردن لە ناوەند پێویستە. ئەم ترسەش پاڵی بەو وڵاتانەوە نا، لە نێویاندا ئەریتیریا و سۆماڵ، بۆ ئەوەی هێزەكانیان سازبدەن بۆ ڕێگەگرتن لە پێشڕەوی سوپای ئەسیوپیا.
لەبەر هۆكارە ئاسایشە ناوخۆییەكان، ئەسیوپیا پێویستی بە پێشڕەویكردنی سەربازی هەیە. ئەمەش جێگیركردنی هێزەكان بە درێژایی و لە نێو سنوورەكانی سۆمال لە خۆدەگرێت بۆ بەرگری كردن لەو هەڕەشانەی كە دەكرێت لەو وڵاتەوە سەرچاوە بگرن. بە پێی هەمان لۆژیك، داگیركردنی دەوڵەتێكی دراوسێ لە لایەن ئەسیوپیاوە ئەگەرێكی لاوازە.
لە سەردەمی ئیدارەی بۆشدا، بەرژەوەندیەكانی ئەسیوپیا و ئەمریكا تەواو لێك نزیكبوونەوە، كە ئەمریكا دەستی ئەسیوپیای واڵاكرد بۆ دەستێوەردان لە سۆماڵدا بۆ شەڕكردن و بەرپەرچدانەوەی یاخیبوونی ئیسلامی لەو وڵاتەدا. لەگەڵ ئەوەشدا بەردوامبوونی ئەسیوپیا لە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنەكانی لە سۆماڵ، بۆی هەیە ببێتەهۆی هەرەسپێهێنانی ئەو پرۆسە سیاسیەی لە ئارادایە كە ئامانج لێی گۆشەگیركردن و ئیحتیواكردنی ئیسلامیە ڕادیكاڵەكانی سۆماڵە.

ئەنگۆلا
ئەنگۆلا حەوتەم گەورەترین وڵاتی ئەفریقایە، كەوتۆتە بەشی باشووری ڕۆژئاوای كیشوەرەكەوە. وڵاتێكە دانیشتوانێكی چڕی نیە، ژمارەیان دەگاتە نزیكەی 12 ملیۆن كەس كە لە نزیكەی 500,000 میلی چوارگۆشەدا دەژین: ئەمەش بۆتەهۆی ئەوەی ڕێگاكانی گەیشتن بە حكومەتی مەركەزی كە دەكەوێتە ناوچە كەناراویەكانی باكووری ڕۆژئاوای وڵاتەكە، سنوورداربن.
بوونی سەرچاوەكان - نەوت و ئەڵماس - لەو بەشانەی وڵاتەكەدا كە دوورن لە دەسەڵاتی ناوەندەوە بۆتە هۆی كێشكردنی بەرژەوەندیە دەرەكیەكانی پەیوەست بەم سەرچاوانەوە، بوونی كۆنتڕۆڵێكی كەمی حكومەتی ناوەندی لەم ناوچانەدا، بۆتەهۆی ئەوەی سەركردە ناوچەییەكان بە پێی بەرژەوەندیەكانی خۆیان ڕەفتار بكەن، كە بە زۆری دژ و پێچەوانەن لەگەڵ بەرژەوەندیەكانی لاونددا.
ئەم پێكهاتەیە - بوونی جوگرافیایەكی بەربڵاو، نەبوونی بەربەستە سروشتیەكان دژی داگیركارە دەرەكیەكان و هەوڵی حكومەت بۆ كۆنتڕۆڵكردنی سەرچاوەكان لە لایەن ناوەندەوە - حكومەتی ئەنگۆلای ناچاركردووە پشت بە دەزگاكانی ئاساییش ببەستێت بۆ پاراستنی ئەم كۆنترۆڵە. كاتێك تواناكانی دووچاری هەڕەشە بوونەتەوە لە لایەن هێزگەلێكی گەورەی ناوخۆیی و دەرەكیەوە، لاوندا پەنای بۆ هێزە دەرەكیەكان (وەك كوبا و ڕوسیا) بردووە بۆ پتەوكردنی ئاسایشی وڵاتەكەی. هەرچۆنێك بێت، هیچ كاتێك پەیوەندیەكانی نێوان ئەنگۆلا و وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا پتەو بەهێز نەبوونە.
