كۆنگرەیەك، بەرەو نەتەوەیەكی یەكگرتوو

Oct 23 2018

كۆنگرەیەك، بەرەو نەتەوەیەكی یەكگرتوو

غازی حه‌سه‌ن

كاتێك بمانەوێت باسی كۆنگرەی نەتەوەیی كورد بكەین، دەبێت باسێكی خێرای رووداوە مێژوویی و سیاسییەكانی دوو سەدەی رابردووی كوردستان بكەین، چونكە نزیكەی دوو سەدەیە كورد وەكو نەتەوە و بزاڤێكی رۆشنبیری و سیاسی دەستی بە خەباتی سیاسی و نەتەوەیی كردووە، دەنا پێشتر هیچ بزاڤێكی سیاسی مۆدێرن و خودان بیرۆكە و بۆچوونی سیاسی و نەتەوەیی نەبووە. ئەگەر راپەڕینە عەشایری و خێلەكییەكان هەندێك دەڤەری كوردستان هەبووبێت، یا چەند ئیمارتێكی كوردی لەسایەی هێزی خێل و عەشایر دروست بووبێت، بەڵام هیچ ئاسۆ و ئامانجێكی سیاسی نەتەوەیی بەدیار نەكەوتبوو.
بەدرخانییەكان پێشەنگێكی دەركەوتووی ئەو بزاڤە سیاسییەن كە توانیان لە بواری سیاسی و رۆشنبیری دەست بە خەباتی نەتەوەیی بكەن. راستە چەمك و ئامانجەكانی ئەو لەو فۆرمە نوێیە نەبوو، كە ئێستە هەیە، بەڵام شۆڕشە بەردەوامەكانی كوردستان، هەروەها دەركردنی رۆژنامەی "كوردستان"، یەكێكە لە فۆرم و كلێشە دیارەكەی بیری نەتەوەیی، چونكە لێرەدا كورد هەر تەنیا وەكو پێكهاتەیەكی ئەنتیكی و گروپێكی بەیەكەوە گرێدراو دەرناكەوێت، بەڵكو نیشتیمانیشی وەكو "كوردستان" بەدیار دەكەوێت.

گرینگ بزاڤە خێلەكی و ناوچە گەرییەكان و راپەڕینەكان لە ژێرسەركردایەتی عەشایر و خێل و پیاوانی ئاینی كورد، زەوینەیەكی تازەیان بۆ بزاڤی نەتەوەیی لە كوردستان هێنا ئاراوە، هەروەسا شاعیرەكانی كوردستان، بەتایبەتی ئەوانەی لە توركیا ژیان و تێكەڵی كەلچەری نوێی توركەكان و ئەوروپاییەكان و ئەو بزاڤە رۆشنبیریی و نەتەوەییەی لە ناوچەكانی ژێردەسەڵاتی ئیمپراتۆری عوسمانی بەدیار دەكەوتن، كوردیش سودی وەردەگرت. راستە كارتێكردنەكە دیاریكراو بوو، بەڵام درێژەكێشانی كارتێكردنەكان لە دوای شەڕی جیهانی دووەم، كوردیان گەیاندە قۆناغێكی نوێ.
لە دوای شەڕی جیهانی دووەم، پارتی سیاسی كوردی لە پێناو بەدیهێنانی مافی نەتەوەیی هاتنە ئاراوە. پارتی دیموكراتی كوردستانی ئێران و پارتی دیموكراتی كوردستان- عێراق، توانیان چەمكی نەتەوە و ماف و ئامانجەكان ببەنە ئاست و ئاسۆیەكی نوێ. ئەم هەنگاوانەی ئەو كات، درێژەی هەیە. لە سایەی سەركردایەتی و بە رێنوێنی ئەم دوو حزبە نەتەوەییە كوردییە، كۆماری كوردستان لە مەهاباد و دواتریش رێككەوتنی یانزدەی ئازاری ١٩٧٠ و لە دوای راپەڕینیش پەرلەمانی كوردستان و حكوومەتی هەرێمی كوردستان دێتە ئاراوە، كە پارتی دیموكراتی كوردستان توانی لە كوردستانی باشور پێشەنگایەتی فكری نەتەوەیی و پێنگاڤەكانی ئەو قۆناغانە بكات، كە ئێستە كوردستانی باشور پێیدا تێدەپەڕێت.
بزاڤی نەتەوەیی لە كوردستانی باشور فۆرم و چەمكێكی مۆدیرنتر و كاریگەرتری بەخۆیەوە بینی. ئەگەر لە بەشەكانی دیكەی كوردستان بزاڤی رزگاریخوازی كوردستان پتر لە ژێر كاریگەری سیاسەتی كۆمۆنیستی و ئەنتەرناشنالی كرێكاری بوو، كە تاكو ئێستەش ئەم كاریگەرییە لە هەندێك پارچە ماوە و تەنیا گەلێك ئینشقاق و لێكترازانی سیاسی و حزبیش لە ریزەكانی بزاڤی سیاسی كورد رویانداوە، كە هەمووی لە ژێر كاریگەری وابەستە بوون بە (ناوەند - نەتەوەی سەردەست و پان نیشتیمانیزم و براگەورەیی چینی سەردەست) وهەندێك ئایدیۆلۆژیا و تەنیا فكری نامۆش بووە. دیارە لەم بیست ساڵەی دوایی خەریكە مۆدێلێكی دیكەی سیاسی بەناوی ئیسڵامی سیاسی لە كوردستاندا سەرهەڵدەدات، خەریكە ئەم رەوتە نوێیەش بزاڤی سیاسی كورد بەهەمان كاریگەری و كارتێكردنەكانی حەفتا ساڵی رابردوو ببات.
