ئەو دەوڵەتانەی سنووریان لەسەر دەریا و ئاوی نێودەوڵەتی نیە

Oct 23 2018

 ئەو دەوڵەتانەی سنووریان لەسەر دەریا و ئاوی نێودەوڵەتی نیە

خاليد مه‌حوی

بەر لەساڵی (1984) ئەم كۆمارە بەناوی (ڤۆڵتای باڵا)وە ناسرابوو. ئەم كۆمارە یەكێكە لەو حكومەتانەی لەرووی جوگرافیای سیاسییەوە، لەباشووری رۆژئاوای كیشوەری ئەفەریقیادایە.
+ سنوورەكەی:
لەهیچ لایەكەوە، سنووری بۆركیناڤاسۆ لەسەر دەریا و ئاوی نێودەوڵەتی نییە.
- لەرۆژهەڵاتەوە: نەیجەر، بەنین، نێجیریا.
- رۆژئاوا: كۆتدیڤوار، غانا، مالی.
- لەباكوورەوە: مالی.
- لەباشوورەوە: بەنین، تەرگۆ، غانا، كۆتدیڤوار.
+ پایتەختی ئەم كۆمارە (واگا دۆگۆ)یە.
+ رووبەرەكەی (274.200)كم دووجایە.
+ ئایینی دانیشتوانی، موسڵمان و مەسیحی و جووە و لە 50%یان موسڵمانن.
+ زمانی فەرمیان (زمانی فەڕەنسییە).
+ شارە بەناوبانگەكانی: بۆبۆ، دێولاسۆ، كۆدۆجۆ.
+ لەساڵی (1895) لەلایەن فڕەنساوە داگیركراوە.
+ ساڵی (1933) بەسەر وڵاتی (مالی، نێجیر، ساحل عاج) دابەشكراوە.
+ ساڵی 1947 ئیعلانی سەربەخۆی خۆی راگەیاند.
+ لەساڵی 1959دا بووە ئەندامی دامەزرێنەری ئەنجومەنی هەماهەنگی لەگەڵا نیجیریا و بەنین و ساحلی عاج.
+ لە 5/8/1960دا لەفڕەنسا سەربەخۆ بوو، دان بەمافی چارەنووسیدا نرا.
+ ئیعلانی سەربەخۆی خۆی لە 20/9/1960 كردو بەئەندام لەرێكخراوی كۆمەڵەی نەتەوەیەكگرتوەكاندا وەرگیرا و كورسی و ئاڵا و پێناسەی خۆی دیاریكرا.
+ مۆریس یامۆجۆ یەكەم سەركۆماری بۆركیناڤاسۆیە.
+ لە 3ی ئابی 1984 ناوی وڵات، لەڤۆڵتای باڵاوە بۆ بۆركیناڤاسۆ گۆڕدرا.. ئەمەش بەواتای خاكی پیاوچاكان، مەبەستیش لەوە ئەوەبوو: هەموو پردێكی نێوان خەڵكی ئەو وڵاتە كەچەوساوەیی و زەبوونیان بەدەست داگیركەرانەوە چێشتووە بپچڕێنن و رابردووی رەش و تاڵیان وەلاوەنێن.
+ ساڵی 1992 لەپڕۆسەیەكی راپرس و هەڵبژاردنی فەڕمیدا: پەیڕەوی سستمی دیموكراتی فرەحزبیان بەروونی دیاریكرد.
+ ساڵی 2002 بەبەشداری (30) حزبی سیاسی هەڵبژاردن دووپاتكرایەوە.
+ ئێستا كۆماری (بۆركیناڤاسۆ) ئەندامی رێكخراوی كۆمەڵەی نەتەوەیەكگرتووەكان و ئەندامی یەكێتی ئەفەریقیاشە.
رووی لێكچوون و جیاوازی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و كۆماری بۆركیناڤاسۆ
حكومەتی هەرێمی كوردستان كۆماری بۆركیناڤاسۆ
1- ئەو خاكەی كورد لەباشووری كوردستان لەسەری ئەژی خاكی كوردە و بەشێكە لەكوردستانی گەورە و رووبەری كوردستانی گەورە (536000)كم دووجایە. 1- ئەو خاكەی خەڵكی بۆرگیناڤاسۆ لەسەری دەژی، خاكی عەرەب نییە و خۆیان بەبەشێك لەخاكی كیشوەری ئەفەریقیای چەندەها رەگەز و نەتەوە و زمانی جیاجیا ئەزانن.. رووبەری بۆرگیناڤاسۆ (274.200)كم دووجایە.
2- ناوی كورد و خاكی كوردستان بەدرێژایی تەمەنی ناسراوی لەناوچەكە و جیهاندا هەروەك خۆیان ماونەتەوە.. واتە: كورد هەر نەتەوەی كوردە و خاكی كوردستان هەر خاكی كوردستانە. 2- گۆڕانكاری بەسەر خەڵك و ناوی خاكەكەیاندا هاتووە. پێش 3/8/1985 ناوی (كۆماری بۆركیناڤاسۆ) ناوی (ڤۆڵتای باڵا) بووە.
3- سنووری باشووری كوردستان لەسەر دەریا و ئاوی نێودەوڵەتی نییە. 3- سنووری كۆماری بۆركیناڤاسۆ لەسەر دەریا و ئاوی نێودەوڵەتی نییە.
4- سنووری حكومەتی هەرێم:
لەرۆژهەڵات: كۆماری ئیسلامی ئێران.
لەرۆژئاوا: كۆماری سوریا.
لەباكوور: كۆماری توركیا.
لەباشوور: كۆماری عێراق. 4- سنووری كۆماری بۆركیناڤاسۆ:
لەرۆژهەڵات: نەیجەر، بەنین، غانا، نێجیریا.
لەرۆژئاوا: مالی.
لەباكوور: مالی.
لەباشوور: بەنین، تەرگۆ، غانا، كۆتدیڤوار.
5- دانیشتوانی كورد بەرێژەی 95%، توركمان و ئاشوورشی تیا ئەژی. 5- دانیشتوانی خۆیان بەئەفەریقی ئەزانن و عەرەب نین.
6- ئایینی زۆری دانیشتوانی باشووری كوردستان 95% موسڵمانن و مەسیحی و جووشی تیایە. 6- دانیشتوانی 50% موسڵمانن و ئەوانی دی مەسیحی و جوون.
7- زمانی فەڕمی حكومەتی هەرێمی كوردستان زمانی كوردییە. 7- زمانی فەڕمی كۆماری بۆركیناڤاسۆ زمانی فڕەنسییە.
8- لە 19/5/1992 هەڵبژاردنی پەڕلەمانی كوردستان كرا و لە 4/6/1992 یەكەم حكومەتی هەرێمی كوردستان دامەزرا. 8- لەساڵی 1960 ئیعلانی كۆماری سەربەخۆی (بۆركیناڤاسۆ) كرا لە 20/9/1960 بەئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان وەرگیرا.



