د.شیرزاد نجار

د.شیرزاد نجار

لێكولینەوەیەكی جیاكارییە لە نێوان دەستوری ویلایەتی باڤاریا لە ئەلمَانیا و پرۆژەی دەستوری هەرێمی كوردستان- عیراق

(بەشی یەكەم)
د. شێرزاد نەجار
پ . ی سیاسەت و یاسای دەستوری
زانكۆی سەلاحەدین- هەولێر
پێشەكی
ئاشكرایە كە دەوڵەتی فیداڕاڵی لە چەند ویلایەتێك پێك دێت (كەرت، هەرێم) ئەم ویلایەتەش بە پێی دەستوری فیدراڵی لێپرسراویەتی و پسپۆری بۆ هەریەك لە دەسەڵاتی فیدڕاڵی و دەسەڵاتی هەرێمەكان دیاری دەكات و ئەم دەستورەش ئەو مافە دەدات بە هەر هەرێمێكی فیدڕاڵی كە دەستورێكی تایبەت بە خۆی دابنێ‌ بۆ رێكخستنی كاروباری دەسەڵات لە هەرێمەكەدا.
كەواتە. هەموو هەرێمێكی فیدڕاڵی مافی ئەوەی هەیە كە دەستورێكی تایبەت بە خۆی هەبێت بەڵام ئەم مافە دیاری كراو و مەرج دارە كە نابێت پێچەوانە بێت لەگەڵ دەستورە فیدڕاڵیەكەدا.
هەروەك كە لە چەمكی دەستوریدا ئاشكرایە كە دەستور ئامرازێكە بۆ نیشاندان و دیاری كردنی چۆنیەتی بەرێوەبردنی دەسەڵات و ئەمەش ڕێكخستنی دەسەڵاتەكان دەگەیەنێت لە وڵاتدا.
ئەم پراكتیزە كردنەی دەسەڵات لە وڵاتی فیدڕاڵیدا جیاوازە لەگەڵ وڵاتێكی سادەدا. و لە وڵاتی فیدڕاڵیدا پراكتیزەكردنی دەسەڵات لە لایەن دەستورەوە لەسەر دوو ئاستی فیدڕاڵی و هەرێمی ڕێكدەخرێت.
لەسەر ئاستی فیدڕاڵی دا دەستور كاری دەسەڵاتی فیدڕاڵی ڕێكدەخات لەسەر ئاستی وڵاتدا بەگشتی و كارەكانی ئەو دەسەڵاتەو هەروەها دەسەڵاتی ویلایەتی فیدڕالی دیاری دەكات بەم شێوەیە دەستوری هەرێم كاری دەسەڵاتی هەرێمەكە رێكدەخات و چونیەتی پڕاكتیزەكردنی دەسەڵاتە دیاریكراوەكان لە هەرێمەكە دا دیاری دەكات كە لە هەمان كاتدا ئەمە لە دەستوری فیدڕالییشدا هاتووە. هەر لەم باریەوە مەرجێكی زۆر گرنگ هەیە ئەویش گونجانی دەستوری هەرێمە لەگەڵ ئەوەی لە ناوەڕوكی بنەما سەرەكیەكانی فیدڕأڵیدا هاتووە بۆ نموونە دەستوری كۆماری عیراق 2005 لە ماددەی 13دا دەڵێ‌:
(یەكەم : ئەم دەستورە سەروەرترین و بەرزترین دەستورە لە عیراقدا و هەموو لایەك بەبێ‌ جیاوازی دەبێت پێی پابەندبن. لە پێشەكی یاسای سەرەكی (دەستور)ی ئەلمانی 1949 تیایدا هاتووە كە دەڵێ‌: ئەم یاسا سەرەكیە هەموو گەلی ئەلمَانی دەگرێتەوە: ئەم مەرجە زۆر پێویستە بۆ رێگە گرتن لە سەرهەڵدانی جیاوازی لە نێوان هەردوو دەستووری فیدڕاڵی و هەریمَی كە دەبێتە هۆی رێگەگرتن لە بەرێوەچوونی وڵات و سەرهەڵدانی ڕووبەڕووبوونەوەو جیاوازی نێوان دەسەڵاتی فیدراڵی و دەسەڵاتی هەرێمەكاندا).
بۆیە پێویستە كە دەستور ببێت بە هۆیەك بۆ جێگیركردنی هاوسەنگی لە نێوان حكومەتی ناوەندی و حكومەتی هەرێمدا.