پارتی دیموكراتی كوردستان بەهۆی ئەزمونی درێژخایەن و تاكە حزبی سیاسی نەتەوەیی و بەشداریكردنی سەركردە و رێبەرەكەی (بارزانی نەمر) لە دامەزراندن و داكۆكی لە كۆماری كوردستان لە مەهاباد و پەڕینەوەی لە ئاراس بۆ سۆڤیەتی پێشوو، هەروەها دواتریش سەركردایەتی كردنی شۆڕشی میللی ئەیلول و دەرگا كرانەوە بەرووی هەموو كورد لە سەرجەم بەشەكانی كوردستان و بەشداری سەرجەم پێكهاتە ئاینی و نەتەوەییەكانی دیكە لە كوردستان لە یەك شۆڕش و لە ژێر یەك ئامانجی كوردستانی، بیری نەتەوەیی بوون، هەنگاونان بەرەو پێكهێنانی سیاسی نەتەوە باشتر و خێراتر گەشەی كرد.
لە كۆتایی سەدەی نۆزدەهەم داوای كۆنگرەی نەتەوەیی كرا، بەڵام سەری نەگرت، لە حەفتاكان و هەشتاكانیش سەركردایەتی پارتی ئەم مەسەلەیەی بوژاندەوە و هەندێك ئاڵگۆڕی بیروڕا كرا، بەڵام دیسان بەهۆی سەختی هەڵومەرجەكە و ڵاوازی رۆلی كورد لەو سەردەمەدا، نەتوانرا هیچ هەنگاوێكی بەكردەوە بهاوێژرێت. دوای راپەڕین لەمبارەوە هەندێك ڵایەن كاریان كردووە. تا كار گەیشتە ئەوەی ئەمساڵ ٢٠١٣ سەرۆك مەسعود بارزانی بیرۆكەی بەستنی كۆنگرەی نەتەوەیی بكاتە كار و بڕیار، لە ئاكامیشدا لە هەولێری پایتەخت كۆنگرەكە ببەسترێت. بە كردەوەش ئێستە لەمبارەوە كاردەكرێت وكۆمیتە و دەستەی جیاجیا بۆ سازدانی ئەم كۆنگرەیە پێكهێنراوە.

كورد نەتەوەیە، یا خێل
لە ئەنجامی هەلومەرجی داگیركردنی كوردستان نەیتوانیوە لە گەلێك بواری ئابوری وجوگرافی و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و زمانەوانی وەكو نەتەوەیەكی یەكگرتوو دەربكەوێت، چونكە كوردستان پتر لە چوار سەدەیە لە نێوان دوو ئیمپراتۆری گەورە دابەشكرا، ئەم دابەشكردنەش هەر تەنیا خاكەكی نەگرتۆتەوە، بەڵكو زمان و ئاین و باری كۆمەڵایەتی و رۆشنبیریشی گرتۆتەوە. كار هەر بەوە نەوەستا لە دوای شەڕی جیهانی یەكەم، جارێكی دیكە كوردستان بەسەر چوار وڵاتی نوێ دابەشكرا، ئەمجارە كورد بەسەر چوار دەوڵەتەی نەتەوەیی و پێكهاتەی جودا دابەشكرا، بەمەش كورد لە نەتەوەیەك كرایە چوار نەتەوە، لە كەچلەرێك كرایە چوار كەلچەر و لە پێكهاتەیەكی كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری كرایە چوار پێكهاتەی جودا و تەنیا لەهەندێك بواردا دژ بەیەكەیش.
گەڵانی دونیا سودیان لە هەندێك داگیركردن وەرگرتووە، كاتێك داگیركەر كەلتور و رۆشنبیری نوێی بۆ هێناون، كەچی كورد بە خراپترین و دواكەوتترین كەلچەر ئابلوقە درا، لە جیاتی گەشەكردن و بەرەوپێشەوەچوونی لە بواری ئابوری و كۆمەڵایەتی و سیاسی، دەخرانە ژیر كاریگەری پان نەتەوە بوون، پان وڵاتیزم و پان ئاینیزیم. ئەمەش وایكردووە پێكهاتنی فكری نەتەوەیی بوون و گەشەكردنی كورد وەكو نەتەوە دوا بكەوێت و لە هەندێك بواردا رووبەرووی شێواندن و داهێزرانیش بێت. لە هەندێك دەڤەری كوردستاندا لە ئاكامی ئەو پرۆسە باڵادەستەی نەتەوەكانی دیكەدا، كورد زمان و بەهای ئینسانی و نەتەوەیی خۆی لەدەست داوە. ئەمەش عەیب نییە، چونكە ژیان و گوزەرانی تاك بە دەسەڵات و هێزی ئابوری دەبەسترێتەوە. بۆیە تاكێكی داگیركراوی كوردیش ئاساییە لە ژێر ئەو كاریگەرانییە، بەشێك لە فكر و كەسایەتی و بوونی خۆی لە دەست بدات. بەڵام ترسناكە ئەگەر ئەم تاكە هەتا سەر كۆیلەی فكری سەردەستەكان بێت و هەمیشە وەكو پاشكۆ بمێنێتەوە.
