بونیاتنانی دیموكراسی لەعێراقێكی فیدراڵدا

Oct 23 2018

بونیاتنانی دیموكراسی لەعێراقێكی فیدراڵدا

هیوا به‌ڵخه‌یی

بەرپاكردنی دیموكراسی لە عێراقدا دروشمێكی لەمێژینەوەی خەڵكی عێراق بووە كەئەم دروشمە لەچوارچێوەی كاری پارتە سیاسییەكانی گۆڕەپانی سیاسی ئەم وڵاتەدا (بێجگە لەحیزبی بەعس) هەردەم رەنگی داوەتەوە و خاڵێكی سەرەكی بووە لەپرۆگرام و پەیڕەوە ناوەخۆییەكانیان.
بونیاتنانی دیموكراسی لە عێراق هەرچەندە كەكارێكی دژوارە بەڵام نامومكین نییە، چونكە زەمینەی ئەم كارە هەردەم بوونی هەبووە، بۆ نموونە ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ ساڵەكانی 1921 تا 1958 كەسیستەمی مەلەكیەت حوكمڕانی عێراقیان دەكرد. سیستەمێكی پەرلەمانی دانرابوو كەسەرچاوەی لەمەلەكیەتی ئینگلیزەكان وەرگرتبوو، لەو سەردەمەدا پارتە سیاسیەكان بوونیان هەبوو، هەروەها ئەگەر جەماوەر ناڕەزایەتیێكان هەبوایە گوێیان بۆ رادەگیرا، مشت و مڕەكان بەگەرم و گوڕی و بەبێ‌ ترس لەناو پەرلەمان باسیان لەكێشەكان دەكرد، زۆرجاریش قسە و باسەكان لە دژی حكومەت بوون و داوای خزمەتگوزاری زیاتریان لەحكومەت دەكرد و ئەم شتانە لەمیدیاكانیش رەنگی ئەدایەوە، كەلەو سەردەمەدا نزیكەی 23 رۆژنامە و گۆڤاری سەربەخۆ لەبەغدا و موسڵا و بەسرەدا بڵاودەكرایەوە.
بەڵام ئەم شتانە بەو مانایە نەبوون كەئیتر مەلەكیەتی عێراق لەكاتی هەڵبژاردنەكاندا هەوڵا بۆ مانەوەی خۆی نەدات و گرفت بۆ دژەكانی دروست نەكات لەم روانگانەوە زۆرجار رۆژنامە و گۆڤارەكان بۆ ماوەیەك دادەخران، بەڵام بەگشتی لەم وڵاتەدا هەردەم بۆنێكی دیموكراسی دەگەیشتە دەماغی ئەوانەی كەلەسەر ئەم رێچكەیە دەیانویست لەم وڵاتە چەندین ئایینی و چەند نەتەوەئییەدا بوونیان هەبێت.
بەڵام پاش شۆڕشی ساڵی 1958، نەتەوەگەرایی و دەسەڵاتداریەتی و تووندوتیژی نەتەوەیی تاسەر ئێسقان ئەم وڵاتەی گرتەوە و لەگەورەترین شارەكانەوە بگرە تا دەگاتە بچووكترین لادێكان دابەزی، ئەمەش بەش بەحاڵی خۆی رۆژ لەدوای رۆژ ئەم وڵاتەی بەرەو چڕبوونەوەی دەسەڵاتی زۆرداری و دیكتاتۆریەت برد، تا كار گەیشتە ئەوەی كەدیكتاتۆرێكی وەك سەدام حوسێن بوو بەحوكمڕانی ئەم وڵاتە و ئەوەی كاری نامرۆڤانە و دژ بەبنەماكانی مافی مرۆڤ بوو بەرامبەر بەگەلی عێراق كردی.
مەبەستم لەو چەند دێرەی سەرەوە ئاماژەیەك بوو بەبوونی بناغەی دیموكراسی لەعێراقدا. كەدەكرێ‌ ئەم بناغەیەی كەلەمێژووی گەلانی عێراقدا بوونی هەیە، بونیاتێكی پتەوی لەسەر بكرێ‌ ئەگەر بێتو هەوڵی بۆ بدرێ‌ و ئەوانەی خاوەن دەسەڵاتن لە عێراقی ئەمڕۆدا رەچاوی چۆنیەتی پێكهاتەكانی عێراق بكەن لەرووی سیاسی و كۆمەڵایەتییەوە و تایبەتمەندیەكانیان لەبەرچاو بگرن و نەخشە و پلانی بۆ دابڕێژن و كاری عاقڵانەی بەتەوافوقێكی هەمەلایەنە بۆ بكەن.
