مێژووی سەرهەڵدانی ئاڵای كوردستان

Oct 21 2018

مێژووی سەرهەڵدانی ئاڵای كوردستان

د. عبدالله ئاگرین

زۆرلەمێژە، مرۆڤ ئاشنایی ئاڵا بووەو لە ژیانی خۆیدا بە سومبوڵ یان نیشانە و نوێنەری زیندو و سەربەرزی خۆی داناوە.....ئاڵا بە زمانی كوردی هاوواتای بەیداخە.لە زمانی عەرەبی بە (علم)و لە زمانی فارسی بە (بەرچەم) لای ئینگلیزەكانیش (فلاگ) ناوئەبرێت......ئاڵا تەنیا بریتی نییە لە پارچەپەرۆیەك یاخود قوماشێكی یەك رەنگ یاخود رەنگاورەنگ. ئاڵا چەندین نیشانەو ئەدگار وه ێمای تاك وكۆمەڵی لەخۆگرتووە.خاوەنی تەمە نێكی دێرینی مێژووییە ولە گۆترە و لەخۆوە سەری هەڵنەداوە و لەدایك نەبووە. كۆمەڵێ هۆكاری كاریگەر و بنەما بەهێز وپتەووی راستەقینە واقعیانە هاندەر وراگری ئەو ئاڵایەیەو درێژی بەتەمەنی ئەدات.. ئەورێرەوەی تەمەن وژیانی ئاڵا پێداتێپەریوە رۆژ لەدوای رۆژ بەقۆناغی نوێدا بردوویەتی و قۆناغەكانیش لەگەشەسەندن و بەرەوپێش چوون وسەركەوتنابووە و تاهەنوكە ئاڵا لەسەر ئاستی تاكەكەس وكۆ و كۆمەڵگای مرۆڤایەتی و ئاستە فەرمیەكانی نێودەوڵەتی . جێگایی تایبەتی خۆی هەیە بەرێزو خۆشەویستی و شانازیەوەپێشوازی لێدەكرێت.