یەكەم: دەستوری هەرێمی باڤاریای ئەلمَانی:
هەرێمی باڤاریا لە بەرواری 1/12/1946 دەستوری تایبەت بە خۆی دەركرد ئەویش پاش ڕاپرسیەكی جەماوەری بەر لە پێكهاتنی ئەلمانیای یەكگرتوو لە 1949 وە ئەم دەستورەش پێكدێت لە. پێشەكیەك و 4بەشی سەرەكی و كۆتایی كە لە 188 ماددەدا كۆكراونەتەوە.

بنەما سەرەكیەكانی دەستوری هەرێمی باڤاریا
1- پێشەكی دەستور
ئەم پێشەكیە وەك پێشەكیەكی دەستور دەردەچێت و جەختی لەسەر ئەمانەی خوارەوە كردووە.
• جەخت كردنەوە لەو وێرانكاریەی كە جەنگی جیهانی دووەم جێی هێشتووە لە ئەنجامی سیاسەتی ڕژێمی پێشووی وڵات و كۆمەڵگا بەبێ‌ خواو ویژدان و بەبێ‌ رێزگرتن لە مافەكانی مرۆڤ.
• وەك پەرچدانەوەیەك بەرامبەر ئەو بارودۆخە وێرانكاریەی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی، كە باڤاریا جەخت لەسەر ڕیزلێنانی خۆی دەكاتەوە بۆ بەخششەكانی ئاشتی مرۆڤایەتی و یاسا كە دەبێت بۆ نەوەكانی داهاتووی ئەلمَانیا دەستەبەر بكرێن، لە رێگای دەركردنی دەستورێكی دیموكراسی.

2- ناوەڕۆكی دەستور
• باڤاریا ئازادە (م/1)
• هەرێمی باڤاریا هەرێمێكی میللییە بەو واتایەی كەوا گەل سەرچاوەی دەسەڵاتەكانەو ویستی گەل لە رێگای هەڵبژاردنەوە دەردەكەوێت و زۆرینە بریار دەدات.دەسەڵات لە هەرێمدا بە شێوەیەكی سەرەكی لە لایەن خەلكی ئەو هەرێمەوە لە رێگای هەڵبژێردراوەكانیەوە بەشێوەیەكی راستەوخۆ بەرێوە دەبرێت.كەواتە هاوڵاتی لە هەرێمەكەدا لە رێگای بەشداریكردن لە هەڵبژاردنەكان و پرۆسەكانی راپرسیدا مافەكانی خۆی دەخاتەگەڕ. (مادەكان 2-4- 5-7-72-74).
• هەرێمی باڤاریا هەرێمێكە لە ئەوروپای یەكگرتوو و پابەندە بە بنەما سەرەكیەكانی دیموكراسی و وڵاتی یاسایی و وڵاتی كۆمەڵایەتی و فیدڕاڵی (ماددەی/3أ).
• هەرێمی باڤاریا هەرێمێكی ڕۆشنبیری كۆمەڵایەتیە كە قەوارەیەكی ڕۆشنبیری كۆمەڵایەتی هەیە و ئامانجی گەشەپێدان و پەرەپێدانی كۆمەڵگایە بە مەبەستی خۆشگوزەرانی (م/3).
• هاونیشتمانیەتی مافی هەموو هاوڵاتیەكە كە (18)ساڵی تەمەنی تەواو كردبێت بەبێ‌ هیچ جیاوازیەك جا بۆ هەر هۆیەك بێت (م/7).
• مافی هاونیشتمانیەتی هەموو ئەو هاوڵاتیە ئەلمَانیە دەگرێتەوە كە لەو هەرێمەدا شوێنی نیشتەجێبوونی هەیە هەروەها ئەوانیش هەمان مافیان هەیە و هەمان بەرپرسیاریەتیشیان هەیە وەك هاوڵاتی هەرێمەكە (م/8).
3- ماف و ئەركە سەرەكیەكان
لە ماددەی 98 تاكو 124 لە دەستوردا ماف و ئەركە سەرەكیەكانی هاوڵاتی تیایدا دیاری كراوە كە ئەمانەی خوارەوەن:
* حورمەتی مرۆڤ كە لە ماددەی 100دا بەم شێوەیە هاتووە:
((حورمەتی مرۆڤ نابێت بڕوشێنرێ‌. ڕێزگرتنی و پاراستنی ئەركێكی سەرەكی هەموو دەسەڵاتەكانی هەرێمەكەیە.))
ئەم ماددەیەش بنچینەییەو لەگەڵ جاڕی جیهانی بۆ مافی مرۆڤ كە لە ساڵی 1948 و هەروەها پەیماننامە و ڕێككەوتنە جێهانیەكانی تایبەت بە مافی مرۆڤ دەگونجێت.