لەبەر ئەوە كورد گەلێك وەكو نەتەوەیەكی پێگەیشتوو، دروستبوو سەیر ناكرێت.. بۆیە ئەگەر بەپێی میتۆدە زانستی و ئەكادیمییەكان سەیری پێكهاتەی كەلتوری و ئابوری و كۆمەڵایەتی كوردستان بكەین، گومانێك لە سەر نەتەوە بوونی كورد بە پێی چەمكی سەردەمیانە باس دەكرێت، ئەم باس كردنەش یەكێكیان زانستی و دۆستانەیە و ئەوی دیكەشیان شۆڤینیانە و دوژمنكارانەیە. نابێت لە بیری بكەین وەكو پێكهاتەیەكی رۆژهەڵاتی هێشتا هێزی خێل و عەشایر و پەیوەندی كۆمەڵایەتی كڵاسیكی رۆل لە بڕیارە چارەنووسسازەكان دەگێڕێت. بەڵام ئەگەر لە رووی بەرێوەبردنی ئەزمونی دوای راپەڕینی ١٩٩١ سەیری كورد بكرێت، دەردەكەوێت كورد وەكو نەتەوە نەك هەر پێنەگەیشتووە، بەڵكو توانای سەركردایەتی رووداوەكان لە ناوەخۆی كوردستان و عێراق و ناوچەكەشی هەیە. بۆیە كە لە رووی رۆشنبیری سیاسی دیقەتی مەسەلەكە بدەین، كورد وەكو نەتەوە دروست بووە، بەڵام كاتێك وەكو نەتەوەیەكی خودان دەسەڵاتی سەدان ساڵە و ئەوروپایی سەیری كۆمەڵگەی كوردستانی بكرێت، گومان دروست دەبێت ودوور نییە بەشێك لە میتۆدەكان لەسەر پێكهاتەی كورد و گەشەكردنی لە هەموو بوارێكدا دروست بێت.
لە نێو ئەو ملمڵانێ سەختە كۆمەڵایەتییەی لە كوردستاندا هەیە، هێشتا خێل و عەشیرەت رۆلی كارا و كاریگەر لە نێو رووداوەكاندا دەگێڕن، واتە دەكرێت بڵێین بەهێزبوونی چەمكی كۆمەڵایەتی خێل و عەشیرەت، پێگەی چەمكی نەتەوە وەكو كیانێكی سیاسی كارا و هەڵسوڕێنەر ڵاواز دەردەكەوێت. دیارە ئەم چەمكە لە نێو كۆمەڵگەی رۆژهەڵاتیدا خەوش نییە، بەڵام بۆ نەوەیەك كە هێشتا خاوەنی كیانێكی نەتەوەیی دانپیانراو نەبێت، خەوشە. دەنا لە كۆمەڵگە و دەولەتە عەرەبییە ئیسڵامییەكاندا هێشتا خێل و خانەوادە رۆلی كارا و سەرەكیان هەیە. لە وڵاتێكی وەكو ئێران و توركیا بیری نەتەوەپەرستی حووكم دەكات و نەتەوە و پێكهاتەكانی دیكە بە پاشكۆ سەیر دەكەن. بەڵام ئەمە لە ئەوروپای ئێستە مەسەلەی نەتەوە و هاووڵاتی بوون چۆتە قۆناغێكی دیكە. ئێستە لە جیاتی فكر و ئایدیۆلۆژیای سیاسی نێونەتەوەیی ، مرۆڤی نێونەتەوەیی دروست دەبێت. هاووڵاتییەك لەیەك كاتدا دەتوانێت رەگەزنامەی چەند وڵاتێكی هەبێت. كەواتە پێچەوانەی نەتەوەیی بوون، مرۆڤی نێونەتەوەیی دروست بووە. ئەمەش چەمكی هاووڵاتی بوون، چەمكی نەتەوە و نیشتیمان دەگۆڕێت. بۆ كوردیش وەها. ئێستە سەدان هەزار كورد، مافی هاووڵاتی بوونی خۆیان لە ئەنجامی چەوسانەوەی نەتەوەیی لە ئەوروپا و ئەمەریكا و كەنەدا و ئوسترالیا بدۆزنەوە. لەوێ هەست بە نەتەوەیی بوونی خۆیان بكەن. كەچی لە وڵاتی خۆیاندا هەست بە پاشكۆبوون و دابڕان لە مێژوو بكەن.
كورد نەتەوەیە، بەڵام بە پرۆسەیەكی ئابوری - كۆمەڵایەتی كاملبوو تێنەپەڕیوە، هەنووكە ئەم پرۆسەیە بە خێرایی گەشە دەكات. لەدوای راپەڕین كورد هەنگاو دەنێت، دەسەڵات و بواری ئابوری و كۆمەڵایەتی خۆی هەبێت، كەسایەتی تاكی كورد گۆڕانی بەسەردا هاتووە، نەوەیەك دروست بووە، تەنیا یەك زمان و یەك نەتەوە دەناسێت و دەزانێت، ئەویش كوردییە. هەروەها خەریكە لە رووی ئابورییەوە كورد دەبێتە خاوەنی پرۆسەیەكی ئابوری و بازرگانی خۆی. لە رووی كۆمەڵایەتییەوە گەشەكردنی زۆری بە خۆیەوە بینیوە. بەڵام نەگەیشتۆتە ئەو شوێنەی كورد بكاتە هێزێكی نەتەوەیی بەهێز. بەڵكو توانیویەتی كورد بێختە سەر رێچكەی بیركردنەوە لە پێكهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆ. ئەمەش بە پشت بەستن بە هێزێكی ئابوری سەربەخۆ.