پرسیار لێرەدا ئەوەیە كەچۆن نەخشە و پلانێكی سەرەتایی بۆ ئایندەی عێراقی دیموكراسی دابڕێژرێت؟
جیاوازی رەگەزی نەتەوەیی لەعێراقدا و بۆشایی نێوان كورد و عەرەب و توركمانەكان و هەروەها نێوانی شیعە و سوننەكان هەردەم گرفت و كۆسپی گەورەیە لەسەر رێگای دامەزراندنی دیموكراسیەتێكی گونجاو و جێگیر لەم وڵاتەدا.
بەڵام لێرە راستیێكیش هەیە ئەویش ئەوەیە بوونی ئەم هەموو جیاوازییە خۆی لەخۆیدا ئەتوانێت وەڵامدەربێت بۆ ئامانجێكی بونیاتنەر، چونكە بوونی كۆمەڵێك گروپی چالاك كەچاودێرن بەسەر یەكترییەوە ئەتوانێت هەنگاوێكی بنەڕەتی بێت بۆ گەیشتن بەدیموكراسی و ئامانجەكانی دیموكراسی لەوانەش پێكەوەژیانی ئاشتیانە، بەڵام بەمەرجێك هەندێ‌ دەمارگیری لەنێوان ئەم گروپانە چاوپۆشی لێ‌ بكرێت و بۆ گەیشتن بەئامانجە گەورەكانی وەلاوە بنرێت.
بۆ ئەم مەبەستەش رێگای چارە ئەوەیە چوارچێوەیەكی یاسای گونجاو لەلایەن هەمووانەوە پەسەند بكرێت كەلەگەڵا پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری گەلانی عێراقدا بگونجێ‌ و ئەم جیاوازیانە بەكاربگیرێن وەكو وەكو ئامرازێكی ئیجابی بەرەو نەهێشتنی تووندوتیژی و لێك نزیك بوونەوە و سەقامگیری عێراق ئەم راستیانە ئەوەمان بۆ دووپات دەكەنەوە كەپێویستە عێراقێكی دیموكراسی لەسەر بنەمای سیستەمێكی فیدراڵی دابمەزرێت، واتە پێكهاتە جیاوازەكان كەخاوەن تایبەتمەندی خۆیانن رەچاوی تایبەتمەندییەكانیان بكرێت لەناوچە و سنورەكانی خۆیاندا یان روونتر بڵێین لەهەرێمەكانی خۆیاندا.
ئەوەی كەلێرەدا جێگای ئاماژە پێكردن بێت ئەوەیە كەتەنها پێكهاتەی عێراق كەباسی لەم جۆرە سیستەمە كردبێت و بەروونی خستبێتیەروو گەلی كوردە كەلەیەكەمین هەلدا لەپەرلەمانی هەرێمی كوردستان بەناوی گەلی كوردەوە پەسەندكراوە و هەنگاوی كرداری بۆ هاوێشتراوە. دیارە ئەمەش بەدیراسەی سەركردایەتی سیاسی كوردستان كراوە كەئەم شێوازە لەپێكەوە ژیان بۆ ئەمڕۆی كوردستانی باشوور لەگەڵا ناوەڕاست و خوارووی عێراق شێوازێكی گونجاوە، چونكە عێراق و پێكهاتەكانی تەنها لەسێبەری سیستەمێكی فیدراڵیدا ئەتوانن پێكەوە بژین و بحەسێنەوە و هەموو لایەك لێی سوودمەند ببن پاش رزگاربوونیان لەدەستی مەینەتیەكانی دیكتاتۆریەت.
نموونەی ئەو جۆرە ئاسوودەبوونەش لەو وڵاتانەدا دەبینین كەهاوشێوەی عێراقن و توانیویانە بەپەنابردن بۆ سیستەمی فیدراڵی پێكەوەژیانی ئاشاتیانەیان هەبێت و پێشكەوتن بەخۆیانەوە ببینن، بەڵام وەك پێشتر ئاماژەمان پێدا و باسمان لەچوارچێوەیەكی یاسایی كرد لەهەر وڵاتێكی فیدراڵی دەبێ‌ یاسایەكی سەرەكی هەبێت و هەموو لایەك رێز لەیاساكە بگرن، ئەم یاسایەش كەبەرەزامەندی هەموو پێكهاتەكان دەنووسرێتەوە دەستووری فیدراڵییە كەبەوردی هەموو بنەماكانی تیادا دیاری دەكرێت، وەك ئەوەی كەلەعێراقی پاش رووخانی دیكتاتۆریەت ئەنجامدرا و راپرسی لەسەركرا و بەزۆرینەی دەنگ پەسەندكرا. ئەم دەستوورەش وەك سەرچاوەیەكی سەرەكی هەموو پێكهاتەكان ئەتوانن بۆ چارەسەركردنی كێشەكانیان بۆی بگەڕێنەوە، واتە دەبێ‌ لەبەغدا و لەهەموو ناوچەكانی تریش رێزێكی تەواو لەدەستوورەكە بگرێت و ناكۆكییەكان بەدەستوور چارەسەر بكرێن.