• هەردوو ماددەی (10/102) لە دەستوردا جەخت لەسەر ئازادی دەكەنەوە: ئازادی هەڵسوكەوت و تاك ئەمەش بە مانای ئەوە دێت كە تاك مافی ئەوەی هەیە كە بە ئازادی هەڵسوكەوت بكات لە چوارچێوەی یاساو سنوری ڕەوشتی پاك نابێت ئەم ئازادیەش ببەزێنرێ‌.
• لە ماددەی104 دا بنچینەیەكی یاسایی جەوهەری هەیە كە دەبێت سزا بە پێی یاسا بڕیاری لەسەر بدرێت و نابێت كەسێك دووجار لەسەر هەمان تاوان سزابدرێت.
• لەماددەی 106 لە دەستوردا جەخت لەسەر مافی هاوڵاتی دەكاتەوە لە هەرێمی باڤاریا بۆ بە دەست هێنانی شوێنێكی گونجاو بۆ نیشتەجێبوون و ئەو شوێنەش سەقامگیر دەبێت و نابێت دەست درێژی بكرێتە سەر.
• ماددەی 107 جەخت لەسەر ئازادی بیروبۆچوون ویژدان دەكاتەوە كە ئازادی پراكتیزكردنی ئایینە و هاوڵاتیش ناچار نیە كە بیروباوەڕە ئاینیەكانی بدركێنێ‌.
• ماددەی 101 جاخت لەسەر ئازادی دەربرینی بیروڕا دەكاتەوە كە هەر هاوڵاتیەك هەیەتی جا بە هەر جۆرە ئامرازێك بێت.
• ماددەی 111 جەخت لەسەر ئازادی ڕۆژنامەگەری دەكات كە دەبێت خزمەتكاری بیری دیموكراسی بێت لە پێناو بڵاوكردنەوەی ڕاستیەكان و چاودێری كردنی ڕۆژنامەكانیش قەدەغەیە.
• ماددەی 111/أ پاراستنی ئازادی ڕادیۆ لە خۆوە دەگرێت كە دەبێت خزمەتی ڕاستیەكان بكات و بەمەش دەبێت ڕێز لە سیستەمی سەرەكی دیموكراسی ئازاد و هەروەها رێز لەمافەكانی مرۆڤ بگیرێت لەو چوارچێوەیەشدا بەكارهێنانی هێز ڕێگەپێنەدراوە.
• ماددەی 113ئازادی كۆبوونەوە بە هەموو هاوڵاتیانی باڤاریا دەدات بەبێ‌ ئەوەی لە سەرتادا مۆڵەت وەربگرن.
• ماددەی114 جەخت لەسەر ئازادی بنیاتنانی كۆمەڵەو یەكێتیەكان دەكات بە مەرجێك لە یاساو ڕەوشت لانەدات و ئامانجەكانیش دژی گەل و هەرێم و دەستور نەبێت.
• ماددەی 116 دەرگای گەیشتن بەكار بۆ هەموو هاوڵاتیانی هەرێمی باڤاریا كراوەیە.
• ماددەی 117 جەخت لەسەر بابەتێكی گرنگ دەكاتەوە ئەویش ڕاستگۆییە لە لایەن هاوڵاتییەوە لە كاتی ئەنجامدانی ئەركەكانیدا بەرامبەر گەل و دەستور و هەرێم و یاساكاندا.
• ماددەی 118 جەخت لەسەر بنەمایەكی یاسایی گرنگ دەكات ئەویش بنەمای یەكسانییە بەرامبەر یاساو ئافرەت و پیاویش لە مافەكانیاندا یەكسانن ئەم یەكسانیە كەم ئەندامانیش دەگرێتەوە.
• ماددەی119 جەخت لەسەر بنەمایەكی گرنگ دەكاتەوە ئەویش ڕێگەگرتنە لە ڕق و كینەی گەلان و تیرەكان و ئەم كارەش بە پێی یاسا سزای لەسەرە.
• ماددەی 123 جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە پێویستە هەموو هاوڵاتیەك هاوبەشی لە (نەفەقە)ی گشتی بكات بە گوێرەی داهاتی دارایی خۆی و ئەویش بەدانی باجە.
4- ژیانی كۆمەڵگا:
ئەم بابەتە لە ماددەی 124 تاكو 150هاتوەو ئەمانە لە خۆە دەگرێت:
• ماددەی 124 جەخت لەوە دەكاتەوە كە، هاوسەرگیری و خێزان لە بنەمای سروشت و خۆرەوشتی كۆمەڵگای مرۆڤایەتیە هەر بۆیەش دەكەوێتە ژێر چاودێَری و پاراستنی هەرێمەوە.
• ماددەی125 منداڵان بە بنچینەی خێروبێر دادەنرێن بۆ گەل و پارێزگارییان لێ‌ دەكرێ‌ و ئەو خێزانەی كە منداڵی زۆری هەیە چاودێرییەكی گونجاو دەكرێن.