كورد نەتەوەیە، بەڵام لە گەلێك بواردا هێشتا لە قۆناغی پێگەیشتن و گەشەكردنە، نەیتوانیوە بەهۆی داگیركاری و درێژە كێشان و مانەوەی پاشخانەكانی داگیركاری و سستی لە بەرێوەچوونی پرۆسەی رابوون و وریابوونەوە و دروستكردنەوەی كەسایەتی تاكی كوردی، ركابەری و ناكۆكی توند لە نێوان نەتەوە بوون و وابەستەبوون بە هێزی كۆمەڵایەتی خێل و عەشایر ببەسترێت.
كۆنگرەیەك بۆ یەكبوون
ئەم كۆنگرە نەتەوەییە دەكرێتە بكرێتە بەردی بناغە بەرەو یەكبوونی گوتاری سیاسی و ستراتیژی كورد لەسەرتاسەری كوردستاندا، واتە بەر لەوەی كورد وەكو نەتەوە یەكبخرێت، پێویستە ڵایەنە سیاسییەكان لەسەر بەرنامە و بەرژەوەندییەكی هاوبەش و لێكنزیك كۆبكرێنەوە. ئەمەش بە هێز و میكانیزمێكی واقیعی و دوور بین ئەنجام دەدرێت، نەك هەندێك ڵایەن و گروپ لە پێناو قوڵكردنەوەی ناكۆكی حزبی، بچنە سەنگەری دژایەتی، یاخود دروستكردنی كێشە لەژێر نێو و دروشمی جیاجیا.
ئەوەی لەم كۆنگرەیە وەكو بەرنامەی سەرەكی و بنچینەی كاری بۆ دەكرێت، دروشمی بە ئاشتی و دیموكراسی چارەسەركردنی دۆزی كورد و كوردستانە لەهەموو بەشەكانی كوردستاندا. دیارە ئەم دروشمەش هەروا لە ناكاو و بۆ كات و شوێنێكی دیاریكراو نەهاتووە. لە پێناو ئەوەیە :
یەكەم- رەوتی ئاشتەوایی و بەیەكەوەژیان و تێك گەیشتن كە یەكێكە لە بنەما كۆمەڵایەتی و مێژووییەكەی كۆمەڵگەی كوردستان درێژە پێبدرێت. واتە مەسەلەی ئاشتی و دیموكراسی لەهەموو ئاست و رەوتێكدا كاری لەسەر بكرێت، درێژەی پێبدرێت. ئاشتی و بە ئاشتەوایی چارەسەركردنی كێشە ناوەخۆییەكانی كورد، بە ئاشتی چارەسەركردنی دۆزی كورد لە گەڵ دەوڵەتە ناوەندییەكان كە كوردستانیان بەسەردا دابەشكراوە. پاراستنی بنەمای ئاشتی و پێكەوەژیان لە كوردستان لە نێوان كورد و هەموو پێكهاتە نەتەوەیی و ئاینییەكان. كە ئەمە بۆتە یەكێك لە خاڵە بەهێز و گرینگەكانی بارودۆخی كورد لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.
لەبیری نەكەین لە كوردستاندا بە هیچ شێوەیەك رەگی توندوتیژی كۆمەڵایەتی و سیاسی و تۆڵەكردنەوە لە ژێر دروشم و فەلسەفەی نەتەوەیی بوونی نەبووە، تەنیا كورد لە هەموو مێژووی تێكۆشانی سیاسی خۆیدا كاری نەكردووە پەنا وەبەر كاری توندوتیژی و تیرۆرسیتی ببات. لە گەڵ نەتەوەكانی تورك و عەرەب و فارس هەمیشە وەكو برا و دراوسێیەكی ئاشتیخواز و ئارام ژیاوە. بۆیە زۆر گرینگە لەم كۆنگرەیەدا هەمان رەوت و شێوەژیان و بنەما درێژەی پێبدرێت.
دووەم- كورد لە دەرەوەدا بە گەل و نەتەوەیەكی ئاشتیخواز و دوور لە توندتیژی ناسراون، لە شۆڕشی ئەیلولی ١٩٦١دا كە كورد وەكو شۆڕش و نەتەوە بۆ یەكەمینجار بەردی بناغەی كاری دیبلۆماسی لە ناو شۆڕش بۆ پەیوەندیكردن بە جیهانی دەرەوە دادەرێژێت. لەوێدا كورد بە گشتی و بۆ یەكەمینجار دەرگای ناسین و چوونە دەرەوەی لەبەردەم دەكرێتەوە. راستە لە سەردەمەكانی دیكە كۆشش و پەیوەندی هەبوون، بەڵام لەسەردەمی شۆڕشی ئەیلولدا، لەم بوارە گەشەكردن و قۆناغێكی كاراو لەبارتر دروست بوو. بۆیە زۆر گرینگە لە كۆنگرەی نەتەوەیدا بایەخی سەرەكی پاراستن و پەرەپێدانی ئەو بنەما گرینگە ئاشتیخوازییە بێت، كە بۆتە یەكێك لە ڵایەنە گرینگ و دیارەكانی بزاڤی رزگاریخوازی كوردستان. بەتایبەتیش لەم سەردەمدا مەسەلەی دیموكراسی و ئاشتی بە سەرەتا و بناغەی چارەسەری كێشەكان دادەنرێت.