هەروەها سیستەمێكی دادوەری فیدراڵی دەبێ‌ هەبێت بۆ یەكلاكردنەوەی زۆربەی ئەو كێشانەی كەزۆرجار دەبنە بەربەستی رێگای هەنگاونان و پێشوەچوون لەبونیاتنان دا، واتە دادگای فیدراڵی پێویستیەكی سەرەكی سیستەمی فیدرالیە كەئەم دادگایە دەبێ‌ خاوەن سەربەخۆی تەواو بێت بۆ ئەوە هەمووان لەرەچاوكردنی مافەكانیان پشتی پێ‌ ببەستن.
بەڵام لەم نێوەندەدا نابێ‌ (بەحوكمی ئەوەی كەلایەنەكان مافی هەمووان رەچاوكرابێت لەلایەن) ئەوە فەرامۆش بكەین كەهەموو ئەم شتانە دەبێ‌ تەوافوقێكی گشتی لەسەریان هەبێت، واتە تەوافوق رۆڵێكی گرنگی لەبەیەك گەیشتندا هەیە و ئەمە تەوافوقە كەهەر لەسەرەتای كارەكەوە حوكمی یەكلایی كردنەوەی لەلایە، ئەمەش خۆی لەخۆیدا ئەوە دەگەیەنێ‌ كەهیچ لایەك ناتوانێ‌ لایەنەكانی تر پشت وێ‌ بخات و خۆی بەكۆمەڵێك تایبەتمەندیەوە هەڵبكێشێ‌ لەوانەش بوونی جەماوەری زۆر و... لە سیستەمە فیدراڵییەكاندا داهاتەكانی وڵات دابەش دەكرێن لەسەر هەرێمەكان و حكومەتی فیدراڵا و بەحوكمی دابەشكاریەكە ئەم حكومەتی فیدراڵە كەسەرچاوەی سەرەكییە بۆ یارمەتیدانی ناوچە زۆر هەژاركان و كارەساتە سروشتیە كتوپڕەكان و هێزی بەرگریكەری وڵاتەكە و هەروەها پشتگیریكەری بەرهەمهێنانی خۆماڵییە لەهەموو ناوچەكاندا.
ئەمەش كارێكی زۆر پێویستە و بنەمایەكی سەرەكی دروست بوونی متمانە و باوەڕە لەنێوان پێكهاتەكاندا، چونكە ئەگەر بێت و حكومەتی فیدراڵا وەكو پێویست دەرامەتەكان بەسەر پێكهاتەكاندا (هەرێمەكان) دابەش نەكات، وەكو ئەوە وایە كەبێبەشیان بكات لەدەسەڵات و هاوبەش بوون لەدەسەڵاتی بەڕێوەبردن، ئەمەش ئارەزووی جیابوونەوەی هەرێمە خاوەن تواناكان زیاتر دەكات، كەئەم جۆرە گرفتانە لەئەمڕۆی عێراقدا بوونیان هەیە و گەلی كورد و حكومەت و پەرلەمانەكەی زۆر هەوڵیان داوە كەبەواقعیانە لەچوارچێوەی عێراقێكی فیدراڵیدا كێشەكانیان چارەسەر بكەن، بەڵام لایەنەكانی بەرامبەر و بەتایبەتیش حكومەتی فیدراڵا تاچەند وەڵامی ئیجابیانەیان دەبێت، دەبێ‌ چاوەڕوانی رووداوەكانی ئایندە بین كەئەتوانن حوكمی ئەمە بدەن چونكە هەڵسەنگاندنی رووداوەكانی رابردوو وەڵامێكی ئیجابی و دروستمان بۆ ئەم پرسە بەدەستەوە نادات.