پێناسەی ئاڵا
پێناسەی هەربوویەكی زیندوو.یاخود ماددی یان فیكری ومەعنەوی بێت. سنورێكی دیاریكراوی تەنگەبەری نییەو پێ بەپی گۆرانكاری ناو كۆمەلگاو بەرەوپێش چوون و سەركە وتنی بیری زانستانە و فەلسەفیانە پێناسەكانیان چەسپاونین ئەمە نەك بۆ شتەنوێكان بەڵكو شتەكۆنەكانیش لەبواری فەلسەفە وئەدەب ومێژوو زانستیش پێناسەكانیان وەك خۆیان نەماونەتەوە.لەبەر رۆشنایی ئاستی بیرفراوانی ئاستی مروڤ و شارەزایی لە بابەتەكە و بڕوابوونی خاوەنەكەی بە گەیشتن بە پرۆسەیەكی مەعریفی پۆزەتیفانە وزەوق وتوانا وئامانجی ئە ومرۆڤە پێناسەكان گۆرانكاریان بەسەردادێت ولەیەك جیاوازن. بە نمونە:
هەژاری موكریانی دەربارەیی ئاڵا ئەڵێت: [ بەیداخ – ئاڵا – بەیاخ - پارچەیە-دروشمی گەل وقەوم]ە (1) لەوپێناسەیەدا ئاڵا دروشم ونیشانەی نەتەوەدەردەخات و خەسڵەتە مێژویەكانی وەك كاری شانازی لەبەردەم خەلكیدا دائەنێت. لە فەرهەنگی عەمیدا ئاڵا بەمجۆرە باسئەكات [ ئاڵا پارچە قوماشێكە، نیشانەی كیشوەرێك یاخود سوپایەك یان دەستەیەك ئەگەیەنێت و بەهۆیەوە سیما وپێناسەی رەگەز و تاكی ئەو بەشەمرۆڤ وخاكە دەرئەخات](2) لە پێناسەكەی حەسەن عەمید شێوەیەكی واتافراوانتری لەپێناسەی پێش خۆی لەخۆگرتوە و ئاڵا لای ئەم تەنیا بە نیشانەی خاك و نەتەوەیەكی دیاریكراو دانەنراوە بەڵكو لەسەرتاسەری كیشوەرەكاندا جێی خۆی گرتۆتەوە ئەو دوو پێناسەییە وردبینی و قووڵی واتایی نابە خشن و لەبەر رۆشنای كاری زانستیانەدا شوێنی شیاوی خۆیان نەكردۆتەوەهەروەك چۆن لە(المنجد فی اللغە والاعلام) بەشێوەیەكی سادە باس لە ئاڵا ئەكات: (علم) ئاڵا خاوەنی سیمایەكە، ناوچەكە ئەیناسی) (3).
واتە: ئاڵا بۆخۆی نیشانەخۆناسینی لەخۆوەگرتووە وخەڵكی ناوچەكە لەراستی و واتاكەی ئەزانن هەرلەهەمان سەرچاوەی (المنجد)درێژە بە قسەكەی ئەدات وئەڵێت فارسەكان پارچەقوماشێكی خوری رەنگاورەنگیان لەكاتی جەنگدا بەرزكردۆتەوە)(4)
بەوپێیەی .قۆناغێك لە قۆناغەكانی تەمەنی ژیانی ئاڵا، لە رێگای بەجێهێنانی ئەركەكەیەوە ناسراوە لەسەردەمی جەنگ وشەروشۆردا بەكارهاتووە.دكتۆر عەبدولوەهاب كەیالی دەربارەی ئاڵا ئەڵێت: ئاڵا پارچەقوماشێكی رەنگینە زۆرجار یەك رەنگ یاخود رەنگاورنگە، هێماو نیشانەی ئەوتۆی تێدایە، ئاماژە بە واتایەكی خودی و تایبەتی ئەدات....ئاڵای نەتەوەیی : هێمایەبۆ كەسایەتی و بەهای دەوڵەت و دروشمی وڵات بەرزئەكاتەوە) (5)
ئەوپێناسەیەی بۆ ئاڵا، شێوەی بیركردنەوەی سەردەمانە و زانستیانەی لە ئامێزگرتووە..هەم واتا و هەم ئەرك وهەم ئەنجام بەدەستەوە ئەدات.

ئاڵا

واتا ئەرك ئەنجام

كەسایەتی ئاڵا
ئەمەو سەرەرای ئەوەی ئاماژە بەئاڵای نەتەوەی ئەدات كە هێمایە بۆبەها و كەسایەتی دەوڵەت و دروشم وخواست وئامانجەكانی نەتەوە ئەكاتە دروشم و بەسەربەرزی بەرزیان ئەكاتەوە وخۆیانی پێوە ئەنوێنن


ئـــــاڵا

كەسایەتی دەۆلەت بەهایی دەوڵەت

دروشمی ئاڵا

مێژووی وڵات خواستی وڵات ئامانجی وڵات

كەسایەتی ئاڵا


لەبەررۆشنایی ئەوشیتاڵەی پێشەوە ئاڵا لەزۆر لایەنەوە(ئاسۆیی و ستونی) واتابەخشە.حامید گەوهەریش بۆپێناسەی ئاڵا بەمجۆرەی بیروڕای خۆی دەرئەبرێت: (ئاڵا ئەمڕۆ بەهێمای نەتەوایەتی نەتەوەكان و دەزگا رەسمیەكانی سەرزەوی دەناسرێت)(6).
لای حامیدگەوهەری ئەرك ومەودای چالاكی ستونی و ئاسۆیی ئاڵای خستۆتەروو ئەمە بی ئەوەی سنوری ئازادی چالاكیەكانی ئاڵادیاری بكا بەوەش كارێكی باشی كردووە.