لەبەر ئەوە زۆر گرینگە كورد بە گشت ڵایەن و رەوتێكی سیاسییەوە لە نەتەوەیی ودیموكراسی و ئاینی و چەپییەوە كار بۆ چەسپاندنی بە ئاشتی چارەسەركردنی دۆزی كورد كار بكەن، لەسەر ئەم بنەما و مەبدەئە داكۆكی بكرێت. هەروەها هەموو ڵایەنەكان لەسەر یەكبوونی گوتاری سیاسی و ستراتیژی كورد بە لەبەرچاوگرتنی هەلومەرجی تایبەتی لەهەر بەشێكی كوردستان و شێوازی تێكۆشان و دەستوەرنەدان لە كاروباری یەكتر و گەڕانەوە بۆ بنەما و سەرەتا دیموكراسییەكان بۆ بنەبڕ كردنی هەر ناكۆكی و كێشەیەك كە دەبێتە مایەی ئاڵۆزبوونی پەیوەندییەكانی نێوان ڵایەنە سیاسییەكان.
لەبەر ئەوە كۆكبوون و یەكدەنگی لەسەر یەكخستنی هێز و ئاراستەكان لە پێناو دیاریكردنی یەك ستراتیژ و یەك ئامانج و یەك دوارۆژ ئەركی سەرەكی و هەنووكەیی كۆنگرەی نەتەوەییە.

سیستەمی فیدرالی سیاسی لە نێوان ڵایەنە سیاسیەكان
یەكخستنی گوتار و هێزی كوردی لە یەك ئاراستە و سیستەمدا كارێكی قورسە، چونكە هەلومەرجی سیاسی و رۆشنبیری و ئابوری و كۆمەڵایەتی هەر بەشێكی كوردستان جیایە، سەرباری هەلومەرجی جیای سیاسی لەهەر یەكە لەبەشەكانی كوردستاندا. لە باشوری كوردستاندا هەموو مەسەلەكان جودان و پەرلەمان و حكوومەتی سەربەخۆی كوردی هەیە، لە كوردستانی رۆژئاوا شۆڕش دەستی پێكردووە، چاوەڕوان دەكرێت بارودۆخەكە بگۆڕێت. لە كوردستانی باكور گفتوگۆی سیاسی بۆ چارەسەری ئاشتیانەی مەسەلەی كورد لە نێوان توركیا و كورد دەستی پێكردووە. كە ئەمەیان یەكێكە لە پێشهاتە گرینگ و مێژووییەكانی كوردستان، چونكە توركیا وەكو دەوڵەتی توركی بۆ یەكەمینجارە ئامادەیە دان بە بوونی كورد و كێشەكەی بنێت و راستەوخۆ و ئاشكرا گفتوگۆ لە گەڵ كورد بكات. لە كوردستانی رۆژهەڵات مەسەلە پێچەوانەیە و دەبێت ماوەیەك بۆ دەستپێكردنی تەقینەوەی قەیرانەكان چاوەڕێ بن. هەرچەندە لەم بەشەدا شۆڕش هەیە و كورد لەم بەشەدا خودانی ئەزمونێكی دوور و درێژە.
لەبەر ئەو هۆكارانە، باشترین رێگە بۆ پاراستنی پەیوەندییەكانی نێوان كورد لە هەموو بەشەكان، باشترە لەسەر بنەمای فیدرالیزمی سیاسی بەرێوەبچێت، تاكو هەموو ڵایەنەكان بتوانن تایبەتمەندی خۆی بپارێزێت. ئەمجۆرە رێكخستنە سیاسییە، لە دوارۆژیشدا دەبێتە بەدیلێكی رێكخستنی ئیدرای بۆ یەكخستن و یەكبوونی كوردستان. مەسەلەی پەیوەندی لەمجۆرە لە ویڵایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا و ئەلمانیا و شوێنی دیكەش پەیڕەو دەكرێت. ئەمەیان هەم توانا و دەسەڵات و سەربەستی بە بەشەكانی كوردستان دەدات، هەمیش لە بڕیارێكی یەكگرتوودا كوردستان یەكدەخات.
دەكرێت ئەم بنەمایە لەهەموو بوارەكاندا رۆشنبیری و كۆمەڵایەتی و ئابوری و ئیداری بەكاربهێنرێت، ركابەری بۆ پێشكەشكردنی باشترین نمونەی خزمەتگوزاری و گەشەكردن و پێشكەوتن لەهەموو ئاستەكان پێشكەش بكرێت، هەروەها رێزگرتن لە هەموو بەشەكان پیادە بكرێت. تەنیا ركابەری حزبی و پلە و پایەش كەم دەكرێتەوە. بەڵام لەبیری نەكەین لەم سیستەمەدا سەرۆكایەتی هاوبەش و یەكگرتوو، هەروەها ئیرادەی هاوبەش و بڕیاری یەكگرتوو دەبێت لە مسەلە ستراتیژی و نەتەوەییەكان.

كاڵكردنەوەی ناكۆكیەكان
ئەوەی بەرچاو دەكەوێت هیچ ڵایەك ناتوانێت بڵێت كۆنگرەی نەتەوەیی كە ئامانجی یەكخستنی گوتاری سیاسی و كۆمەڵایەتی كورد، باش نییە. بەڵام هەندێك ڵایەن كە لەژێر كاریگەری ئایدیۆلۆژی و حزبی دەژین، رەخنە دەگرن و دەیانەوێت مەسەلەكان بە ئاراستەیەكدا ببەن، كە بۆنی كاردانەوەی سلبی و هەروەها پڵاری حزبی و دژایەتی لێدێت، لە كاتێكدا حكوومەتی كوردستان بە دوو ئاراستەی بەرچاو هەنگاوی ناوە و كاری كردووە ناكۆكییەكان كالبكاتەوە و تەنیا دوژمانیەتیش بۆ لێكگەیشتن و گۆڕینی بۆچوونە توندەكان ببات. ئاراستەكەش بەمجۆرەیە.