لە سەردەمی شەڕی سارددا، واشنتۆن ( بە هەمان شێوە ئەفریقای باشووریش) پشتیوانی ئابووری و سەربازییان بۆ گروپی یاخیبووی یەكێتی نیشتمانی بۆ سەربەخۆی تەواوی ئەنگۆلا (UNITA) دابینكرد كە شەڕی لە پێناو كۆنتڕۆڵكردنی وڵاتەكەدا دەكرد لە دژی ڕژێمی حكومڕانی ئەو وڵاتە كە لە ژێر دەسەڵاتی بزووتنەوەی جەماوەری بۆ ڕزگاری ئەنگۆلادا(PMLA )بوو كە هاوپەیمانی یەكێتی سۆڤیەت بوو.
دوای كۆتایی هاتنی شەڕی سارد، پشتیوانی ئەمریكا بۆ (UNITA) داكشا و گروپەكە وەك هێزێكی جەنگاوەر هەرەسی هێنا دوای ئەوەی سەركردەكەی، جۆناس ساڤیمبی، لە شەڕدا كوژرا.
لەو كاتەوە(PMLA ) توانیویەتی جڵەوی دەسەڵاتی خۆی لە وڵاتەكەدا زیاتر بچەسپێنێت و سەربەخۆیانە ڕەفتاری كردووە و بەرهەمی كانگاكانی وڵاتەكە ئازادانە لە بازاڕی جیهانیدا بە بەرزترین نرخ فرۆشتووە. ئەنگۆلا ( تا ڕادەیەك) بووە وڵاتێكی دەوڵەمەند، بە دڵنیاییەوە بە پێی پێوەرە ئەفریقیەكان و تەنها بەم دواییە دۆخی پەراوێزی جێهێشت. حاڵی حازر، لاوندا خوازیاری ئەوەیە رۆڵی سەركردایەتی لە ئەفریقادا بگرێتە ئەستۆ بەهۆی ئەو سامان و داهاتەی بەدەستی دەهێنێت و بەهۆی پتەوكردنی دەسەڵاتی لە ناوخۆی وڵاتەكەدا.
ئەگەرچی ئەمریكا بەرژەوەندی لە پەرەپێدانی سەرچاوە سروشتیەكانی ئەنگۆلادا هەیە، بەڵام ئەگەری ئەوە لە ئارادا نیە لاوندا پەیوەندیەكی گرنگ و ڕاستەوخۆ لەگەڵ واشنتۆندا گرێبدات. لە بری ئەوە، زۆر لە نزیكەوە چاودێری بەرەوپێشچوونی پەیوەندیەكانی ئیدارەی ئۆباما دەكات لەگەڵ ئەفریقای باشووردا.
ئەگەری ئەوە هەیە ئەم هاوكاریە -كە هەنگاوی یەكەم بریتی دەبێت لە چارەسەكردنی قەیرانی زیمبابۆی - سەربكێشێت بۆ سەرهەڵدان و هەڵكشانی دەسەڵاتی ئەفریقیای باشوور لە ناوچەكەدا. ترس و نیگەرانی لاوندا ئەوەیە ئەمە سەربكێشێت بۆ ئەوەی پڕێتۆریا جارێكی دیكە دەست بە دابینكردنی پشتیوانی بكات بۆ UNITA (لە بەرامبەر سازشكردنیدا لە سەرچاوەی ئەڵماسدا) هەروەك ئەوەی لە سەردەمی شەڕی سارددا دەیكرد - ئەمە ڕەنگە ببێتەهۆی ئەوەی (UNITA) دووبارە هێز و دەسەڵاتی یاخیبوون بەدەست بهێنێتەوە و دووبارە هەڕەشە لە ڕژێمی PMLAبكات.



سەرچاوە/ ستراتفور