بايةخى كوردستان لة رِووى جيؤثؤلةتيكةوة

Oct 23 2018

بايةخى كوردستان لة رِووى جيؤثؤلةتيكةوة

عومه‌ر هه‌مزه‌

ماسته‌ر له‌ زانسته‌ سياسييه‌كان – زانكۆى قاهيره‌
پسپۆر له‌ جوگرافیای جینۆسایدی كورد

زاراوەی كوردستان
كوردستان ، وەك زاراوەیەكی جوگرافی پێكهاتووە لە( كورد- ستان ) واتا وڵاتی كوردان یان نیشتمانی كورد دەگەیەنێت و نێوێكی مێژوویی و جوگرافی دێرینە 1،هەر لەسەرەتای پەیدابوونی مێژووەگەلی كورد وەك نیشتیمانی نەتەوایەتی خۆی ناسیووە . ئەم وڵاتە وەك كەوانیكی شاخاوی مەزن و بەروونی لە گۆشەی باكووری ڕۆژهەڵاتی كەنداوی عەرەبی لای ڕۆژهەڵاتەوە تا كەنداوی ئەسكەندرونە لە رۆژئاوا ,دەشتی ئاراس وزنجیرەشاخی ئاراراتە وە لەلای باكوورە وە تا دەگاتە چیایی حەمرین لەباشوورەوە دەگریتەوە .2
وشەی كوردستان لە مێژوودا ، لەسەردەمی پاشای سەلجوقیەكان لە ناوەراستی سەدەی دوانزەهەمەوە (1150 ز ) بەكارهاتووەو ( سەنجار ) ی دواپاشای سەلجوقیەكانیش یەكەمین كەس بووەكە یەكێك لە هەرێمەكانی وڵاتەكەی ناو ناوەكوردستان و(قەڵای بەهار) كەدەكەوێتە خۆرئاوای شاری هەمەدان پایتەختی ئەوهەرێمە بووە .3
كوردستان ، وەك وڵاتێكی گەورە وفراوان ، كەچی تاكو ئەمڕۆ وەك وڵاتێكی سەربەخۆ لەچوارچێوەی سنوورێكی دیاریكراودا نەناسراوە كە هۆیەكەشی ئەوە بووە كە بەدرێژایی مێژووكوردستان جێگای مرادو تەماحی وڵاتانی زلهێز بووە كە ئەوانیش بەردەوام هەوڵی داگیركردنیان داوە .



سنووری كوردستان :
دیاریكردنی سنووری كوردستانی گەورە زۆر دژوارەكە بەوردی دیاری بكرێت چونكە دەوڵەتێكی سەربەخۆی نەبووە و هەرزور لە زووەوە لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە ژمارەیەكی زۆر لەتوركمان وفارس وعەرەبیان هێناوەتە كوردستان وتێكەڵاوی كوردان كراون ، كەئەمانە لەشوێنی ترەوەهاتوون و لەسەرخاكی كوردان جێگیربوون و مۆركی خۆیان بۆدانیشتوانەكەیانەوە ناوە بە هۆی زەبرو زۆرداری و شەڕپێفرۆشتنەوە زۆر كورد ناچاری كۆچ پێكردن وئاوارە بوون بوون و لەگەڵ بێگانەودراوسێكانی كوردستاندا ڕەگەزیان تێكەڵ بووە،لەمەشەوە كێشەی سنوور دروست بووە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ، دەتوانین لەرووی ئەومەڵبەندانەی كە زۆرینەی كوردن ، سنووری نەتەوایەتی كوردستان نیشان بدەین ، هەرچەندە بیرورای جیاواز هەیە، بەڵام ئەوەی زیاترلەراستیەوە نزیكە ئەوەیە كەكوردستان لەشیوەی كەوانەیەك لەدوولاوە درێژ بۆتەوەبۆسەر دەریا ئەویش (كەنداوی عەرەبی فارسی) و(بەندەری ئەسكەندەروونەیە) كەبەم شێوەیە دەتوانین دیاری بكەین :
1- دیاریكردنی سنووری كوردستان لەلایەن –شەرەفخانی بەتلیسی دیاری كراوە لەسەرداوای شاعباس لەكتێبە بەناوبانگەكەی شەرفنامە لەسالی1586ز دا نوسراوە وسنووری كوردستانی بەم شیوەیە دیاری كردووە 4.
- كوردستان لەباكوورەوە، دەگاتە چیای ئارات كەئەو جێگایە لەمپەرێكی جوگرافی وسیاسی نێوان ئیران و رووس وتورك و سنووری نیشتمانی و ڕەگەزایەتی كورد وفارس وئەرمەنە .
- كوردستان لەخوارەوە ، دەگاتەشاخی حەمرین كە لەنێوان عیراقی عەرەب (بەغدادوبەسرە)وعێراقی كوردیان:كوردستانی عیراق (ویلایەتی موسڵی پێشوو) دایە .
- لە ڕۆژهەڵاتەوە : لەوسەری لورستانەوە دەست پێدەكا.
-لەڕۆژئاوا : دەگاتە ویلایەتی مەلاتیەلەتوركیا، بەوپێ‌ یە هەموو ویلایەتی شەرقی توركیای ئاسیا جگەلە ویلایەتی تەرابزون و بەشێك لەویلایەتی ئەرزەڕوم.كوردەو لەناوسنووری كوردستاندا هەڵكەوتووە.
وەهەروەهابەشی خوارووی ئێستای ویلایەتی تەورێزوهەموو لورستان لەئیران دەكەونەسەركوردستانی مە زنە وە .
* كەواتە پوختەی سنووری كوردستان بەم شێوەیە:
- لە باكورەوە،كۆماری ئەرمەنستان .
- لە ڕۆژ هەڵاتەوە ،ئازارباینجانی ئیران وعیراقی عەرەب وچۆلی شام لە(لیواری دیرزور).
- لە خۆرهەڵاتەوە ،چەمی فورات وبڕێك لەویلایەتی شەرقی لە ئەنادۆڵ.
2- د . عەبدوڵلا غەفور، لەكتێبەكەیدا ، سنووری كوردستانی بەم شێووەیە دیاری كردووە،((كوردستان دەكەوێتە باشووری ڕۆژئاوای كیشووەری ئاسیاوە ، سنوورەكەی لە باكووروە لەگەل ئازەرباینجان و ئەرمەنیاوتوركیا دایە ، لە باشوورەوە ، لەئیران و كەنداوی (فارسی– عەرەبی)و لە ڕۆژهەڵاتەوەئیرانەو وە لە ڕۆژئاواشەوە عیراق وسوریایە5)) وە هەروەها دەڵێت ، كوردستان لە دوو لاوە سنوورەكەی دەگاتە سەرئاو ، یەكەمیان لە باكوری ڕۆژئاوا (كەنداوی ئەسكەندەروونە) و دووەمیان لەباشور لەسەر(كەنداوی عەرەبی فارسی ) یە . -بروانە نەخشەی -1- .


* دەتوانین گرنگی كوردستان لە چەند خاڵێكدا كۆبكەینەوە لەوانە :-
1- شوێنی ستراتیجی كوردستان دەكەوێتە نیوان سێ‌ ناوچەی گرنگ یان سێ‌ شارستانیەتی - ئەنادول –دۆڵی رافیدین - ئیران 6 ،بە واتایەكی تر شوێن هەڵكەوتنی لەڕووی جوگرافیاوە دڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەراست دەنوێنێ‌ كەلەڕووی جێوپۆلەتیكییەوە ناوپەڕی نیوان هەرێمەكانی( فارس–تورك –عەرەب)ە .
2- كوردستان گرنگیەكی گەورە دروست دەكات بەنسبەت وڵاتان وەهەروەهاپردێكی ستراتیجی پێكدەهێنی بۆ بەیەكەوە بەستنەوەی ئەوروپا وئوقیانوسی هیندی ، چونكە بەشێكی هەرێمەكە جیۆپۆلەتیكییە كانی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستە ،لەبەر ئەمە بایەخێكی جیوستراتیجشی هەیە 7 .
3- كوردستان شوێنی گرنگ و پارێزراوی تیدایە بۆ جێگەی نیشتەجێ‌ بوون بەتایبەتی بوونی سەرچاوەی سامانی سروشتی یەكانی كوردستان كە بریتین لە(سامانی كانزایی و سامانی ئاوو و خاك و ڕووەكی سرووشتی وئاژەڵی و ..هیتر ) ، بایەخێكی جیۆپۆلەتیكی یەكجار گرنگی هەیە چونكە ئەوشوێنانەی كە دەوڵەمەندن بەسامانە جۆراو جۆرەكان دەبێتە هۆی توانای ژیاندنی ژمارەیەكی زۆری دانیشتوانیان كەلەئاستێكی بژێوین لەبەرئەوە دادەندرێت بۆ چالاكییە ئابووریە سەرەكیەكان 8 ، بەتایبەتی بوونی سامانی نەوت لەكوردستان لەلایەن زۆربەی دەوڵەتانی ئەوروپاوە ئاشكرا بوو بەر لەبەرپابوونی یەكەم جەنگی جیهانی ئەمەش بایەخێكی گرنگی زیاتری بەناوچەكە بەدیارخست بەتایبەتیش دوای نووسینەكانی گەریدەكان و ڕاپۆرتەكانی نێردە دۆزەرەوەكانیان كەبۆ وڵاتەكانیان ڕەوانەكرابوون كەتیایاندا جەختیان دەكرد(كەكوردستان لە سەر دەریایەكی نەوت مەلە دەكات9) .
هەربۆیە بەردەوام وڵاتانی زلهێز لەبیركردنەوەو نەخشەداڕشتندا بوون بۆ ئەوەی دەست بەسەرئەم ناوچەیە دابگرن بەشێوازی جیاجیاكەدیاریترینیان دابەشكردنی خاكی كوردستان بوو بەسەر چەند دەوڵەتێكدا(توركیا –ئیران – عیراق –سوریا –ئەرمەنیا10)، بەم شێوەیەش وشەی كوردستانیش دەستكاریكراوەو بووە بە كوردستانی توركیا وكوردستانی عیراق و... ، بێگومان ئەم ناوانەش جوگرافی نین بەڵكو زیاتر وەك زاراوەی سیاسی بەكاردەهێندرێن 11 .
خشتەی ژمارە ( 1 )
گەشەكردنی دانیشتوان لەو وڵاتانەی كە كوردستانیان بەسەردا دابەش كراوە,لەنێوان ساڵی 1990- 2020
دەوڵەت ساڵی 1990 ساڵی 2020
سەرجەمی دانیشتوان ملیۆن كەس كورد ملیۆن كەس كورد % سەرجەمی دانیشتوان ملیۆن كەس كورد
ملیۆن كەس كورد %
توركیا 56,7 14,3 25% 87,5 33,5 38,3%
ئێران 55,6 6,7 12% 130,6 16,2 12,3%
عێراق 18,8 4,7 25% 44,8 11,6 26,00%
سوریا 12,6 1,4 11% 28,00 3,7 13,2%
شوورەوی 283 0,3 - 354 0,9 -
هەموو كورد 27,4 65,9

سەرچاوە:-پرۆفیسۆر دكتۆر ئازاد نەقەشبەندی , رێككەوتننامەی سایكس بیكۆ و كوردستان ,سەنتەری برایەتی ژمارە(7) ئابی 1998, ل 4.