ئاراستەی یەكەم- وڵاتە داگیركارەكانی كوردستانە.
حكوومەتی هەرێم وەكو یەكەمین كیانی سیاسی و نەتەوەیی توانویەتی بە ئاشكرا و بە ئاگاداری ڵایەنە ركابەر و وڵاتە داگیركارەكانی كوردستان كۆنگرەی نەتەوەیی لە سەر خاكی ئازاد و لە ژێردەسەڵاتی فەرمی و سیاسی كوردی ببەستێت، هەروەها بانگەشەی ئەوە دەكەن كە داوەتی نوێنەرانی ئەو وڵاتانەش دەكەن، كە سەدان ساڵە لە شەڕ و كوشتارن دژی مافی ئازادی و خەباتی ئاشتیخوازانەی گەلی كوردستان. ئەمەش بەلگەی ئەوەیە كە دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان كە خۆی لە رۆلی سەرۆكی هەرێم مسعود بارزانی و سەرۆكایەتی حكوومەتی هەرێمی كوردستان دەنوێنێت، لە رووی دیبلۆماسییەوە، هەنگاوی كۆنكریتیان بۆ گۆڕینی هەڵوێست و بۆچوونی ئەو حكوومەت و دەوڵەتانە ناوە، چونكە پێشتر كورد بە دزیش نەدەبوایە باسی كۆنگرەی نەتەوەیی بكات.
چونكە لەسەردەمانێكدا نەك هەر تەنیا دەوڵەتە داگیركارەكان هارو هاج دەبوون، ئەو حزب و ڵایەنانەی وەكو میوان لە سایەی شۆڕشی كوردستان لە زولم و زۆری رژێمی نەتەوە سەردەستەكان رایان كردبوو ، دەژیان. هەنگاوی لەمجۆرەیان بە ترسناك و مەترسی بۆ سەر یەكێتی خاك و سەروەری توركیا وئێران و عێراق و سوریا دادەنا. ئەمەی هەنووكە روودەدات گۆڕانكارییە لە فكر و بەرژەوەندی و سیاسەتی ئەم وڵاتانە. ئەمەش لە ئەنجامی پێشكەوتن و گەشەكردنی دۆزی كورد هاتۆتە دی. سەرباری ئەو گۆڕانكارییە خێرایەی لەم دوو ساڵەی رابردوو لە رۆژهەڵاتی ناوەراست روویانداوە . رەچاو دەكرێت هەلگێڕ و وەرگێڕی دیكەش روبدات.

ئاراستەی دووم- پەیوەندی ئاڵۆزاوی ڵایەنە كوردیەكانە
بە درێژایی مێژووی سیاسی كورد، ئەمە یەكەمجارە سەرجەم ڵایەنە سیاسییەكانی كورد، لە ژێر رەشمالێكی كوردی و بە سەرپەرشتی سەرۆكێكی هەڵبژێردراوی كوردی كە ئەویش (سەرۆك بارزانی)یە كۆببنەوە و ناكۆكی و ركابەرییەكانیان بەڵاوە نابێت. ئەمە هەنگاوێكی ئومێد بەخشە، بەڵام ناشبێت لەبیری بكەین كە بەشەكانی كوردستان تایبەتمەندی خۆیان هەیە و هەر ڵایەنە و گروپێك دەبێت ئەم تایبەتمەندییەی هەیەتی بیپارێزێت، بەڵام دەكرێت لەم كۆنگرەیە سوێند بدەنە یەكتر كە یەكتر كوشتن، یەكتر بڕینەوە و خۆكوژی كۆتایی پێدەهێنن. لەم كۆنگرەیە شێوازی خەباتی ئاشتیانە و دیموكراسیانە دەكەنە ئامانجی سەرەكی تێكۆشان. هەروەها لەم كۆنگرەیە هەموو ڵایەنەكان لە پێناو چارەسەری ناكۆكییەكانیان، پەنا وەبەر گفتوگۆ و لێكگەیشتن ببەن. سەرباری ئەوەش دەكرێت كۆنگرە و سەرۆك و سەرۆكایەتی كۆنگرە بكەنە سەرچاوە و ناوەندی بڕیار بۆ یەكڵایكردنەوەی كێشەكان.
بەمە دەكرێت ڵایەنە سیاسییەكان كۆنگرە بكەنە سەرچاوەیەكی دادگایی بۆ یەكڵایكردنەوەی كێشە ناوەخۆییەكانیان، هەروەها كۆنگرە بكەنە سەرچاوەی لێكنزیكبوونەوە و دادپەروەریی و هاوسەنگی دروست كردن لە نێوان ڵایەنەكان و رۆلی هەر گروپ و ڵایەنێك لە نێو كۆمەڵگە وبزاڤی رزگاریخوازی كوردستاندا. بەمەش دەكرێت تاكڕەویی و خۆسەپێنی بەڵاوە بنرێت و هەماهەنگی و سەركردایەتی هاوبەش و هاوسەنگ پێكبهێنرێت.