مێژووی سەرهەڵدانی ئاڵا
تائێستا بەشێوەیەكی زانستیانە سەردەم و مێژووی دروست و تەواوی دروستكردنی ئاڵا دیارنەكراوە بۆیە لە دەستەیەك بۆ دەستەیەك لەنەتەوەیەك بۆنەتەوەیەكی دی جیاوازی هەیە ئەوەش بەپێی ڕێبازی شیكردنەوەی مێژووی بەراوردكاری دەرئەكەوێت لەوەتی مرۆڤ بەسەرداگرتی شوێن وسامان داكردووە.بەتایبەت لەقۆناغی ب ەندایەتیدا.هەوڵیداوە بەپێی نیشانەو هێمایەك خاوەنداریەتی خۆی بسەلمێنێت، [بەڵام ئەوە روونە كە بەرلە زایین (ئاڵا) هەبووە ود ەوڵەتە كۆنەكان بۆخۆناساندنی خۆیان وناسینەوەی هێزە شەركەرەكانیان كەڵكیانلی وەرگرتوە.
ئەگەر ((ئاڵا)) لەكۆندا بەو شێوەی ئێستا نەبووە ئەمە چ لەرووی سەرهەڵدان وبەجێهێنانی ئەركەكانی بێت یاخودبۆناساندنی پێناسەو رەگەزیان بۆسەلماندن وچەسپاندنی جۆروشێوەی خاوەندارێتی موڵكدارییەوەبێت. ئەوراستیە تائێستا باشترخۆی ئەسەلمێنێت لەو رۆژەی ئاڵا بەشێوە ساكار وسادەكەی خۆی لەدایكبووە تاهەنووكە سات لەدوای سات بەرەوپێش ئەروات گرینگی و بایەخی زیاتری پی ئەدرێت وپیرۆزترتەماشا ئەكرێت و شانازی پێوە ئەكرێت.


سەرهەڵدانی ئاَلاوجۆرەكانی :
هیچ جۆرەلەدایكبونێك بی بنەمایەكی دروست وهۆكاری تایبەتی وكاریگەرنابێت.ئەوەش زەمینەی لەبار و كەشی خۆش وساز بۆ ئەو لەدایكبوونە دروست ئەبێت وپرۆسە مەعریفیەكە سەرهەڵئەدات سەرچاوەی سەرهەڵدانی ئاڵا گەلی هۆكاری رەسەن وشەرعی لەخۆگرتووەو لەهەمان كاتیشداهەندێك لا یەنی سە رهەڵدانی ئاڵا بنەمای ناسروشتی ونادرووستە..لەوانە.
1- هۆكاری پۆزەتیڤانەی لەدایكبونی ئاڵا
أ...بەمەبەستی ناساندنی كەسایەتی قەوارەی سیاسی دەوڵەتێك یاخود ناساندنی پێناسەی وڵات و نەتەوەیەك.
ب..بەنوێنەرایەتی كەسایەتی سەربەخۆ بڕگەیی (أ)لەدایك ئەبێت.
ج..بەمەبەستی شانازی كردن بەرابردووی شكۆداری نەتەوە، یاخود دەوڵەت، ئاڵا سەرهەڵئەدات.
2- ئالا َسەرهەڵئەدات.ئالا َسەرهەڵئەدات.
أ..زۆرجار ئاڵا دەكرێتە هێمای شكۆداری سوپایەك كەلەجەنگدا بەزەبری هێزسەركەوتووە، زاڵ بووە.ئەمە بۆچاوترساندن وتۆقاندن بەكارئەبرێت.لای خاوەنی ئاڵاپۆزەتیڤە لای سوپای شكست خواردوو نێگەتیڤە.
ب..لەكاتی جەنگ و شەڕ و شۆردا بۆناسینەوەی هێزوجیاكردنەوەی لە سوپای بەرامبەر بەكاردێت..ئەكرێت جۆر ورەنگەكانیان بگۆردرێت.
ج..كاتێك لەجەنگدا لایەنی زاڵ وسەركەوتوو بەسەردەستەیەك یاخود، ناوچەیەكی بەرامبەردا ئەگرێت. دەم ودەست بۆ سەلماندن وچەسپاندنی سەركەوتنەكەیان ئاڵاكەیان بەسەردا ئەچەقێنن و نیشانەی خۆبەدەستەوەدان ئەگەیەنێت.
سەبارەت بەجۆر ورنگی ئاڵا، كۆمەلێك هۆكاری : سیاسی ، كۆمەڵایەتی ، جەنگی ، فەلسەفی و فیكری ڕۆڵت تێدا ئەبینێت