كوردستان لە ڕووی جیۆپۆلەتیكەوە
جیۆپۆلەتیك ، زاراوەیەكی ئەڵمانیە لەدوو بڕگەپێك دیت (جیۆ-geo )بە واتای خاك ، و (پۆلەتیكpolitk ) بەمانای سیاسەتە، هەردوو وشەكە پێكەوە بەمانای سیاسەتی زەوی دەگەیەنێت12 .
جیۆپۆلەتیك، لەگۆشەنیگای نەتەوەیی و زانستیەوە پێوەندییە ئاڵوگۆڕەكانی نیوان شوێن وهەریەكە لە دیمەنی سروشتی(زەوی) ودیمەنی مرۆیی(دانیشتوان) ودیمەنی شارستانی– تواناو تەكنەلۆجیا– دەكۆڵێتەوە ، كەواتا دەتوانین بڵین گەوهەری جیۆپۆلەتیك لێكۆڵینەوەی پێوەندی سیاسەتی نێودەوڵەتیە لەسایەی هەلومەرج و پێكهاتە جوگرافیەكان ، وەهەروەها زانا جیۆپۆلەتیكیەكان پێیان وایە كەسروشتی جوگرافیای هەردەوڵەتیك یان یەكەیەكی ڕامیاری ، یەكەم سەرچاوەی هێزە نەتەوەییەكەی پێك دەهێنێت .
رودولف كیلین ، جوگرافی زانی سویدی كە لە ( 1864 – 1922 ز) ژیاوە ، یەكەمین كەس بووە زاراوەی جیۆپۆلەتیكی داهێناوەو بەم شێوەیە پێناسەی دەكات(جیۆپۆلەتیك ،زانستێكە لەپەیوەندی نێوان ڕووداوە سیاسییەكان و زەوی دەكۆڵێتەوە13 ) بەڵام بۆچوونی نیكولاس سپایكمانی ئەمەریكی ، جیۆپۆلەتیك نەخشەدانانە بۆ سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی دەوڵەت لە چوار چێوەی فاكتەرە جوگرافیەكان 14 ،بەڵام بۆچونی دكتور ( پیف لاكۆست) كەناسراوترین پسپۆڕی جیۆپۆلەتیكی فەرەنسایە دەڵێت (جیۆپۆلەتیك ، واتا ڕووبەڕوو بوونەوە وململانێ‌ ی هیزەكان لەسەر سەرزەمینێك كەببێتە هۆی مشت ومڕ لەنیوان هاوڵاتیانی ئەو سەرزەمینە لە ڕێگای میدیاكانەوە15 ) .
*- ئەگەرچی جیۆپۆلەتیك لەجوگرافیای سیاسییەوە سەری هەڵداوە بەڵام جیاوازی گەورەشیان لەنیواندایە 16:-
1- جیۆپۆلەتیك بەپێچەوانەی جوگرافیای سیاسیەوەیە ئەوەندەی گرنكی بەبارودوخ لەپاشە ڕۆژدا دەدات ، هێندەگوێ‌ بەئەمرۆ نادات .
2- جیۆپۆلەتیك وێنەی دەوڵەت بەوشێوەیە دەكێشێت كە پێویست بێت ، لەكاتێكدا جوگرافیای سیاسی لە قەوارەی ئێستای دەوڵەت وەكو ئەوەی هەیە دەكۆڵێتەوە .
3 – جۆپۆلەتیك ئەوە دەخاتە رووكە لەرووی سیاسیەوەو بۆ بەرژەوەندی دەوڵەت پێوێستە ئەنجام بدرێت بەڵام جوگرافیای سیاسی گرنگی بە لێكۆڵینەوەی جوگرافیای دەوڵەتان و یەكە سیاسییەكان دەدات پێ بە پێی راستیە جوگرافییەكان .
4 – هاوسهۆفەر دەڵێت : جوگرافیای سیاسی لەڕووی ڕووبەرەوە لەدەوڵەت دەكۆڵێتەوە بەڵام جیۆپۆلەتیك لەرووی دەوڵەتەوە لەڕووبەر دەكۆڵێتەوە .
5 – جیاوازییەكانی نیوان جوگرافیای سیاسی وجۆپۆلەتیك هەرچەندێك بن ناوەرۆكی هەردوو تیۆرییەكە ئەو راستیە ئاشكرادەكەن كەزانین و هەڵهێنجانی راستیە جوگرافییەكانی هەردەوڵەتێك بنەمای شیكردنەوەی هێزی ئەو دەوڵەتە پێكدەهێنێت لەمەشدا زانستی جوگرافیا بەهەموولقەكانیەوە ڕۆڵی بڕیاردەر دەگێڕن .
هەریەكەیەكی سیاسی لەسێ‌ توخم پێك دێت ، ئەوانیش بریتین لە(زەوی– دانیشتوان– دەسەڵات17) ، جوگرافیای سیاسی لەتانوپۆكانی دووان لەهەریەكەیەكی سیاسی دەكۆلێتەوە، ئەوانیش زەوی و دانیشتوان ، ئەركی جوگرافی سیاسی لێكۆڵینەوەی هەڵسوكەتی هاونیشتیمانییەكانەبەرامبەر بە بەرژەوەندییەكانی دەوڵەت ، كەواتاجوگرافیا ، خۆی بەسەر هەرێمی سروشتدا دەسەپێنێت ،لەڕێگای شیكردنەوەی جیۆسیاسیانەی توخمە سروشتی و مرۆیەكان ، زانیاری گەڵاڵە دەكات ودەیخاتەبەردەستی داڕێژەرانی سیاسەتی دەوڵەت. لێرەدا بۆمان دەردەكەوێت فاكتەرەجوگرافیەكان دەورێكی كاریگەریان هەیەبۆسیاسەتی دەوڵەتان یان هەریەكەیەكی رامیاری .
ئەگەرچی جیۆپۆلەتیك لەدایك بوونی زانستی جوگرافیاشە بەڵام بابەتەكانی گشت كات لەجوگرافیا گەنجترو تەرترن و وەجۆرەهەیبەتێكی تایبەتمەندشیان هەیەلەمەیدانی سیاسەتی ناوخوو دەرەوەی وڵات18، بەتایبەتی ئەگەرشوێنی جوگرافی گرنگییەكی زۆری هەیە بۆدیاری كردنی هیزو توانا لەلایەك و لەلایەكی تر بێ‌ توانایی هەردەوڵەتێك یان یەكەیەكی رامیاری تارادەیەكی زۆر بەشوێنی جوگرافی یەكەیەوەبە ستراوەتە وە، لێرەدا پێویستەئەو فاكتەرانەی كاردەكەنەسەر جیۆپۆلەتیكی هەر دەوڵەتێك یان یەكەیەكی رامیاری دابەش دەكرێن بەسەر دوو بەش كەئەمانەن 19 : -

ئەلف – هۆكارە نەگۆڕەكان كەئەمانە دەگرێتەوە :-
یەكەم :- شوێنی جوگرافی،
هەردەوڵەتیك یان یەكەیەكی ڕامیاری لەسەرگۆی زەوی شوێنێكی تایبەتی خۆی هەیە، واتاشوێنی هەردەوڵەتێك یان یەكەیەكی ڕامیاری بەگرنترین فاكتەری سروشتی دادەندرێت كە كاریكی زۆر دەكاتەسەر دەستنیشان كردنی هێزوتوانای ئەو وڵاتەلە لایەك ولەلایەكی تر كاردەكاتەسەر سیاسەتی ناوخۆو دەرەوە وەهەروەها ئەو بڕیاروئامانجەسەربازی وئابووری وكۆمەڵایەتیانەی كە بڕیاریان لەسەردەدرێت دەگەڕێتەوەبۆشوێنەكەی20، چونكەشوێنی جوگرافی هەر وڵاتێك خاڵێكی نەگۆڕەو لەسەر زەوی وجێگیرە بەڵام گرنگی شوێنەكەو كاریگەری بەردەوام لەگۆڕیندایەبەهۆی هۆكارەڕامیاری وئابووریە كان بەواتایەكی تر بەهۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆجیا لەبوارەجیاجیاكاندا بەتایبەتی لەبواری دروست كردنی ئامرازی بەرهەمهێنانی كواستنەوە.كەواتا دەتوانین بڵین (كات) گرنگی خۆی هەیەلەدەست نیشان كردنی بایەخی شوینی جوگرافی وكاریگەری لەسەر وڵات لەبەرئەوەشوێن بەیەكێك لەبنەماجیۆپۆلەتیكەكان دەژمێردرێت لەبەهێزیولاوازی هەر دەوڵەتێك چونكەكاریگەری لەبایەخی جیۆستراتیژی ئیستاودواڕۆژی دەوڵەتاندا هەیە وەهەروەها تاكو نزیك بێت لەئاویەكان و ڕووبەرە پایتەختەكەشی لەناوەڕاستی یان لەناوەوەی دەوڵەت بێت گرینگیەكەی زیاتر دەبێت بۆ ئەوەی بەشێوەیەكی گونجاو لەبواری ئیداری و سوپاییەوە بەسەر هەموو ناوچەكاندا سەركەوتوبیت .
جوگرافی ناسان ، سەبارەت بەگرینگی شوین و كاریگەری لەسەر هەڵسوكەوتی دەوڵەتان ، شوێنی جوگرافی دابەش دەكەن :
أ - شوێنی فەلەكی
هەردەوڵەتێك بە گوێرەی هێڵكەكانی پانی و درێژی زەوی دیاری دەكرێ‌ ، چونكە گۆی زەوی بە گوێرەی ئەم هێڵا نە، دابەشكراوەتە چەند ناوچەیەكی جیاجیا وەگرینگی كەشی لەوەدایە ئایا ئەودەوڵەتە ژمارەیەكی چەند لە هێڵەكانی پانی و درێژی زەوی پێدا ڕۆیشتوە، كەئەمەش هەریەكەیان سوودێكی تایبەتی هەیە لەوانە :
- هیڵەكانی پانی، ئەگەر ئەو ناوچەیە بكەوێتە نێوان ناوچەی مامناوەندییەكانەوە، كەهەر چوار وەرزی ساڵی تیدا دڕێژە كەكاریگەری لەسەر كەش و هەوا هەیە واتا تاكو بازنەكانی پانی زۆربن لەدەوڵەتێكدا، ئاوهەواكە شی جیاواز دەبێت ، بەواتایەكی تر ڕێگا خوشكەردەبێت بۆ بوونی كشتوكاڵی فرەچەشن وسامانی ئاژەڵی جیاواز وبوونی گژوگیای زۆر وە بوونی ئابووریش كەپتەوبێت بەندەبە ئاووهەوای ناوچەكە . وەهەروەها لە لایەكی تر گرنگی شوێن بەگوێرەی بازنەكانەوەلەڕێگایانەوە تاڕادیەك دەتواندرێت دەستنیشانی شوینی گونجاوی شوێنەكە بكرێت بۆ مەبەستی نیشتەجێ‌ بوون 22 .
- هیڵەكانی درێژی ، ئەو دەوڵەتانەی ژمارەیەكی زۆر لەهێڵەكانی درێژی پێدا دەڕوات لە دوو ڕووەوە سوودی لێ‌ وەردەگیرێت :
1- دەبیتەزیادبوونی ژمارەی كاتەكانی ڕۆژهەڵاتن و ڕۆژئاوابوون كەیارمەتی ی چاندنی لەجۆرێك زیاتر لە كشتوكاڵ دەدا ،كەواتا كشتوكاڵ لەساڵێكدا دەتواندرێت زیاتر لەیەك جار بكرێت ئەمەش لەبواری ئابووریدا بایەخی خۆی هەیە .
2- ژمارەی زۆری هێڵەكانی درێژی ، دەلالەت لەگەورەیی وفراوانی دەوڵەتەكە ودرێژبوونەوەیە23.
* وەئەگەر كوردستان بەنموونە وەربگرین بۆمان دەردەكەوێت،كوردستان شوێنێكی گرنگ ولەباری هەیەو دەورێكی كاریگەرو بایەخداریشی لەسەر نەخشەی جوگرافیای سیاسی وڵاتانی جیهان بەگشتی و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی دەگیرێت، لەبەرئەوە بۆچوون و تیۆرە جیۆپۆلەتیكیەكان گرنگی زۆر بەدەستنیشانكردنی شوێنەجوگرافیەگرنگەكان لەسەر رووی زەوی دەدەن ، بویەهەردەم كوردستان جێگای تێڕوانینی جیۆپۆلەتیك ناسەكان بوو، بەتایبەتی ماكیندر لەتیوری (دلی زەمین) دا، كوردستان بەبەشێك لە ناوچەی كەوانی ناوخۆ دادەنێ‌ كەكەوانێكە دەوری دڵی زەوی داوە24.
لە ڕووی فەلەكییەوە :
1- دكتور عەبدولڵا غەفوری دەڵێت 25( كوردستان بەگوێرەی هێڵەكانی ، پانی 39 40 ی باكوور و 61 30 ی باكوور واتا 78, 9 هێل) .
وەهێڵی درێژی 62 52 ی رۆژهەڵات و .. 36 رۆژهەڵاتدا واتا 61 , 16هێل راكشاوە .
2 – دكتور قاسملو لەو بڕوایە دایە كە كوردستان دەكەویتە نێوان دوو خەتی درێژ 30 – 40 رۆژهەڵات و 37- 38 رۆژئاوا26 .
3- ئەنسكلوبیدیای مەزنی سۆفیەت و فەرهەنگی جیهانی وای بۆ دەچن كە كوردستان دەكەوێتە نێوان دوو خەتی درێژی (34 -39 ) رۆژهەڵات و (37 -46 )ڕۆژئاوا27.
ب - شوێنی وشكانی یان كیشوەری :
شوێنی وشكانی ، بریتیەلەشوێنی ئەودەوڵەت وناوچانەی كەلەهیچ لایەكەوە سنورەكەی ناگاتە سەر دەریا وئاوەكان, واتا بەدەوڵەتە داخراوەكان دادەندرێت و پەیوەندی كردنیان بەدەوڵەتان وناوچەكانی تری جیهانەوە لەڕێگای ئەودەوڵەت وناوچانەوەدەبێت كەوتونەتە هاوسنووریان یان سنووریان پێكەوەیە،ئەگەر سنووری وشكانیان زۆر بێت ناچاردەبن بۆ بەرگریكردن لەخۆیان پەنادەبەن بۆ پێكەوەنانی هێزی وشكانی ودروست كردنی ڕێگاو بان و هۆكارەكانی گواستنەوەو گەیاندن لەسەر وشكانی بۆ ئاسانكاری گەیشتن بۆ شوێنە دوورەكان بەمەبەستی ئامانجەبازرگانی وسەربازیەكان ،وەهەردەوڵەتێك پێویستە نەخشەی بنیاتنەری هەبێت بۆ خۆگونجاندنی پێگەی جوگرافی خۆی بەتایبەتی لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێكانیدا ،لەسۆنگەی ئەمە وەهەردەم پەیوەندیان لەگەڵ ئەم جۆرە دەوڵەتە هاوسێیانە بەكۆمەڵێك بەرژەوەندی ستراتیجی بەستراوەتەوەو ناكرێ‌ دەست بەرداری ببین .
دەتوانین بڵین ، ئەگەر تەماشای جوگرافیای كوردستان بەیەك پارچە دیاری بكەین دەكرێت بڵین دەوڵەتێكی داخراو نیە چونكە لە دوو لاوە درێژ بۆتەوە بۆ سەر دەریا ، بەڵام ئەگەر هەرێمی كوردستانی عیراق تەماشا بكەین شوێنەكەی بەشوێنێكی كیشوەری واتا ( یەكەیەكی رامیاری داخراو) دادەندرێت چونكە لە هیج لایەكەوە نەكەوتۆتە سەر دەریاوەوئازادی هاتوچۆی نیەو پەیوەندیەكان لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا تەنها لەرێگای هاوسێكانیەوە دەبێت ئەمەش لایەنی باش وخەراپی هەیە 28 .