كۆنگرە .. سەرچاوەی بڕیار
یەكێك لە كێشە نەتەوەییەكانی كوردستان نەبوونی سەرچاوەیەكی بە توانا و بەهێزە لەرووی مەعنەوی و متمانەوە بۆ یەكڵاكردنەوەی كێشەكان و بڕیاردان لە مەسەلە ئاڵۆز و هاوبەشە چارەنووسسازەكان. راستە لەتبوون و خۆخۆری دەردێكی كوشندەی كوردە، پەرتبوون و راوكردنی یەكتر یەكێك بووە لە دەردە پڕ ژانەكانی كوردستان. هەروەها خۆكوژی و خۆبەدەستەوەدان بە ركابەرە دوژمنەكان یەكێك بووە لە بارە دژوارە سایكۆلۆژییەكەی تاكی كورد. بەڵام دەكرێت ئەم كۆنگرەیە بكرێتە سەرچاوەیەكی بە متمانە و بڕیاردەری كوردی و وەكو سەرچاوەیەكی یەكڵاكەرەوەی كوردی دابنرێت بۆ یەكڵایكردنەوەی كێشەكان لە هەردوو ئاستی ناوەخۆیی و دەرەكی.
كورد بەهۆی داگیركردن و پاشكۆبوونی وەكو تاك و وابەستە بوون بە كەلچەری نەتەوە سەردەستەكان، هەمیشە نەیتوانیوە ببێتە خاوەنی ناوەندێكی سیاسی بڕیار بەدەست، ئەگەر ئەمەش لە هەندێك سەردەمی مێژووی دروستیش بووبێت، بەڵام بەهۆی دابەشكراوی و سەختی هەلومەرجە ئابوری وكۆمەڵایەتی و رۆشنبیرییەكان، ئەم مەسەلەیەش درێژەی نەبووە و جارێكی دیكە یەكتر بڕینەوە شوێنی سەرچاوەی یەكڕیزی و یەكبڕیاری و یەكدەسەڵاتی گرتۆتەوە.
دەكرێت كۆنگرە وەكو سەرچاوەیەكی ئەو بڕیارە بەهێز و گرینگە سەیر بكرێت، كە دەبێت كورد دروستی بكات. گوتمان لە سەرشێوازی فیدرالیزم پەیوەندی نێوان ڵایەنە كوردییەكان لەهەموو بەشەكانی كوردستان دابنرێت. هەروەها كورد پێویستی بە بڕیارێكی یەكگرتوو، ناوەندێكی بەهێزی بڕیاردان بە بەشداری هەموو ڵایەك و رەچاوكردنی هاوسەنەگی و یەكسانی و دوور لە تەرەفگیری هەبێت.
كورد لەم ساڵانەی دوای هەر بەتەنیا دەرفەت سیاسی نوێی لەبەردەم دروست نەبووە، بەڵكە كەسایەتی و چەمكی هاووڵاتی بوونیشی گۆڕانی بەسەرداهاتووە. گۆرانێك دروست بووە، تاكی كورد خەریكە هەر تەنیا هاووڵاتی خێل و عەشیرەت و حزب و تەرەف و دەڤەرێك نییە، بەڵكە لەتەك دروستبوونی كەسایەتی نێونەتەوەیی لە سەرتاسەری دونیا، تاكی كوردیش دەتوانێت وەكو كەسێكی كراوەی جیهانی، وەكو كەسێكی خاوەن كیان و سەربەخۆ بیربكاتەوە و بڕیار بدات. واتە تاكی كورد ئەو تاكە نییە هەموو هێزێكی ئاینی و كۆمەڵایەتی و چینایەتی و دەسەڵات دەیتوانی بەكاریبهێنێت و ئاراستەی بكات. ئەمەی ئێستە هەیە، كوردێكی نوێ، تاكێكی هوشیار و كەسانی خودان ناسنامە، خاوەند چەندین رەگەزنامە دروست بوون، بۆیە دەكرێت ئەم كۆنگرەیە لەم روانەگەیەوە كار بكات، كە هاووڵاتی كورد ئەمڕۆ چەند رەهەندییە. تاك و هاووڵاتی كوردی تەنیا یەك ئاوات و یەك وڵات و یەك دونیای نییە، بەڵكە گۆڕاوە و گەشەی كردووە و مافی زۆر بووە و ئازادی ژیان و بیركردنەوە و بڕیاری فرەڵایەن بووە.
بۆیەشە زۆر گرینگە كۆنگرە بیەوێت بەهەمان رەهەندەوە كار بكات، یەك نەتەوەیی لە فرە رەهەندی و فرە بیركردنەوە ببینێت و لەهەمان بڕواشە، ناوەندێكی بڕیاری یەكگرتوو دروست بێت، تاكو كۆنگرە ببێتە سەرچاوەی بڕیار و دەسەڵاتی هاوبەشی كوردی.

زمان و نەتەوەیەكی لێكترازاو
یەكێك لە ئەركە گرینگەكانی كۆنگرە مەسەلەی زمانە، زمان بۆ كورد لە نەتەوە گرینگترە. چونكە لە سەدان ساڵی رابردوو ئەوەی كوردی وەكو نەتەوەیەكی زیندوو و هاوبەش هێشتبێتەوە زمانی ئاخاوتن و ئەو پەند و فۆلكۆرەیە كە دەماو دەم و لەسەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكی دیكە لە نێو كۆمەڵگەی كوردستانی گواستراوەتەوە. هەروەها دواتریش شیعر و ئەدەبیات و رۆژنامە و گۆڤارە كوردییەكان و لەسەردەمی نوێشدا رادیۆ و هەنوكەش تەلەڤیزۆن و كەنالە ئاسمانییەكانە كە كوردیان لە روی زمانەوە ئاشنا و یەكخستووە.