ئەو سەرچاوانەی بۆ ئەم بابەتە سوودیان لێوەرگیراوە.:
سەرچاوەی كوردی:
1- ئەتڵەسی جیهان، مازن مغایری، وەرگێڕانی، مەریوان مارف حەسەن، چاپی یەكەم، چاپخانەی دلێر، سلێمانی، باشووری كوردستان، 2010.
سەرچاوەی عەرەبی:
1- أگلس التاریخ الحدیپ، إعداد الدكتور سیف الدین الكاتب، الگبعە الاولی، حلب، سوریا 2009.
2- أگلس dtv- تأریخ العالم من البدایات حتی الزمن الحاچر، هیرمن كندر- فیرنر هیلغیمن، ترجمە: ألیاس عبدوالحلو الگبعە الپانیە، 2007.
3- اڵاگلس الجغرافی للعالم الاسلامی، إعداد: اڵاستاژ ماجد حمود والمهندس كمال حمود، الگبعە اڵاولی دار الرچوان، حلب، سوریا، السنە (بلا).
4- تأریخ أوروبا الحدیپ والمعاصر، الاستاژ زین العابدین شمس الدین نجم، الگبعە الاولی، دار المسیری للنشر والتوزیع والگباعە، عمان، أردن، 2012.
5- تأریخ ێ‌سیا الحدیپ، اڵاستاژ الدكتور مبلا، 101 المقرص، الگبعە الاولی، الجز‌و الپانی، دار الكتب الوگنیە، بنعازی، لیبیا، 2001.
6- شعوب وقبائل- غرائب، گرائف، عجائب- جمال الكاشف، الگبعە الاولی، مكتبە إبن للنشر والتوزیع- القاهرە، مصر، 2007.
7- معجم بلدان العالم، محمد محمد عتریس إبراهیم، الگبعە الپالپە، مكتبە الاداب، القاهرە، مصر، 2010.
8- موسوعە دول العالم الاسلامی ورجالها، شاكر مصگفی، الگبعە الاولی، الجز‌و الپالپ، دار العلم للملایین، بیروت، لبنان، السنە (بلا).
9- موسوعە الحچارات القدیمە والحدیپە وتاریخ اڵامم، محمود شاكر، الگبعە الاولی، الجز‌و الپانی، دار أسامە للنشر والتوزیع، عمان، الاردن، 2008.
10- موسوعە تاریخ مصر عبرالعصور، تاریخ المصر القدیمە، دكتور فاروق القاچی، دكتور عبدالعزیز صالح، دكتور جمال مختار، الگبعە الاولی، مكتبە الاداب، قاهرە، مصر، 2009.