ئەلف :- لایەنە باشەكانی دراوسێكانی هەرێم بریتین لە :
1- بوونی ژمارەیەك دەوڵەت ( عیراق –توركیا – ئیران –سوریا ) ئەمەش سوود بەخشە چونكە زۆری دەوڵەتانی دراوسێ‌ ئەگەرەكانی خنكاندن كەم دەكاتەوەو دەبێتە هۆی ئەوەی چەند ڕێگایەك هەبێت بۆ چوونەدەرەوەی هەرێم .
2- دراوسێكانی هەرێم لەگەڵ یەكتریدا ناكۆكن چەند كێشەیەكی مێژووی لەنێوانیاندا هەیە وەك (كێشەی عیراق و ئیران لەسەرەتای ساڵانی 1913و 1914 تاكۆ ئەمرۆ ،گیروگرفتی كێشەی كەمایەتییەنەتەوەیی یەكانی سەر بەنەتەوەی دەسەڵاتدار وەك (بوونی عەرەب لەئیران وتوركیا و بوونی تورك لەعیراق و ئیران وكێشەی سوریا وتوركیا لەسەر ویلایەتی ئەسكەندرونەو كێشەی مەزهەب سەر بەمەزهەبی باڵا دەست لەناو وڵاتانی دەوروبەردا وەك بوونی شیعە لەعیراق وتوركیا ، بوونی سونە لەئیران .


ب - لا یەنە خراپەكانی دراوسێتی هەرێم :
1- دراوسێكانی هەرێم ، لەبەر ئەوەی هەریەكەیان پارچەیەك لەخاكی كوردستانی گەورەیان بەسەردا دابەش كراوە ،پێیانوایە بەدامەزراندنی كیانێك یان دەوڵەتیك بۆ كورد لەهەربەشێكدا كەلەژێر دەسەڵاتی ئەواندا نیە دەبیتەلەدەست دانی بەشەكانی تری ئەو دەوڵەتانەش بویە ، ئەگەر هەرچەندە گیروگرفت و كێشەیان هەبێت لەنێوانیاندا لەسەر مەسەلەی كورد یەك دەنگن وبەتایبەتی ڕێگرن بۆ دەوڵەتی كوردی .
2- دراوسیەكانی هەرێم ، لەڕووی شوێنی جوگرافی یەوە بایەخێكی گرنگیان هەیە بە تایبەتی لەدەوڵەتە داخراوەكان نین و دەڕواننە سەر دەریا ئەمەش لەڕووی جیۆپۆلەتیكیەوەهاندەرێكی گرنگەبۆ بنیاتنانی ئابووری وهێزی سەربازی كەگرنگی زۆری هەیەبۆ بەهێزی دەوڵەتان كە هەردەم بەچاوی هێز سەیری هەرێمی كوردستان دەكەن .
3- زۆرجار بە بیانووی سەركوتكردنی بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی كورد لەو بەشانەدا واتا ( توركیا –ئیران –سوریا ) پەلاماری هەرێمی كوردستان دەدەن ،نموونەی ئێستا دەوڵەتی توركیا بە بیانووی بوونی ( پەكەكە) لەكۆتایی ساڵی 2007 وتاكو ئێستاش هێرش دەكاتەسەر هەرێمی كوردستان ، ناوچە شاخاویە سنووریەكانی بناری قەندیل تاكو زاخو بە فرۆكەو توب باران كردنی هیرشەكانی دەست پێی كردووەو زۆر جاریش هێرشی زەمینی دەست پێكردووە وەلەلایەكی تر هێرشەكانی كۆماری ئیسلامی ئیران بۆ سەر ناوچەكانی بناری قەندیل لەكۆتایی ساڵی 2007 .
4- گیروگرفت دروستكردن لەبواری ئابووریدا بەتایبەتی ڕێگاكانی بازرگانی كەبەناو خاكی دەوڵەتە هاوسێیەكاندا تێپەڕ دەبێت یان دیتەناوەوەی هەرێم ناوەناوەبەبیانوی جۆراوجۆر بۆ ماوەیەك ڕێگاكان دادەخرێن كەئەمەش دەبێتەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی كەل وپەل و قەیرانی ئابووری دروست دەبێت .
5- كێشەی خنكاندن و گەمارۆدانی هەرێم هەروەك ئێستا بەبیانوی مادەی 140 بۆ ئەوەی جێ‌ بە جێ‌ نەكرێت گوایەپارێزگاری لەبوونی توركمان دەكات لەكەركوك بەڵام مەبەستیان تەنها بە كارهینانیانەئەگینا زیاتر مەبەستیان ئەوەیەهیچ بۆ كورد نەكرێت بۆ ئەوەی كوردەكانی توركیاش داواكاری خویان نەكەن .
جیم :- شوێنی دەریایی یان كەناری :
دیارە بایەخی هەردەوڵەتێك لەشوێنی جوگرافیەكەی دا دەردەكەوێت ، بەتایبەتی ئەگەر نزیك بێت لە ئاوەوە، بەشێوەیەكی گشتی وڵاتانی سەر دەریا سوودی گەورە وەردەگرن هەرلەكۆنترین سەردەمە كانی سەرەتایی ژیانی مرۆڤ تاكۆ ئەمرۆ دەست گەیشتن بەدەریا یان ئاوەكان یەكێك بوولە هۆكارە گرنگەكانی فراوانخوازی وڵاتان وەهەروەها دەڵێن بوونی ئاوی ئازاد مەرجی پێویستی بوونە بە زلهێزی جیهان ، وەهەروەها باشترین شێوەی هەڵكەوتنی دەریایی بریتی یە لەهەڵكەوتنی دوورگەیی ئەگەر خاوەنی ئاستێكی لێهاتووی مرۆیی باڵابێ‌ و لەئاستی پێشكەوتنێكی سەردەمانەبێت ،هەمیشەخۆیان لەئاستی هێزو دەستڕۆیی نیشان دەدەن وا خۆیان نیشان دەدەن كەهیچ منەتیان بە دەوڵەتەداخراوەكان نیە ، وەهەروەها پێویستەبڵین شوێنی دەریایش هەر یەكەیان جیاوازی خۆی هەیە لەوانە 29 : -
1- رێَژەی سنوورە دەریاییەكە بەنیسبەت تێكڕای دەوڵەتەكەوە.
2- گرنگی نێودەوڵەتی وهەرێمی وجیهانییەكانی دەریاكە.
3- شێوەی كەنارە دەریاییەكە و پێكهاتە مۆرفۆڵوجییەكەی .