سەرەتای جۆری رەنگی ئاڵا:
1..ئاڵای یەك رەنگی سادە، یاخود یەك ئەستێرە، یان هەلۆ یان رۆژی تێدایەو ئەمە نوێنەری لایەنێكی خاوەن یەك مێژووییە بەنموونە.ئاڵای پارتی دیموكراتی كوردستان رەنگی زەردی سادەیە.كەچی ئاڵای بزوتنەوەی ئیسلامی كوردستان رەنگی سپی سادەیە ونوسینی ((اللە اكبر))ی تێدایە.
2..ئاڵای رەنگاورەنگ ئەمەش ئەكرێت هی قۆناغێكی مێژووی خەبات وئەنجامی تێكۆشانی نەتەوەیەك یاخود حكومەتێك بێت وهەروەك لەو رەنگانەش ئاماژە بەواتایەكی زانراوی دیاریكراو ئەدەن ئەوەش لە دیڕۆكی خاوێن یاخود رەش و پۆخلدا ئەنوێنێنێت نموونە ئاڵای كوردستان لە سی رەنگی (سور.سپی .سەوز.) پێكهاتووە لەناو رەنگە سپیەكەداخۆرێكی (21) تیشكی تێدایە، رەنگەكان بەپێی مانایەكە(رەنگی سور) نیشانەی شۆرشگێری و شۆرش وبەرخودانە لەپێناوی ئازادی كورد و سەربەخۆی كوردستان ، دواتریش(رەنگی سپی) دوای شۆرش گەیشتن بەئامانج دێت ونیشانەی ئاشتی وتەبایی و ئارامیە و(رەنگی سەوز)یش نیشانەی بەردەوامی ژیان وكاركردنە بۆئاوەدانكردنەوەی وڵات وكامەرانی و ژیانی پڕلە بژێوی چاكی دانیشتوان...خۆرەكە..ئەومەبەستەئەگەیەنێت.
خودای مەزن ومیهرەبان لەرێگای سروشتەوە، وزە و تین و توانا بەتەمەن وژیانی مرۆڤ ئەبەخشێت.واتا ئەم ئاڵای كوردستانە لەسایەیدا لایەنی بەخششی پۆزەتیڤانەی هەیە و ئەم مرۆڤانەی سەر بەنەتەوەی غەیرەكوردن وەك[توركمان وئاشوری وكلدان ] بەتەبایی و ئارامی ئەژین وخاوەنی مافی تەواوی خۆیانن كەچی ئاڵای عێراق كەسی رەنگە لەگەڵ سی ئەستێرە، بۆ یەكێتی عەرەبی نێوان[عێراق.سوریا.میصر] لەژێرئەم ئاڵایەی رژێمی بەعسی خۆی بەخاوەنی ئەزانێت وشانازی پێوە ئەكات پرۆسەی قەڵاچۆ كردنی نەتەوەیەكی لەژێر ئەنجامدراوە، واتە: ئەنفال و جینۆسایدی خاك و نەتەوەی كوردی پێكراوە ئەوەش لایەنێكی رەش وپۆخڵی تەمەنی ئاڵای عێراقە.