بەم پێیەش دەگەینە ئەو دەرەنجامەی كە لەسیستەمی فیدراڵیدا هەرێمەكان دەبێ‌ توانای ئەوەیان هەبێت كەژیانێكی شایستە و سزاداری گەلی خۆیان بۆیان دابین بكەن و بەرگری لەمافەكانیان بكەن، واتە نەتەوەیەكی جیاواز لەهەرێمێكی جیاواز تایبەتمەندی خۆیی هەیە كەدەبێ‌ رەچاوبكرێت، ئەمەش ئەو حاڵەتەیە كەلەعێراقدا شمولی هەرێمی كوردستان دەكات.
لەعێراقی ئەمڕۆدا ئەگەر حكومەتی فیدراڵا تەنها گرنگی بەبابەتێك لەبابەتەكان بدات كەلەبەرژەوەندی دەسەڵاتداریەتی خۆیدا بێت و تایبەتمەندی بەشێكی زۆر لەنەتەوەی عەرەب و نەتەوەكانی تر فەرامۆش بكات ئەوە كارێكە كەدەبێتەهۆی لاوازی پرۆسەی دیموكراسی و سەقامگیری سیاسی و پێكەوەژیانی ئاشتیانە.
لێرەدا دەپرسین چۆن باس لەدەوڵەتێكی فیدراڵی دەكرێت بۆ عێراق و ئەگەرەكان بۆ ئەم مەبەستە چین؟ ئەوەی ئێستا هەیە چۆنە؟
بەشێوەیەكی گشتی ئەوەی هەیە و باسی لێوە دەكرێ‌ ئەوەیە كەلەعێراقدا سێ‌ پێكهاتەی سەرەكی هەیە شیعە و سوننە و كورد بوونی هەیە لەئەمڕۆدا پرۆسەی سیاسی ئەم وڵاتە لەرێگای ئەم سێ‌ پێكهاتەیەوە بەڕێوەدەچێت. بەڵام لەرووی بوونی هەرێمەوە، ئەوە تەنها گەلی كوردە كە هەرێمێكی سەربەخۆی هەیە و دوو پێكهاتەكەی تر لەناوچەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق لایەنەكانی تری عێراقی فیدراڵن، ئەوەی شایانی باس بێت ئەوەیە كەئەم دوو پێكهاتەیەش بیریان لەوە كردووەتەوە كەهەرێمی سەربەخۆیان هەبێت و زۆرجار لەمیدیاكاندا ئەم دەربڕینە بەرچاومان كەوتووە كەلەلایەن كەسایەتیە سیاسییەكانیان باسی لێوە كراوە و هەندێ‌ جاریش عێراق لەدەربڕینەكاندا حسابی سێ‌ ناوچەی شیعە و سوننە و كوردی بۆ دەكرێت، دەشێ‌ بڵێین ئەمانە هەموو تێڕوانین و بیرۆكەی جیاواز جیاوازن كەناوە ناوە قسەیان لەسەر دەكرێت و دەبنە جێگای مشت و مڕی ناوەندی سیاسی و میدیای عێراق بەگشتی.
بەهەر شێوەیەك بێت سیستەمی تەوافوقی وەك گەرەنتیەك بۆ زاڵا نەبوونی لایەنەك بەسەر لایەنەكانی تردا پێویستە گرنگی پێ‌ بدرێت و هەروەها بوونی سیستەمی ڤیتۆ لەكاتی پێویست بۆ رەتكردنەوەی هەندێ‌ بڕیاری ناڕەوا وەك ئەوەی لەئەنجومەنی سەرۆكایەتی كۆماردا هەبوو بۆ عێراق پێویستە جا ئەم جۆرە سیستەمە بەهەر شێوەیەك دەگونجێندرێ‌ ئەوە دەبێ‌ سوود لەئەزموونی سەركەوتووی وڵاتانی هاوشێوەی عێراق وەربگیرێت و یاسازانەكان بیری لێ‌ بكەنەوە و دایبمەزرێنن.
لەرووی زانستیەوە زۆربەی تیئۆریسیەنەكان لەسەر ئەو بۆچوونە كۆكن كەدەبێ‌ بۆ بەرپاكردنی دیموكراسییەكی جێگیر و بەردەوام چینێكی ناوەندی پێشكەوتوو هەبن و رۆڵیان هەبێت لەپەرەپێدان و پەرەسەندنی دیموكراسیدا. هەروەها تیۆری دیموكراسیش پێی وایە كەچینێكی ناوەندی سەربەخۆ ئەتوانن بنەماكانی ژیانی مەدەنی و دیموكراسی پتەو بكەن.