* كەواتا ئەو دەوڵەتانەی لەسەر دەریان چەند خاسیەتێكی باشیان هەیە لەوانە30 :-
1- ڕێگای ئازادیان هەیە بۆ پەیوەندی كردن لەگەل دنیای دەرەوەدا.
2- دەتوانن هێزێكی دەریایی وا پێكەوە بنێن كەپارێزگاری لەدەوڵەتەكەیان بكات .
3- بۆبازرگانی دەرەوە سوودی باشتر وەردەگرن چونكەگواستنەوەی دەریایی هەرزانترین جۆری گواستنەوەی كەل‌و پەل وكاڵایە .
4- دەریاش وەك زەوی ،سامانی فرەجۆرو فرەچەشنەی هەیە ،وەك ماسی – مرواری – كانزای جیاجیا ،نەوت ... كەدەشێت بەهێزكردنی دەوڵەت ڕۆڵیان هەبێت.
5- جگە لەوەش دەریا بۆ خۆی سنوورێكی جیاكەرەوەیەو ئەو دەوڵەتانەی سنووریان بەسەر دەریاوەیە دەتوانن ئاسانتر پارێزگاری لەدەوڵەت بكەن .
* كوردستان لەڕووی جوگرافیەوە ، كەوتۆتە ئاسیای ڕۆژئاوا و بە بەشێكی ئەو ناوچەیە پێكدەهێنی كەپێی دەگوترێت ڕۆژهەڵاتی ناوەراست ، وەدەتوانین وەك دەوڵەتێكی دەریایی دیاری بكەین چونكە لە دوولاوە دەڕوانێتە سەر دەریا لەباشووری كەنداوی (عەرەبی وفارسی) و لە باكووری ڕۆژئاوا( بەندەری ئەسكەندەروونە)، هەرچەندەئێستاگەیشتن بەدەریا بۆ وڵاتێكی وەك كوردستان مەسەلەیەكی چارەنووس سازە .

دال :- شوێنی ستراتیجی :
هەموو دەوڵەتێك یان یەكەیەكی ڕامیاری لەسەر رووی زەوی شوێنێكی تایبەتی خۆی هەیە لەچوارچێوەی سنوورێكی دیاریكراودا جێگیربووە بەڵام گرنگی ئەو شوێنە یان ئەو جێگایە فاكتەرێكی سەرەكی بۆبەهێزی دەوڵەتان یان لاوازی ئەو شوێنە، ئەگەر سەیربكەین ناوچە زۆر ساردەكان بەكەمی شوێنی نیشتەجێن بە بەراورد شوێن لەنێوان هێڵی پانی (20 -60)پلەی سەرووی هێڵََی یەكسانەوە كەزۆری دانیشتوان تێدا پەنگ دەخواتەوە بەهۆی بوونی ئاوو هەوای لەبارەو گونجاو كەدەشێت ژیان تیدا ئاسان بێت ، بەڵام ئەمڕۆ بەهۆی پێشكەوتنی تەكتولۆجیا دەوڵەتان لە هەلومەرجی گۆڕاندایە بەتایبەتی بەهۆی شوێنە ستراتیجییەكان وەك (نۆكەندودوورگەو شوێنی ترانزێت) كەهەریەكەیان گرینگی تایبەتی جیاجیای هەیە، ئەگەر چی شوێنی ستراتیژی نیشانەی هێزی دەوڵەتە بەڵام لەهەندێك كاتدا دەبێتەمایەی چاوتێبڕینی زلهێزەكان و هەڵگیرسانی كێشەوململانێ‌ و جەنگ32 . هەندێك جار ناوچەیەكی تایبەتی وەك نموونە كەنداوی ( عەرەبی وفارسی) دەبێتە شوێنی ستراتیجی بۆ پێگەی سەربازی یان ئابووری ، وەهەندێك جار ڕێڕەوە ئاوییەكان دەبنە شوێنی ستراتیجی وەك نۆكەندی سویس،وە زۆرجاریش لەوانەیە دەشتەكان ببێتە شوێنی ستراتیجی بەتایبەتی لەبواری كشتوكاڵی ونیشتەجێ‌ بووندا.
ئەگەر بەنموونەش هەرێمی كوردستان وەربگرین زۆربەی جاران شاخەكان بەنیسبەت گەلی كورد بۆتە شوێنی ستراتیجی چونكە ناوچەشاخاویەكان شوێنی بەرپەرچ دانەوەی هێرشەكانی دوژمنان بووەو لەلایەكی تریش پشت وپەنای شۆڕشگێڕان بووە و وەهەروەها بڵێن لەسەردەمی جیاجیاكاندا،ناوچەشاخاویەكان هۆكارێكی راستەوخۆ بوون لەپەرەپێدانی ئابووری كشتوكاڵی وئاژەڵداریدا . وەئەگەركوردستان بەگشتی تەماشابكەین ، شوێنێكی ستراتیجی یەو دەكەوێتە نێوان سێ‌ ناوچەی گرنگی شارستانیەت وەهەروەها ڕێگایەكی سەرەكیە كە وڵاتانی ڕۆژهەڵات وڕۆژئاوا پێكەوە دەبەستێتەوەو ئەمەبێجگەلە گرنگی لەبواری ئابووریەكەی بەهەردووبەشەكەی –ژێرزەمینی و سەرزەمینی – و كەناوچەكەی پڕ بایەختركردووە.
دووەم : - سنوور :
سنوور دیاردەیەكی مرۆیی دەستكردە، بەمەبەستی جیاكردنەوەی هەرێمێك لە هەرێمێكی تر, سنووریش بایەخێكی زۆری هەیە بۆ گەلان بەتایبەتی بۆ دەوڵەتانی هاوسێ‌ ،ئاشكرایە چەسپاندن ودەستنیشانكردنی سنووری وڵاتان و بەتایبەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەهۆی سیاسەتی دەست تێوەردانی ئەو دەوڵەتانە نەخشەی بۆكێشراوە كەسەردەمانێك فەرمانڕەوای ئەو ناوچانەیان بەدەستەوەبووە و لەپێناو بەرژەوەندیەكانیان چارەنوسی گەلانی ئەم ناوچانەیان پێشێل كردووەو بەڵكو تەنها بەرژەوەندی وخواستی خۆیان پاراستووە ئەمەش بەهۆی چەندان پەیمان وڕێككەوتننامەی باوەڕپێكراو بەیاسای نێودەوڵەتییەوەو32 .
هەندێك لەو سنورانە تاكو ئەمڕۆش كێشەو گرفتیان لەسەرەو ئاژاوە لەناوچەكە هەیە چونكە دیاری كردنی سنوور لەنێوان دەوڵەتاندا وەك پەرژین وایەو بەفاكتەرێكی سەرەكی هێزی دەوڵەت دادەندرێت و دانیشتوانەكەی وئاسایشی لەئەستۆیە ،بەڵام هەمووكات دەوڵەتانی هاوسنوور هەوڵ دەدەن سنووری دەوڵەتێك بەرامبەر بە دەوڵەتێكی بێهێزی دراوسێ‌ هەروەكو نمونەكێشەو گرفتەكانی (عیراق – ئیران – كوێت) لەم چەند ساڵانەی ڕابردوودا ،بۆیە ئەو دەوڵەتانەی كەسنووری هاوسییەكانیان كەمترەو هەرچەندە ئەوانیش توشی گیروگرفتی سنووری ئاوی یەكتری دەبن بەڵام ئەمانە هۆی بەهێزی دەوڵەت لەبوارەكانی پێش كەوتنی سنور بپارێزێت .وە زورجار دەكرێت سنوور بەم شیوەیە لەیەكتری جیابكریتەوە وەك بوونی ( زنجیرەچیاكان – دەشتەكان –دارستانەكان –بیابانەكان – یان رووبارەكان و دەریاچەو چۆمەكان ) بەڵام هەموو كات باشترەسنوورەكان نەگۆڕبن وەك چیاكان یان دەریاكان .
بەنیسبەت سنووری كوردستان ، ( كوردستان یەك پارچەیەو ئەو سنوورەی جیای كردۆتەوە دەستكردە33 ) ، كەواتا گەلی كورد لەناوچەیەكدا ژیاوەكەپێی دەڵێن ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەخاكەكەشی دەوترێت كوردستان بەڵام لەسایەی هەندێك ڕێككەوتننامەدا كەهیج سەنگێكیان بۆ حەزوو ئارەزووی گەلی كورد دانەناوە، بەتایبەتی لەدوای شەڕی چاڵدێران لە23ی ئابی 1514 دا بۆ یەكەمین جار كوردستان دابەشكراو لەنیوان هە ردووئیمراتوریەتی (سەفەوی و عوسمانی) دا و دواتریش پاش شەری جیهانی یەكەم بەپێ‌ ی ریككەوتننامەی سایكس بیكۆی سالی 1916 ، جارێكی تر بەشەكەی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی پارچەپارچەكراو هەر بەشەیان لكێندراوە بەدەوڵەتێكی تازە دروستكراوو سنوورەكەشی لەیەكتری جیاكرایەوە بەپی ی بەرژەوەندی دەوڵەتە زلهێزەكان.
كوردیش كە خاوەنی دەوڵەت وهێزی خۆی نەبوو لەلایەك ولەلایكی تر بێ‌ پیشتوانی نەیدەتوانی بەرگری لەسنوورەكەی بكات كەتاكو ئەمڕۆش سنوورەكەی بەپارچە پارچە كراوی ماوەتەوە لەبەر ئەوەی هەموو ئەو دەوڵەتانەی كوردیان بەسەر دابەشكراوە ئەوەی بەلایانەوەگرنگە تەنها بەرژەوەندیەكانی خۆیانەو سەرجەمیان بەهەموو شێوەیەك دژ بەمرۆڤایەتی ودژی میللەتی كورد بوون ،ئەو سنورە یەكگرتووەی هەبووە لەڕووی جیۆپۆلەتیكیەوە كە یەك سنووری شێوەی كەوانەیی سەرێكی لەباشورلە سەر كەنداوی عەرەبی فارس بوو وسەرەكەی تریشی لەدەریای ناوەراست بوو بەهۆی بەندەری ئەسكەندەروونە، بەڵام ئێستا ئەو سنوورە دەستكردە وای لەپارچەكانی كوردستان كردووە هەریەكەیان لەناو دەوڵەتەكاندا بكرێتە سنووریكی داخراو ،كە ئەمەش گەورەترین گرفتی سنووری پیك هێناوە.