• ماددەی 126 پەروەردەكردنی منداڵان مافێكی سروشتی دایكان و باوكانە، بۆ دەستەبەركردنی لێهاتوویی جەستەیی و هزری و ڕۆحی و منداڵان و لاوان دەكەونە ژێر چاودێری هەرێمەوە بۆ ئەنجامدانی ڕێگە چارەی پێویست دژی لێك ترازان و لەڕێ‌ لادان.
• ماددەی 127 (جالیە) ئایینیەكان مافی ئەوەیان هەیە كە كاریگەرییان هەبێت لەسەر پەروەردەی منداڵان بەپێی بیروباوەڕە تایبەتیەكانی خۆیان و ئەمەش مافی دایكان و باوكان ناسڕێتەوە لە پەروەردەكردنی منداڵەكانیان.
• ماددەی 128 فێربوون مافی هەموو نیشتەجێیەكە لە هەرێمی باڤاریا كە لەگەڵ تواناكانیدا بگونجێت ئەوانەی كە لێهاتووشن لە پارەی گشتی یارمەتیان دەدرێت.
• ماددەی 129 پێویستە هەموو منداڵان لە قوتابخانە سەرەتایی و پیشەییەكاندا بەخۆڕایی دەوام بكەن.
• ماددەی 130 یەكەیەكی سەرەكی هەیە لە هەرێمدا بۆ سەرپەرشتی كردنی فێربوون.
• ماددەی 131 ئامانجەكانی خوێندن (فێربوون) دیاری دەكات كە ئەمانەن:.
- گەیاندنی زانست و لێهاتوویی
- بنیاتنانی كەسایەتی
- خوا پەرستی
- ڕێزگرتن لە بیروباوەڕە ئاینیەكان و كەرامەتی مرۆڤ
- هەست كردن بە بەرپرسیاریەتی
- ئامادەباشی بۆ پێشكەش كردنی یارمەتی و قبوڵ كردنی هەموو ڕاستیەكان
- پەروەردەكردنی قوتابیان بە ڕوحێكی دیموكراسیانە و خوشەویستی نیشتمانی باڤاریا و گەلی ئەلمَانی تێگەیشتن لە نێوان گەلاندا.
• ماددەی 135 جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە قوتابیان لە قوتابخانە گشتیەكاندا بەپێی بنەما سەرەكیەكانی ئاینی مەسیحی فێردەبن.
• بەپێی ماددەی 136 دەبێت رێز لە هوشیاری ئایینی بگیرێت لە كاتی وانە وتنەوەدا و وانەی ئایین وانەیەكی یاسایی یە لە گشت قوتابخانەكاندا.
• بەپێی ماددەی 137 بەشداری كردن لە وانەكانی ئایین و بۆنەكانی كلێسە بابەتێكە دەگەرێتەوە بۆ لێپرسراوی قوتابی و پاش 18ساڵ لە تەمەنی مافی بڕیاردانەكە دەگەرێتەوە بۆ قوتابیەكە.
• بەپێی ماددەی 138 قوتابخانە باڵاكان مافی بەرێوەبردنی خۆیان هەیە و قوتابیان بەشداری تێدادەكەن لەو بابەتانەی كە كاروباری قوتابیان دەگرێتەوە.
• بەپێی ماددەی 139 فێربوونی لاوان لە قوتابخانە باڵاكاندا لە لایەن هەرێمەوە پشتیوانی لێ‌ دەكرێت هەروەها هونەرو زانست بەپێی ماددەی 140 لە لایەن هەرێمەوە ئەو شارەوانیانەی كە دەبێت پێداویستیەكانی دەستەبەر بكەن بۆ هونەرمەندان و زانایان ونوسەران هەروەها ژیانی ڕۆشنبیری و وەرزشی لە لایەن شارەوانیەكانەوە پالپشتی دەكرێن.
• بەپێی ماددەی 141 دەبێت هەرێم ئەركی پاراستنی سروشت و بنەماكانی ژیانی سروشت بگرێتە ئەستۆ.
• ماددەی 142 تاكو 150 تایبەتمەندكراوون بۆ رێكخستنی ئەو بابەتانەی كە پەیوەندییان بە ئایین و پیشە ئایینیەكانەوە هەیە كە ئەمانەن:.
• هەرێم كەنیسەی نیە واتا هیچ لایەنێك یاخود مەزهەبێك ناگرێتە خۆی.
كلێسەو پیشە ئایینیەكان لە چوارچێوەی یاسادا دانی پێدانراوە یاسای خۆی هەیەو ڕێگای ئەوەی پێ‌ دەدات كە باج نەدات.