كورد لەبەر زمانەكەیە وەكو یەك نەتەوە درێژەی بە مانەوەی خۆی داوە، راستە چەند دیالەكتیك و شێوەزاری جودا جودا لە نێو كوردا قسەی پێدەكرێت، هەنووكە بە دوو شێوەزاری سەرەكی كرمانجی خواروو و سەروو لە دەزگاكانی راگەیاندن و دامودەزگا فەرمییەكانی حكوومەتی هەرێمی كوردستان مامەلە دەكرێت. لە نووسین و راگەیاندنیشدا هەر ئەم دوو شێوەیە باڵادەستە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە، كە كار بۆ یەكخستنی بنەما و رێزمانی ئاخاوتن و نووسینی كوردی نەكرێت.. یەكخستن و پێكهێنانی زمانی ستانداردی كوردی واتای كوشتن و سەربڕینی هیچ شێوە زارێك نایێت. هەروەها بەكارهێنانی پتی (عەرەبی و ڵاتینی)یش لە نووسین و دەزگاكانی راگەیاندن یەكێكی دیكەیە لە كێشەكان. بۆیە دوور نییە سیستەمی فیدرالی لەم قۆناغەدا بتوانێت چارەسەری كێشەی زمانیشمان بۆ بكات. بەمەرجێك كار بكرێت بنەمای یەكگرتوو بۆ رێنووسی كوردی و بەكارهێنانی زمان لە راگەیاندن دابنرێت.
ئەوەی لە یەكگرتوویی زمان و زمانێكی ستانداری كورد دەكرێت تاك و هاووڵاتی كورد پێی ئاشنا بن و هەست بە یەك نەتەوەیی و یەك سیاسەت و یەك ئاراستە بكەن، لە سیاسەتەدا پەرت و بڵاوی لێكدابڕان و ركابەرییەكی بێ كۆتایی و بێ ئەنجام بەدی دێت. بۆیە ئەوەی سیاسەت لەم كۆنگرەیە ناتوانێت و سەدان ساڵە وەكو دەردە كورد، بۆتە كێشە و كۆسپ لەبەردەم یەكبوونی نەتەوەدا، زمانی یەكگرتووی كوردی، یا بەڵای كەمەوە زمانێكی هاوشێوە و هاوسەنگ لە نێوان دیالكتیكە كوردییەكاندا دەتوانێت كورد بەرەو ئامانجی نەتەوەیی خێراتر و كاراتر بكات.
لەبەر ئەوە زۆر گرینگە كۆنگرەی نەتەوەیی دەزگایەكەی راگەیاندنی تایبەت بە خۆی هەبێت و لە چاپكراو و دەزگاكانی دیكەی راگەیاندن دا، بە زارێك و زاراوەیەك بدوێن، هەموو كورد لە سەرتاسەری كوردستان تێیبگات، سودمەند بێت، تاكو ئەو یەكبوونە نەتەوەییە، لەم شێوە و زاراوانە كوردیانە بەدیبێت، كە هەموو كورد تێی دەگەن. دەكرێت ئەمە بكرێتە ئامانج كە كورد لە سایەی زمان مایەوە و نەتوایەوە، دەشتوانێت لە سایەی زمانێكی یەكگرتوو، بەرەو ئامانجە نەتەوەییە ستراتیژییەكان نچێت.


ئەنجام
دەرفەتێكی مێژووی دروست بووە، كورد دەتوانێت لە هەنگاوێكی ئەوها مێژوویی خەونی نەتەوەیی، خەونی چوون بەرەو سەربەخۆیی بەدیبهێنێت. هەروەها كورد لەم سەردەمەدا ئیرادەی ئەوەی هەیە وەكو یەك هێز و یەك گوتار هەنگاو بنێت، كە چەندین سەدەیە كورد لەئەنجامی ڵاوازیی و یەكترخۆری زەفەری پێدەبردرێت و لەناو دەبرێت. ئەمجارە تاكە دەرفەتە كورد و ڵایەنە سیاسییەكانی بتوانن یەك دەنگ و یەك گوتار هەنگاو بنێن.
كاریگەری پێشهاتە سیاسییەكانی ئەم سەردمە لەوە دایە، كورد تەنیا نییە و دەرگا داخراوەكان تێكشكان و رای گشتی دونیا ئاشنایەتییەكی زۆری لە گەڵ كێشەی كورد وەكو كێشەیەكی سیاسی و مرۆیی پەیدا كردووە. نوێنەرانی كورد لە زۆر ئاست وەكو سەرۆكی دەوڵەت و سەرۆكی نەتەوەیەك پێشوازیان لێدەكرێت. هەروەها كورد ئەمڕۆ لە هەرێمی كوردستان بەشداری لە بڕیاری سیاسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكات، واتە كورد هەر بە تەنیا نەبۆتە سەرچاوەی بڕیار بۆ خۆی، بەڵكو بەشداری لە بڕیاری چارەنووسسازی دەڤەرەكەش دەدات. ئەمەش مایەی پێشكەوتن و كارابوونی كۆنگرەی نەتەوەییە. بۆیە دەكرێت لە روانگە و ئاسۆیەكی فراون و لە دونیا دیدیەكی نوێوە سەیری دۆز و مەسەلەكان بكرێت.