سێهەم :- ڕووبەر :
ڕوپێوی هەر دەوڵەتێك یان هەرناوچەیەك گرنگی جیۆپۆڵەتیكی تایبەتی خۆی هەیە، لەكۆندا جوگرافی ناسە سیاسیەكان لەوانە( راتزل ) ڕووبەری فراوانی وڵاتیان بەفاكتەری هێز لەقەڵەم دەدا و باوەڕیان وابوو كە وڵاتی بچووك مەحكوم بە مەرگن بەتایبەتی لەكاتی شەڕدا 34، وەتاكو ڕوپێوی دەوڵەت گەورەتربێت گرنگی جێوپۆلەتیكیەكەی زیاتر دەبێت چونكە بوونی ڕوپێوی گەورە ڕێگە بە چەند شتێك دەدات وەكو35:-
1- بەرگری لەقوڵاییەوە.
2- زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان .
3- زۆری بڕی سامانی سروشتی جۆراوجۆر، بەڵام ئەم بیروبۆ چوونە لەئێستادا بەڕاست داناندرێت بە تایبەتی بە هۆی پێش كەوتنی تەكنۆلۆجیای سەربازی لەكاتی شەڕدا هەموو ناوچەكان وەك یەك بەر پەلاماری شەڕ دەكەون و لەلایەكی تر ئەگەر بێت و رووبەری وڵات فراوان بێت بە پێچەوانەش ژمارەی دانیشتوانی كەم بێت ئەوا لەوكاتەشدا ناتوانێت بەرگری لە وڵات بكرێت و دوژمن زۆر بەئاسانی دەتوانێت بچێتە قوڵایی ولاتەكەوە، یان ڕووبەری فراوان و ژمارەی دانیشتوانیش زۆر بێت.
بوونی سامانی ڕێگەخوشكەر نەبێت بۆ بژێوی ژیان بەتایبەتی ناوچەگەرمەكان دەبێتە خاڵێكی لاواز وهەژاری وبرسیەتی وەك مۆریتانیا ولەلایەكی تر زۆر دەوڵەت لەڕووی ڕووبەرەوە بچوك بەڵام لەڕووی ئیداری وسوپایی و پیشەسازیەوە بەهێزو پێشكەوتوون وەك ( یابان –هوڵندا–سویسرا) ئەمڕۆ یەكێكن لەدەوڵەتە پێشكەوتووەكان, ئەگەرفراوانی ڕووبەری كوردستان بەنموونە بهێنینەوە، بەپی ی دیاریكردنی جوگرافی ناسەكان ڕووبەری سنووری كوردستان نزیكەی (543228) كم 2 یە –بروانە خشتەی ژمارە (1) .
هەرچەندە، بیرو ڕاكان جیاجیان بەڵام ئەم ڕاستیەمان بۆ دەردەكەوێت ( درێژی خاكی كوردستان لەباكوورەوە تاكو باشوور 1300كم و پانیەكەشی لەڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕۆژئاوا خۆی لە550 كم دەدات بەڵام ئەو پانیە لە هەموو لایەكەوە وەك یەك نیە ، لەباكورەوە پانیەكەی 578كم ولەناوەڕاستدا كەم دەبێتەوە تادەگاتە232 كم تا بەرەو باشووریش بچین ئەو پانیە تەسكتر دەبێتەوە ، كەلەبەشی كۆتایی باشووردا 112كم زیاتر نابێت 36 .
كەواتا،فراوانی ڕووبەری كوردستان بەهۆی هەڵكەوتنی شوێنەكەی بۆتە جۆراوجۆریەتی بەرزی ونزمی خاكەكەی وجیاوازی ئاووهەوا وبوونی خاكی بەپیت وزۆری باران بارین ، ئەمانە هەموویان یارمەتی دەری سەرەكین بۆ دابینكردنی ئاسایشی خۆراك وەهەروەها ڕاستەوخۆكاردەكەنە سەربەهێزی سوپایی وستراتیجی بەهێزوتوانای دەوڵەت چونكە ڕووبەری فراوان توانای كشانەوەی سوپای هەیە لەكاتی بەرگری كردندا بەرامبەر بەدوژمن بۆ ئەوەی هێزی دوژمن بۆ ناوجەرگەی وڵاتەكەی خۆی ڕاكێشێت و ئینجا لەهەموو لایەكەوەگەمارۆی بداو بیبەزێنی وهەروەكو چۆن كشانەوەی سوپای روسیای پێشوو بەرامبەر بەسوپای ئەڵمانیای نازی لەجەنگی جیهانی دووەمدا فاكتەرێكی هەرەسەركەوتنی سوپای سوفیەت بوو ، وەهەروەها زۆر جاریش لەكوردستاندا ئەم جۆرە كشانەوەی ستراتیجی كراوە لەلایەن سەركردەكانی كوردەوە و زۆرسوود لەفراوانی ڕووبەری كوردستان وەرگیراوە ، بەتایبەتی كشانەوەی هێزی پێشمەرگەی كوردستان لە شۆڕشەكاندا ، بۆ نموونە لەدوای ڕووخانی كۆماری كوردستان لە مەهاباد لە سالی (1947 ) دا.
ئەوكشانەوەی بارزانی نەمر و هەفاڵەكانی لە نێوان چیاكانی كوردستاندا لە سنووری هێزی سێ‌ دەوڵەتی (ئیران و عیراق و توركیا) دە وربو ڕۆیشتنی بۆ یەكیەتی سۆفیەی باشترین نموونەن ، یان لەدوای ڕاپەڕینی بەهاری ( 1991) كاتێك ڕژێمی عیراق ویستی جارێكی تر بەزەبری شاڵاوەسەربازیەكانی دەست بەسەر شارو شارۆچكەكانی كوردستاندا بگرێتەوە،خەڵكی كوردستان یەك دەست وگیان ڕوویان كردەچیاكانی كوردستان بەمەبەستی بەرگری كردن لە چیاكانەوە كەهەر وابوو ،
خشتەی ژما رە ( 2)
ڕووبەری كوردستان و ڕێژەی هەریەكەیان بەرانبەر ڕووبەری كوردستانی گەورە
بەشەكان ڕووبەر/كم2 بەشەكانی رووبەری كوردستان بەڕێژەی سەدی
باكووری كوردستان(توركیا) 215892 39,8
خۆرهەڵاتی كوردستان(ئێران) 219492 40,04
باشووری كوردستان (عێراق) 87117 16%
خۆرئاوای كوردستان (سوریا) 15264 2,8
هیتر 5463 1,0
تێكڕا 543228 100,00

سەرچاوە:- عەبدولڵا غەفووری , جوگرافیای دانیشتوانی كوردستان ,ستۆكهۆڵم 1994 ل 14.

تێبنی :
بەپێی سەرچاوەی كتێبی كوردستان, كە(كورتەباسێكی مێژووی و جوگرافی و ئابووری )ە لەلایەن مەكتەبی ناوەندی دیراسات وتۆژینەوەی پارتی دیموكراتی كوردستان دەرچووە, دراسەی ژمارە(33) ی چاپی یەكەم ,1998,ل 33,( ڕووبەری لورستان ) ی بەم شێوەدیاری كردووە ,
(( ڕێژەی ڕووبەری لورستان لەكوردستانی ئێران نزیكەی 43,6% یە, لەچاو كوردستانی گەورەش ڕێژەكەی 17%یە و, لەچاو ڕووبەری ئێرانیش ڕێژەكەی 5,2%یە .

چوارەم : شێوەو یان بیچمی دەوڵەت:
شێوەی هەردەوڵەتێك لەسەر ڕووی نەخشەوە جیاوازە لەدەوڵەتیكی ترو دەكرێت بڵین شێوە یەكێكە لە فاكتەرە سەرەكییەكانی دەوڵەت كەڕۆڵێكی بەرچاوی لەچارەنووسی سیاسی وڵاتاندا هەیە . وەهەروەها دەوڵەتان بەگوێرەی شێوەیان دەكرێنە چەند جۆرێك وەك شێوەی (بازنەی خڕ –چوارگۆشە – درێژ- پانی – گچكە) بەپیی لێكۆڵینەوەكان دەردەكەوێت كەشێوەی (خڕ یان چوارگۆشە) بەباشترین شێوەی دەوڵەت دەژمێردرێن چونكە دەتواندرێت لەهەموولایەكەوە قوڵای ستراتیجی بۆ دەوڵەتەكە و پایتەختەكەش پێك دەهێنی بەتایبەتی ئەگەر هاتوو پایتەختەكە لەناوەڕاستی دەوڵەتەكە دابێت بۆ ئەوەی :
1 – لەبەرئەوەی پایتەخت دڵی دەوڵەتە ، بۆیە دەوڵەتان هەوڵدەدەن تا بكرێت لەناوچە سنوورییەكان دوور بخرێنەوە بۆئەوەی لەهێرشی دوژمنان بپارێزێت ولەكاتی پاشەكشەی سوپادا كەمترین زیان هەبێت32 .
2 – كەم كردنەوەی درێژی سنوورەكە بۆئەوەی بتواندرێت بەسەر هەموولایەكی دەوڵەتەكەدا لەڕووی ئیداریەوە سەركەوتوو بێت یان پەیوەندی لەنێوان ناوەندوو دەوروبەری دەوڵەتدا ئاسان دەكات .
3- تاكوبتواندرێت دەسەڵاتی ناوەند( مەركەز ) بەسەر هەموولایەكی وڵاتەكە هەبێت .
*وەنابێ‌ تەنها شێوەی بازنەی و خڕبەباشی هەڵبسەنگینین وئەوانی تر لەیاد بكەین چونكە هەریەكیان بەگوێرەی توانای خۆی گرینگی هەیە، بۆ نموونە38، شێوەی درێژی دەوڵەت لەوانەیە لایەنی باشی هەبێت وەك ئەو دەوڵەتە لەسەر ژمارەیەكی زۆر لەبازنە. پانەكان درێژ دەبێتەوە، ئەمەش دەبێتە مایەی بوونی ژینگەیەكی سروشتی جۆراوجۆر وسامانی زۆر كە بایەخی جیۆپۆلەتێكی خۆی هەیە و دەوڵەتی شیلی باشترین نموونەی دەوڵەتی درێژە ، وە ئەگەر درێژی كوردستانیش وەربگرین بۆمان دەردەكەوێت ئەوەندەی بەباری درێژی یەوەیە ئەوەندە بەباری پانی یەوە نیە كەئەمەش كاری كردۆتە سەر ناوچەكانی كوردستان كەلەڕووی پلەی گەرماوە جیاوازی هەبێت ، وەك لە باكوور لە كاتی زستاندا پلەی گەرمی دادەبەزێت بۆ (30 -45 ) پلە لە ژیرسفرەوەبێت ،كەچی لەهاویندا لەباشووری كوردستان پلەی گەرمی دەگاتە (30- 40 )پلە لەكرماشان و (40-45 )پلە لەخانەقین ئەم جیاوازیە هەلومەرجێكی گونجاوو بۆ پەیدابوونی ئاووهەوای جۆربەجۆەرەكانی كەئەمەش هۆكارێكە بۆبەرهەمی كشتوكاڵی هەمە چەشن پێك دەهێنێت ئەمەبێجگە لەبوونی سامانی سروشتی جیاواز.
* دەوڵەتان لە رووی شێوە دەكرێنە پێنچ گروپ39 :-
1- وڵاتانی درێژ كۆڵە – ئەووڵاتانە دەگرێتەوەكە درێژی یەكەیان نزیكەی شەش هێندەی نیوەنجی پانایی دەبێ‌ ، وەك شیلی –نەروویج –سوید –ئیتالیا .
2- وڵاتانی بازنەیی یان خڕ ، واتا ئەوشێوەیەی كەماوەی نێوان چەقی جوگرافی وڵاتێك وناوچە كانی دەوروبەری لەهەموو لایەكەوە یەكسان ویەك جۆر بێ‌ ، وەك فەرەنسا –سودان- پۆلەندا .
3- ئەو وڵاتانەی زیادەیی یان كلكیان هەیە، لەم دۆخەدا لەوانەیە بەشێكی وڵاتێك بەشێوەی ڕێڕەویان زیادی یەك بچێتەناوخاكی وڵاتێكی ترەوە،وەك ئەفغانستان–بورما – تایلەند –زایر .
4- وڵاتانی پارچە پارچە، ئەم وڵاتانە بریتین لە دوو، یان چەند بەشێكی جودا لەیەكتر كە یان بەهۆی ئاوی دەولی، یان بەهۆی وشكایی یەوە لەیەكتری جیا بوونەوە، گرنگترین گرفتی ئەم جۆرە وڵاتانە نەبوونی هێلی پەیوەندی وە پەیوەستەلەسەر وشكایی و ئەوەش خۆی لەخۆی دابۆی هەیەگەورەترین گرفت لەمەسەلەی بەرگری كردندا دروست دەكات . ئەم جۆرە وڵاتانە ئەگەر خاوەنی مرۆیەكی پێشكەوتوو بێت یان ئاستێكی باڵای لێهاتویی بن كەمتر گرفت دروست دەبێت بەتایبەتیش ئەگەر یەك نەتەوەبن بەڵام ئەگەر هاتوو خاوەنی فرەجۆری ی مرۆیی بن ، ئەواهەستی جوداخوازی یان تیادا بەهێز دەبێ‌ و دەبیتەهۆی بەش بەش بوونی وڵاتەكە . نموونەی ئەمجۆرەشێوەیە وەك ، یابان وئەندینوسیاوفلیپین ،كەلەچەندان دوورگەپێك هاتوون .
5- وڵاتانی مەنگەنەئاسا یان چێوەیی ، بریتیین لەوجۆرە وڵاتانەی كەهەموو یان بەشێكی وڵاتێكی تری لەناوخاكی خودا جێگا كردۆتەوە ، باشترین نموونەش ژمارەیەك لەووڵاتانەیە كە كەوتوونەتە باشووری ئەفریقیا .
* ئەگەر ئیمە شێوەی كوردستان وەربگرین ، لەشێوەی سێ‌ گۆشەیەكی ناڕێك هەڵكەوتووە، كەبنكەكەی لە باكوورەو دەنوكی سێ‌ گۆشەكەشی بەرەوو باشوور شۆڕبۆتەوە 40.