لە عێراقی ئەمڕۆدا چینی ناوەند بەستراون بەحكومەتەوە، واتە ژیانیان بەستراوە بەو مووچەیەوە كەلەحكومەت وەریدەگرن كەئەمەش وای لەچینی ناوەند كردووە كەملكەچی فرمانەكانی میری بن، ئەم بابەتەش هۆكارێكی سەرەكی كەم رۆڵییانە لەزۆربەی رووداوەكاندا كەبەشداری كارایان بەگوێرەی پێویست نییە. لەلایەكی تریشەوە داهاتی موچەی فەرمانبەرەكان و خەرجیەكانی تر سەرچاوەیەكی تری بێجگە لەسامانی گشتی واتە نەوت نییە، بەم شێوازەی ئەمڕۆ دەبینین ئەم سامانە نەتەوەییە بەفیڕۆ دەدرێت و ئایندەی ئەم وڵاتە بەرەو مەترسییەكی زۆر ترسناك دەبات.
بۆیە پێویستە كە بیر لەوە بكرێتەوە سامانی نەتەوەیی ئەم وڵاتە بەرەو بەهێزكردنی بوژاندنەوەی ژێرخانی ئابووری بەكار بگیرێ‌، زۆر گرنگە كەكەرتی تایبەت كارا بكرێت، كەئەم بابەتە خۆی لەخۆیدا دوو لایەنی ئیجابی هەیە، یەكەمیان: فراوان بوونی سەرچاوەی خۆماڵی و بەفیڕۆنەچوونی سامانی نەتەوەییە. دووەمیشیان: بوژانەوەی چینی ناوەندە چونكە بەفراوان بوونی هەلی كار چینی ناوەند پشت بەخۆی دەبەستێ‌ و بەخۆماندووكردنی زیاتر ئەتوانێ‌ ببێت بەخاوەن سەرمایەی خۆی و سەربەخۆی زاتی پەیدا بكات، سەربەخۆبوون لەرووی دارایی و مادییەوە سەربەخۆی سیاسی و مەعنەوی بەدوادا دێت و ئەمەش وادەكات كەكەس نەبێت بەپاشكۆی هزری خەڵكانی تر و بیروبۆچوونەكان بەدوای باشتریندا بگەڕێن و پەسەندی بكەن ئەمەش واتە یارمەتیدانی چینی ناوەند بۆ ئەوەی بەهێزببن لەیارمەتیدانی پڕۆسەی دیموكرایی و بەهەڵبژاردنی باشترینەكان یارمەتی جێگیركردنی باری سەقامگیری و دیموكراسی بدەن.
دیارە ئەوەی باسمان كرد مستێكە لەخەروار و هەمووشی پێویستی بەوە هەیە كەپاڵپشتی كەری هەبێت و ئەقڵانیەتی لەپاڵدابێت، هەموو ئەم كارانەش لەوڵاتێكدا دەكرێت و دەشێت بكرێت كەلەرووی ئاسایشیەوە دامەزراوە و سەقامگیربێت چونكە سەقامگیری ئاسایشی و سیاسیش دەبنەهۆی ئەوەی كەبیر لەلایەنەكانی تریش بكرێتەوە و شك و گومانەكان لەسەر بابەتە ئاڵۆزەكان بڕەوێنەوەو متمانە بەیەكتری فراوان دەبێت و پێكەوە كاركردن و گونجان ئاسانتر دەبێت.
واتە ئەتوانین بڵێین بونیاتنانی عێراق بەسیستمێكی نوێ‌ دژوارە بەڵام نامومكین نییە و دیارە كەهەنگاوە ئیجابیەكان هەردەم هەنگاوی ئیجابی تریان بەدوادادێن، بۆیە پێویستە كەهەوڵە هەمەلایەنەكان چڕتر بكرێنەوە لەلایەن چین و توێژە جیاجیاكانەوە و هەركەسە لەئاستی خۆی بەپێی ئەو بەرپرسیاریەتیە مێژووییەی كەدەكەوێتە ئەستۆی خۆی بەبەرپرس بزانێت لەوەی كەخشتێك بخاتە سەر خشتەكانی تر تا دیواری ئەم بونیاتنەوەیە دیواری ئەو بینایە بێت كەهەموو پێكهاتەكانی عێراقی فیدراڵا تیایدا پێكەوە ژیانێكی ئاشتەواییانی هەبێت و پاشەڕۆژی وڵاتەكەش لەهەموو حاڵەتەكاندا ئاسۆیەكی روونی هەبێت و نا و نابێت لەئاستی داخوازیە رەواكاندا نەوترێت.