پێنجەم : - بەرزی و نزمی ڕووی خاك یان تۆبۆگرافیا :
جۆری بەرزی ونزمی دەوڵەتان بایەخێكی جیۆپۆلەتیكی خۆی هەیە،بەتایبەتی ئەگەر هاتوو شێوەكانی ڕووی زەوی وەك ( دەشت و بان و چیا .. هیتر ) پێك هاتووە ، هەریەكێكیان بەشێوەیەك لەشێوەكان گرنگی خۆی هەیەبەڵام لەهەمان كاتیشدا لەوانەیە ببێتەهۆی لاوازی ئەودەوڵەتە.بەواتایەكی تر پێك هاتبێت لە(دەشت – بان- چیاكان) دەتواندرێت بەجۆرێك لەجۆرەكانی دەوڵەتی بن بۆ نموونە : -
1- دەشتەكان
دەشتەكان , دەتواندرێت زیاتر بەكاربێن بۆ مەبەستی نیشتەجێ‌ بوون و ئەنجامدانی چالاكیە ئابووریەكان و پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵی ودروستكردنی ڕێگاوبانی گواستنەوەو شوێنی دروست كردنی شارەگەورەكان ، بەڵام ئەگەر هاتوو شوێنی هەڵكەوتنی دەشتەكان لەناوچە ساردەكان یان بیابانەكان بوو ئەو گرنگی یەی نابێت وەلەڕووی جیۆپۆلەتیكیشەوە ئەگەردەشتەكان كەوتنە شوێنە نزمەكان ولەنێوان سنووریدەوڵەتاندا بێت بایەخیان كەم دەبیتەوە چونكە توانایی بەرگری كردنی نابێت لەبەرئەوەی دەشتەكان لەكاتی شەڕدا مەیدانی بەكارهێنانی تانك و زڕیپۆش وسوپای گەورەن بەپێچەوانەی چیاكان كەشوێنی پیادەو جەنگی پارتیزانین 41 .
2- بانەكان ، گردەكان :
بایەخێكی ئابووری تایبەتیان هەیەچونكەلە زۆربەی بەشەكانیدا بەنەوت وگازی سروشتی دەوڵەمەندە ئەمەبێجگەلە كۆمەڵێك لەنیشتەنی فلیزی ونافلیزی بەمەرجێك ئەگەر بێت و بەشێوەیەكی زانستی بەكاربهێندرێن ئەوا لەڕووی جیۆبپۆلەتیكیەوە بایەخێكی زۆری هەیەبەڵام لە هەمان كاتدا هۆكارێكە بۆ چاوتێبڕینی دەوڵەتان وئاژاوەنانەوە بەتایبەتی ئەگەر هاتوو دەوڵەتەكەلەڕووی سوپای یەوە بەهیز نەبوو 42.
3- شاخەكان :
ناوچە شاخاویەكان دیارترین دیاردەكانی ڕووی خاكن ، ئەگەرچی لەڕووی ئابووریەوە وەك دەشتەكان بەراورد ناكرێن بەڵام دەتوانین بڵێن چیاكان سەرچاوەی سەرەكی دەستخستنی ئاون كە توخمێكەلەتوخمە هەرەگرنگەكانی هێزی دەوڵەت چونكە هەر دەوڵەتێك سەرچاوەی ئاوی خۆی نەبێت ناتوانێت لە بواری گەشەپێدانی چالاكیە ئابووریەكاندا خۆی بەهێز بنوێنێت هەروەكو چۆن ئێستا ولەداهاتوودا كێشەی ئاوو یەكێكە لەكێشەسەرەكیەكان دەوڵەتان بەتایبەتی ئەگەر هاتوو سەرچاوەی ئاوەكە لە دەرەوەی ئەو دەوڵەتەدا بێت . لەلایەكی تر چیاكان شوێنی لەبارن بۆكشتوكال وئاژەڵداری تایبەت بەناوچەشاخاویەكان وبوونی گژوگیای سروشتی و وەهەروەها لەلایەكی تر دەتواندرێت بە باشترین شوێنی ستراتیجی دابندرێت بۆبەرگری كردن، لە هەمان كاتدا هەندێك خەسلەتی خراپیشی هەیە لەوانە،بەئاسانی ناتواندرێت هاتووچۆی تێدابكرێت و كەدەبێتە هۆی نیشتەجی بوونی كەمی ژمارەی دانیشتوان ، بەڵام بەنیسبەت بەرزی و نزمی رووی خاكی كوردستان بەگشتی بۆمان دەردەكەوێت رووی زەویەكە لە سەرجەم توخمەكانی (دەشت – بان – چیاكان) پێكدێت و لەناوچەیە كە وەبۆ ناوچەیەكی تر جیاوازی هەیە لە بە شەكانی باكوور ورۆژ هەڵات بەچیای بەرز دا پۆشراون كە هەندێكیان لەچوار هە زار مەتر زیاتر بەرز دەبێ‌43 .
هەروەها لە نێوان چیاكاندا چەند دەشتاییەكی تەخت هەن بەڵام ناوچەكانی باشوور و رۆژئاوا، لەچیاكانی تر نزمترن و بەزۆری لەدەشتایی پێك هاتوون لەنێوان هەردوو دیاردە سروشتیەدا چەندین گردو تەپۆلكەهەن، بەشێوەیەكی گشتی دەتوانین بڵێن لەڕووی ستراتیجی یەوە بە بایەخ وگرنگیتایبەتی خۆیان هەیە ئەگەر ڕووی خاكەكەی بەم شێوە بەرزی ونزمی یە نەبوایە بێگومان ئێستا كورد لەم خاكەدا نەدەبوو یان ئەگەر هەشبا ئەوا بەشێویەكی زۆركەم چونكە هەموو ئەو دەوڵەتانەی كوردیان بەسەردا دابەش كراوە، هەردەم لەهەوڵ و نەخشەدا ڕشتن بوون بۆ لەناوبردنی بەڵام بەهۆی بەرزی ونزمی خاكەكەی توانیویەتی بەرگری لەخۆی و نەتەوەكەی بكا ت ، وەئەگەر هەرێمی كوردستانی عیراق بەنموونە وەربگرین ،بۆمان دەركەوێت بەدرێژایی مێژوو ناوچەشاخاویەكان ڕۆڵێكی بەرچاویان هەبوو لەبزوتنەوەی نەتەوایەتی كوردا.

ب : هۆكارەگۆڕاوەكان :
1 – دانیشتوان
دانیشتوان سامانێكی مرۆیی نەتەوەی یەو كاراترین فاكتەری هێزەو ، وەهەروەها یەكێكیشە لەتوخمە پێكهێنەرەكانی دەوڵەت چونكە ناكرێت ئەگەر باسی دەوڵەت بكەین بەڵام باسی دانیشتوان نەكرێت ، وەدەكرێ‌ بگوترێت بایەخی مرۆیی لەبەهێزبوونی دەوڵەتدا هیچی لەفاكتەرەكانی تركەمتر نییە بەتایبەتی گەورەی و بەهێزی دەوڵەتێك بەزۆری وژمارەی دانیشتوانی ئەو دەوڵە تەپێوانە دەكرێ‌ و چونكە دەتواندرێت هێزی سوپای گەورەپێك بهێندرێت و لەكاتی روودانی جەنگدا بەكار بهێندرێت كە هۆیەكی سەرەكیەبۆ پاراستنی دەوڵەت هەروەكو فیتنام ئەگەر ئەوەندە خەڵكەی نەبوایەنەی دەتوانرا ئەم ڕیگا بوەستێت‌و سەركەوتن بەدەست بهێنێت‌و هەروەها ئێرانیش، ئەگەرسێ‌ جار بەقەدەر ژمارەی دانیشتوانی عێراق نەبوایەلەڕووی زۆڕی دانیشتوانەوەبۆی نەدەكرا بەرامبەر بەعێراق بوەستێت44.وەهەروەها ژمارەی دانیشتوان لەكاتی ئا شتی دادە تواندرێت سوودی لی وەربگیرین بواری ئابووری بەڵام بەمەرجێك زوری دانیشتوان كار نەكاتە سەربژێوی دانیشتوان واتا ژمارەی دانیشتوان زیاتر نەبێت لەسامانی سروشتی چونكەئەو دەوڵەتانەی كە ژمارەی دانیشتوانیان زورە بەرامبەر بەكەمی سامانی سروشتی گرفتی هەژاری و بێكاری بڵاودە بێتەوەكە هۆكارێكە بۆ لاوازی ئەودەوڵە تەوەك هەندێك لە دەوڵەتانی خوارووی روژهەڵاتی ئاسیا.

*- دەتوانین گرنكی دانیشتوان لە هەردەوڵە تێكدا بەم شێوەیە پێوانە بكەین:
1- زۆری ژمارەی دانیشتوان لەهەردەوڵەتێكدا پەیوەندی زۆری بە بەهێزبوونی باری سوپایی ئەودەوڵەتەوە هەیە چونكە دانیشتوان شادەماری هێزی سوپایی وپێكهینەرە بنچینەیی یەكەیەتی بە تایبەتی لەسەردەمی ئێستادا، كەشەڕی نێوان دەوڵەتان پێویستی بەژمارەیەكی زۆری هێزی مرۆیی هەیە .
2- هەردەوڵەتێك ژمارەی دانیشتوانەكەی كەم بێت كەمتر دەتوانێت بەرگری لەسنوورەكەی بكات، بەتایبە تی ئەگەر هاتوو سنوورەكە درێژبێت .
3- هێزی مرۆیی دەتوانێت بۆكاروباری ئابووریودام ودەزگاكانی دەوڵەت سوودی زۆری لێ‌ وەربگیرێت چونكەبەبێ‌ هێزی مرۆیی ناتواندرێت پەرەپێدانی ئابووری بەئەنجام بگات، هەروەكو لەشەڕی عێراق وئێراندا ، ئەگەر هێزی مرۆیی دەرەكی نەبوایە بەتایبەتی كریكارەمیسریەكان لەوكاتەدا كەرتی ئابووری بەجاریك پەكی دەكەوت یان ئێستا لەئیسرائیل ئەگەركرێكاری فەلەستینی نەبێت بۆ ڕاپەڕاندنی كارگەو پڕۆژەكانی كشتوكال ئەوا ئیسرائیل ئەو كەرتانەی پەكی دەكەوێت 45 .
4 – پێویستە لەگەڵ بوونی ژمارەی دانیشتوان ، رەچاوی باری سامانی سروشتی زۆر باش بەكارهێنانی و سوود وەرگرتن لێ‌ ی و بەرزكردنەوەی ئاستی ژیانی خەڵك بكرێت .
5 – زۆری ژمارەی دانیشتوانیش لەهەر دەوڵەتێك ترس ودڵەڕاوكێ‌ بۆ ناوخوو دەرەوەی سنووریش بەرپا دەكات هەروەكو هەندێك دەوڵەتان پێیان وایە زۆربوونی دانیشتوان بۆیان بۆتە گیروگرفت وكێشە، لەبەرئەوە هەستاون بەدانانی بەرنامە بۆئایندەی وڵاتەكەیان هەروەكو لە هیندوستان ،وەزارەتی لەشساغی وئاسوودەیی خیزان ، پێی خوشە سیاسەتێك بڕەو پێ‌ بدا كەبەگوێرەی ئەو هەرخێزانێك لەدوو مناڵی زیاتری هەبێت كاروپیشەیەكی سیاسی پێ‌ نەدەن ،یان ئەگەر فەرمانبەری میری بن نابێت پلەو پایەی كارگیڕی پێ‌ بدرێت واتا پلەی بەرزنە بێتەوە و ە هەروەها لەچین ڕێگا نادات خێزان لەیەك منداڵ زیاتری هەبێت 46 .
ئەگەر تەماشای ژمارەی دانیشتوانی كوردستان بكەین ، بۆمان دەردەكەوێت كە تاكوئێستا بەشێوەیەكی راست ودروست نەتواندراوە سەرژمێری بكرێت وئەگەر سەرژمێریش كرابێت ئەوا ناتەواوە لەبەر چەند هۆیەك لەوانە :-
1- كوردستان بەخاك و نەتەوەكەیەوە دابەش كراوە بەسەر چەند دەوڵەتێك ، كەهەر یەكێك لەودەوڵەتانە هەوڵیان نەداوە بەدروستی ژمارەی كورددیاری بكرێت .
2 – هەندێك دەوڵەت تاكو ئێستادان بەكورد دانانێن وەك توركیا .
3 – شوێنە سنوریەكانیكوردستان زۆركوردهەن تێكەڵ بوون لەگەڵ میللەتانیتر وەكو(فارس وتورك وعەرەب) وەزۆربەیان بەهۆی سیاسەتی زەبرو هەڕەشە ناچاركراون كەخۆیان اعتبار بكەن بەومیللەتانەی ناومان هێنان، یان زۆر كورد هەیە لەترسی ڕژێمە دەسەڵاتدارەكان ناوێرن بڵێن كوردین بەتایبەتی ئەمڕۆ لەتوركیا و سوریا .
4 – هەندێك وڵات لەسەرژمێریەكاندا كورد بە ئەقەلیەت دادەنێن ، لەبەر ئەو هۆیانەی سەرەوەكە باسمان كردن ، مێژوونووسەكوردەكان كەئەبینن كەچەوساوەن و زۆر جار ژمارەی زۆر یان كەمیان داناوە ڕیك نەكەوتوون لەسەر ژمارەیەك بەتایبەتی لەسەردەمە جیاجیاكاندا ،بەڵام ئێستا بەگوێرەی لێكۆڵینەوە جوگرافی ومێژوونووسەرەكان بۆمان دەردەكەوێت كەبەشێوەی تقدیری حساب بكرێت نزیكەی ( 27) ملیون كەس بووە لەسالی 1990 ، بەڵام بۆسالێ‌ 2020 وەك بەپَیی تقدیر ژمارەی كورد دەگاتە (65) ملیون كەس 47 .- بوزیاتر بروانە خشتەی (1) .

بەم پێی یە دەتوانین ژمارەی دانیشتوانی كوردستان لەچاو ڕووبەری زۆرو سەرچاوەی سروشتی كەئیستاش دەتواندرێت ژمارەی دانیشتوان زیاد بێت ،بە گشتی فاكتەرێكی گرنگە بۆ بەرپەرچ دانەوەی هێزی دەوڵەتان و كاریگەری زۆری دەبێت لەڕووی جیۆپۆلەتیكەوە .

2 – سامانی سروشتی
سامانی سروشتی هەردەوڵەتێك پەیوەندی راستەوخۆی بەهێزی دەوڵەت‌و ئاسایشی نەتەوەكەی هەیە ، ئەگەر هاتوو پێگەی ئابووری هەر وڵاتێك بەهێزو گوڕبوو بۆ چالاكی وبەردەوامی سوود وەرگرتن پێگەیەكی باشی دەبیت لەداهاتوو چونكەداهاتی هەر وڵاتێك هۆكارێكی ڕاستەوخۆیە بۆ تەواوكاری فاكتەوەكانی تری دەوڵەت لەبەرئەوە بەهای ڕاستەقینەی هەروڵاتێك بەندەبەفراوانی وچۆنایەتی سەرچاوەكانیەوە، بەڵام مەرجە بەچ شیوەیەكی ڕاست سامانی سروشتی یەكان بەكار دەهیندرێت ئەگەر بێت و بەشێوەیەكی راست وزانستیانەو پێشكەوتوونەبێت لەوانەیە ببێتە هۆكارێكی لاوازی ووڵات ،زۆربەی ووڵاتانی جیهانی سێهەم لەڕووی سامانی نەوت بەرهەم هێنەرن بەڵام زیاتر پشتیان بەدەرەوە بەستووە یان بەو دەوڵەتانە بەستووە كەلەبواری پیشەسازی وتەكنەلۆجیا پێشكەوتوون، ئەگەر نموونەی وڵاتانی كەنداوی عەرەبی بهێنینەوە هەموویان لەبواری دەرهێنانی نەوت وغازپێش كەوتوون بەڵام زیاتر پەیوەستن بەناردنە دەرەوەی نەوت بەرامبەر بەهێنانی هەموو پێداویستیەكانی تری ژیان بەتایبەتیش خۆراكی وپۆشاكی، یان هەموویان لەسەر دەریان و وەشوێنێكی گونجاوە بۆ ڕاوەماسی لەگەڵ ئەوەشدا پێداویستی خۆراكی ڕۆژانەیان ماسی لەدەرەوە دەهێنن .
*- جوگرافی ناسەكان دابەش بوونی سەرچاوەی سروشت دابەش دەكەن 48 : -
1- سەرچاوەی خۆراك ، بەشێكە لەسەرچاوەی سروشتی كەسەرچاوەكەیان خاكەو بەهەوڵ وكۆششی مرۆڤ لەسەرگۆی زەوی دێتە بەرهەم و بناغەكەی بریتی یە لەئابووری كشتوكاڵ و ئاژەڵداری .
2- سەرچاوەی كانزایی ، ئەو بەشە سەرچاوەكەی لەڕۆڵی پیشەسازیدا هەیە.لەئەمڕۆدا بەرچاوكەوتنی ئەوپێشكەوتننانەی لەبوارەجیاجیاكاندا ڕوویانداوە بەتایبەتی ئەگەر وڵاتێك بیەوێ‌ پێش بكەوێت پێویستە گرنگی بەسەرچاوە سروشتی یەكانی بدات كەپێداوستی خۆراكی هاوڵاتیان دابین دەكات وەلەلایەكی تریش ئاوی ژێڕزەوی و سەر زەوی بەشێكە لەسەر چاوە سروشتیەكان و گرنگی تایبەتی زۆری هەیەبۆ بەهیزی دەوڵەت، وە دەوڵەمەندی یان هەژاری هەر دەوڵەتێك بەتەنها ناگەڕێتەوە بۆ ژمارەی دانیشتوان، بەقەدەر ئەوەی كە دەگەڕێتەوە بَوگونجانی ژمارەی دانیشتوان لەگەڵ دەرامەتەئابووریەكان وتوانای بەرێوبردنی لەبەرهەمهیناندا49.
بەنسبەت كوردستان بە شێوەیەكی سەرەكی دەكرێت بڵێن ، بەهۆی ئاوهەوای جیاواز بۆتە رێگاخوشكەر بۆبوونی سامانی سروشتی هەمەچەشن بەتایبەتیش بوونی هەردوو سەرچاوەكان وەك : -
1- سەرچاوەی خوراكیەكان بەهۆی بوونی زەوی بەپێت كەیەكێكە لەوكەرەستەو داهاتە سروشتیە سەرەكیانەی ڕووی زەوییان داپۆشیووەخۆراك وپۆشاك بۆئادەمیزادو تێكرای زیندەوەرە كان دابین دەكات 50،كەهۆیەكی ڕاستەوخۆیە بۆ پەرەپێدانی ئابووری كشتوكاڵی بەهەموو چەشنەكانی وەهەروەهابوونی گژوگیای پێویست و شوێنی حەوانەوەی ئاژەڵداری ولەلایەكی تربوونی سامانی سەرچاوە ئاویەكان بەهۆی بارینی باران وبەفری پێویست كەبَََوتە دروست بوونی چەندان رووباری گەورە و بچوك .
2- بوونی سەرچاوەكانزایەكان، كەرۆڵێكی گرنگ لەبەرەوپێش بردنی بژێوی وئابووری دانیشتوانی كوردستان دەگێڕێت كەهەرچەندەبەشێوەیەكی رێك لێكۆڵینەوەو بەدواگەران وسوراغەجێولوچیەكان دەربارەی جۆرو بڕی دەرامەتەكانزایەكان تاكو ئێستابەكۆتایی نەهاتووە، بەڵام هەندێك لێكۆڵینەوەبوونی سامانی كانزایی و دەوڵەمەندی لەكوردستان دوپات دەكەنەوە ئەگەر بێت و بەشێوازیكی دروست بەكاربهێندرێت دەتواندرێت هۆكارێكی سەرەكی بێت بوبەرەو پێش بردنی كوردستان.
لەكۆتایدا دەكرێت بڵێن،كوردستان بەم شێوەپارچەپارچەكراوە،كەهەربەشێَكی بەدەوڵەتێك لكیندراوە وجیاواز لەداب ونەریت وزمان و نەتەوە، ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆكاری كردۆتەسەربێهَیزی كوردلەبەرئەوە پێویستە : -
1- هەركەس وهەر دەزگایەك وحزبێك وگروپێكی میللەتی كورد , خۆی بەخاوەن بزانێت ولە پێناودروست بوونی دەوڵەتێكی كوردی سەربەخۆكە تاكە ڕێگایەبۆ بەدەست هێنانی مافە زەوت كراوەكانی، هەرچەندەدەكرێت بڵین لە باشووری كوردستان كیانیك هەیەو هەرچەنەكەموو كوریشی هەیەبەڵام هەوڵەكان بۆ فراوانكردنی پێویستە كە لەسەرەتادا ناوچەكانی تری باشووری كوردستان بخرێنەوەسەر هەرێمی كوردستان ودواتر هەوڵ بدرێت بۆ فراوانكردنی سنوورە دەستكردەكان تێك بشكێندرێن ،ئەمەش پێویستی بەسوپایەكی یەكگرتوو هەیە تاوەكو ڕێ‌ لەهەڕەشەو مەترسیی دەوڵەتانی داگیركەر بگرێََََت.
2- بەرزكردنەوەی هوشیاری نەتەوەیی ئەركێكی پێویستە بۆئەوەی چیتر دەوڵەتانی داگیركەر نەتوانن سوود لەمیللەكەمان وەربگرن لەلایەكی تر نەتوانن دووبەریەكی لەنێوان كورد كورد دروست بكەن چونكە هەردەم لەسەركەوتنی شورشەكاندا، دەوڵەتەداگیركەرەكان هەوڵیانداوە تۆوی دووبەرەكی لە نێوان میللەتی كورد بچێنن.
3- بەهۆی ئەوسیاسەتەی دەوڵەتانی زلهێزكەهەر لەسەرەتایی دابەش بوونی كوردستانەوە(1514) وە تاكو ئەمرۆ،كەهەوڵدان بووەبوشێواندنی جوگرافیای كوردستان و هەوڵدراوە ڕۆژ لەدوای ڕۆژ ڕووبەری كوردستان بچوك بكرێتەوە وای لێهاتووەكە سنووری كوردستان نە چێتە سەردەریا،كەواتاكراوەتە چەند ڕووبەرێكی داخراو، بۆتێك شكاندنی ئەونەخشەیەپێویستەگرنگی زۆر بدرێت بەبوارەكانی ژیانیان خۆبژێوی ڕەچاو بكرێت یاخود دەبێت ئەوگەلە هەرخۆی پێداویستی ژیانی بەرهەم بهێنی و بەرهەمی هەبێت وپێویستی بە دەرەوەنەبێت51،چونكە هەركاتێك پێویستی بەدەرەوەهەبوو گرنگی جوگرافیەكەی لەدەست دەدا، مێژوودووپاتی كردۆتەوەهەركیانیك خۆی خاوەنی بریاری خۆی دەبێت كەپشت بەناوخۆی ببەستێت هەرخۆی گرنگی یەكی جیۆپۆلەتێكیەكەی دەبێت لەوكاتەشدا گەرهاتووكورد چەند پێویستی بەدەرەوەهە بوو لە گەڵ دراوسێی یەكانی ئەوانیش بەهەمان شێوەیە پێویستیان بەكورد دەبێت. كەواتا بۆمان ڕوون دەبێتەوە توخمە جیۆپۆلەتێكیەكان كاریگەریان لەدارشتنی بەرنامەی ستراتیژی ئایندەی نەتەوەی كورد دەكەن، بۆیە پێویستە وەك ئەركێكی نەتەوەی سەرشانمان لەدیدی بەرژەوەندی خۆمانەوە لەروانگەی گۆڕانكارەگەرمەكانی سەردەمی تازەوە، سەیری ئایندەی كوردستان بكەین و زیاتر خۆمان بەخۆشە ویستی خاك و نیشتمانەكەمان وچەمكە جوگرافیی وجێوپۆلەتیكیەكان ببەستینەوەو هەوڵی زیاتر بدەین بەرەو ئایندەیەكی گەشتر هەنگاو بنێین .

سەرچاوەكان :-
1- جەمال نەبەز، كوردستان و شۆڕشەكەی،چاپی سێهەم 2007 هەولێر،ل 140.
2- ب.د.فواد حەمەخورشید، پێگەی جوگرافی وسنووری كوردستان،روژنامەی خەبات، ژمارەی 2483 ی روژی 3- 5- 2007 ،ل11 .
3- واسیلی نێكیتین، كوردوكوردستان،وەرگێرانی هێدی، هەولێر 1998 ل111 .
4- شەرەفنامە،هەژاركردویەتی بەكوردی 1981 ل 96 .
5- دكتور عەبدوللغەفوری،جوگرافیای كوردستان ,چاپیدووەم2000 چاپخانەی پەروەردە ,هەولێر,ل 15 .
6- پرۆفیسۆر دكتۆر خلیل ئیسماعیل محەمەد، جیوگرافیای هەرێمی كوردستانی عێراق ( جیوگرافیای دانیشتوان) چاپی یەكەم 1998 ل 184
7- ب . د. فواد حەمەخورشید، سەرچاوەی پێشوو .
8- ب . د. ئازاد نەقەشبەندی، هەلسەنگاندنی جیو بولەتیكی توخمە سروشتیەكانی جوگرافیای هەرێمی كوردستانی عێراق ، سەنتەری برایەتی ژمارە23ی 2002 ل 15.
9- نەوتی كوردستانی عێراق ، نەوت و چارەنووسی سیاسی كوردوكوردستان – بەشی دووەم لەبڵاوكراوە كانی مەكتەبی ناوەندی دراساتی پارتی دیموكراتی كوردستان –ژمارە 32 – ل14.
10- جەلال سنجاوی وجەودەت ئاكرەیی ،جوگرافیا ی كوردستان – دەنگی پێشمەرگەژمارە 11 ی ساڵی 1998 ل 17 .
11 - دكتۆر عە زیز شەمزینی، جولانەوەی رزگاری نیشتمانی كوردستان – وە رگێڕانی فررید ئەسەسەرد – سلێمانی 2006 –ل 30 .
12- الدكتور عبدالرزاق عباس حیسن ،الجغرافبە السیاسیە مع التركز علی المفاهیم الجیوبلتیكیە – بغداد مگبعە اسعد -1976 ص 386 .
13- دكتۆر عیزە تۆللا عیززەتی ، جیوبولەتیك ، وەرگێڕانی كەمال رشید شەریف -سلێمانی 2004 ل 14 .
14- دكتۆر عیزە تۆللا ، هەمان سەرچاوەی پێشوو –ل 68 .
15- دكتۆر سونیا داودی فەر، تیڕوانێنیكی جیوبولەتیكانەبۆ هەڵكەوتنی فەرەنسا لەیەكێەتی ئەوروپا، گۆفاری سە نتەری لیكولینەوەی ستراتیجی كوردستان ژمارە 42 ی 2004 – ل 164 .
16- خەبات عە بدو ڵا، بنەما تیرورییەكانی جو گرا فیای عەسكەریی كوردستانی باشوور، چا پی یەكەم، سلێمانی ( 2001) ، ل 33 و 34
17- خەبات عە بدوڵا ، هەمان سەرچاوەی پێشوو،ل:31
18- جەلال مەولود ئەحمەد ،جیوبویولەتیك و هێزی سەرزەمینی كوردستان،دەنگی پێشمەرگەژمارە (1) ی ساڵی (1997)،ل (30 )
19- دكتۆر عیززەتۆلڵاعیززەتی،جیوبولەتیك، وەرگێڕانی كەمال رەشیدشەریف، سلێمانی (2004)، ل (84)
20- ب . د.ئا زاد نەقشبەندی، شوێنی دراوسێتی ( ڕێژەیی ) هەرێمی كوردستان و كاریگەریتی لەسەر ئێستاو ئایندەی هەرێمدا،سەنتەری برایەتی ژمارە 1 ئابی 1997 -ل 89 .
21- پرۆفیسفۆر دكتۆر ئازاد نەقە شبەند- هەمان سەرچاوەی پێشوو.
22- ب. د. ئازاد نەقەشبەندی، هەڵسەنگاندنی جیوبولەتیكی توخمە سروشتیەكانی جوگرافیای هەرێمی كوردستانی عێراق – سەنتەری برایەتی ژمارە 23 ل 7 .
23- ئەمین قادر مینە ، ئە منی ستراتیجی عێراق وسیكوچكەی بەعسیان – ترحیل – تەعریب – تەبعیس، چاپی دووەم سلێمانی 1999 .
24- جەلال مە ولود ئەحمەد ، جیوبولەتیك ... سەرچاوەی پێشوو .
25- عەبدولڵە غە فوری ،جوگرافیای كوردستان - سەرچاوەی پێشوو .
26 - دكتۆر عبدالرحمان قاسملو ،كوردستان وكورد ، وەرگیڕانی عبدلله حسن زادە -هەولێر -چاپی دووەم 2006 ل 59 .
27 - فەرید ئەسەسەرد كوردستان و مەسەلەكانی ئەمنی قەومی, چاپی یەكەم 1998سلێمانی ل59.
28- پ.د.ئازاد نەقشبندی سەرچاوەی پێشوو ,ل10.
29 -خەبات عبدوڵا , سەرچاوەی پێشوو ل38.
30- ئەمین قادر مینەسەرچاوەی پێشوو.
31 - خەبات عبدوڵا , سەرچاوەی پێشوو ل38
32 - جەلال سنجاوی ,بنەما جیو ستراتیزیەكانی هیزی دەولەت,دەنگی دەوڵەت ژمارە (49)ی ساڵی 2002,ل43.
33- د.ناصح غفور رەمەزان, جەندلایەنێك كەلەپووری نیشتمانی وخەباتی گێڕانەی بارزانی نەمر,كۆنفراسی پێشمەرگە,زنجیرە (50)
34- د.عیززە تولڵا عیززەتی –سەرچاوەی پێشوو .
35- پ. د. ئازاد نەقشبەندی هەڵسانگاندنی ... سەرچاوەی پێشوو .
36- د. عەبدولڵا غەفوری، جوگرافیای كوردستان .. سەرچاوەی پیشوو ل 15 .
37- خەبات عە بدولڵا – سەرچاوەی پێشوو ل 38 .
38- پ.د. ئازاد نەقشبەندی سەرچاوەی پێشوو ,
39- عیزە تولڵاعیزەتی – سەر چاوەی پێشوو ل 106 .
40- جەلال سنجاوی جەودەت ئاكرەیی – سەر چاوەی پێشوو .
41-خەبات عە بدولڵا – سەرچاوەی پێشوو .
42- پ.د. ئازاد نەقشبەندی – سەرچاوەی پێشوو .
43- عەبدوللا غەفوری –سەر چاوی پێشوو .
44- پارێزەئەحمەد عەبدوڵڵا ، زوربوونی دانیشتوان وگەشەسەندنی دانیشتوان لە كوردستان ، سەنتەری برا یەتی ژمارە (12)سا ڵی (1991) .
45-پارێزەرئە حمەد عەبدوڵلا ، هەمان سەرچاوەی پێشوو .
46- د. حمید گراواتی ،دا نیشتوان، گەورەترین كوسبی بەرەسەندن،وەرگێڕانی قادروریا، سەنتەری برایەتی ژمارە (12 ).
47- پ. د .ئا زا د نە قشبەندی،رێككەوتنامەی سایكس بیكۆوكوردستان سەنتەری برا یەتی ژمارە(7)ساڵی ( 1998) .
48- عدنان ا لسید حسین ، جیو گرافیای ( ئا بووری – دا نیشتوا ن ) ی جیهانی ها وجەرخ ،وەرگێڕانی ( فرمان عبدا لرصن - محمد فا تح )سلێمانی (2002 ) .
49- حدنان السید حسین ، هەمان سەرچاوەی پێشوو .
50- لەیلامەحەمەدقارەمان ، جیۆگرافیای هەرێمی كوردیستانی عێرا ق (خاكی هەرێمی كوردستان ) كتێبی سەنتە ری برا یەتی ژمارە ( 3 )سا ڵی ( 1998 ) .
51- مەحمود قلنج، جیۆپۆلەتیكی كوردستان و مۆراڵی كورد , رۆژنامەی بزاو , ژمارە (16) رۆژی 23ی ئەیلوولی ساڵی 2007,.