بەربەستەكانی بەردەم پرۆسەی دۆكیۆمێنتكردنی تاوانەكانی جینۆساید لە كوردستاندا

Jun 18 2019

بەربەستەكانی بەردەم پرۆسەی دۆكیۆمێنتكردنی تاوانەكانی جینۆساید لە كوردستاندا

دكتۆره‌ چنار سه‌عد عه‌بدوللا

سه‌رنوسه‌ر

پێشەكی:
بەهۆی غیابی فەرهەنگی دیموكراسی و حوكمڕانیەكی مەدەنی لە چوارچێوەی ئەو رژێمانەی كە فەرمانڕەوایەتیان بەسەر گەلی كورددا كردووە، كاردانەوەكان بۆ جوڵانەوەی ئازاديخوازی گەلی كوردستان زۆر توندوتیژ بووە . بۆیە دەبینین ڕژێمێ بەعس لە عێراقدا، پەنا دەباتە بەر كرداری كوشتنی بەكۆمەڵ و جینۆسایدكردنی نەتەوەی كورد لەپێناو سەركوتكردنی ئەو جوڵانەوەیە .
تاوانی جینۆسایدی كوردستان تەنها بابەتێك نییە پەیوەست بێ بە مێژوو، بەڵكو لە سێ ساڵی ڕابردوودا جارێكی تر گەلی كوردستان لە ناوچەی شەنگال و دەشتی نەینەوا لەسەر دەستی تیرۆریستانی داعش تووشی جینۆساید بووەوە، كە تا ئەمڕۆشی لەگەڵدابێت بە سەدان كەس لە ژن و گەنجی كوردی ئێزیدی چارەنووسیان دیار نییە، بەسەدان هەزاریش ئاوارەو دەربەدەری شار و وڵاتان بوونە.
ئەو كارەساتانە ڕەنگدانەوەی نەرێنی زۆريان لە ڕووی كۆمەڵایەتی، فەرهەنگی، دەروونی، سیاسی و ئابووری لەسەر خودی ئەو كۆمەڵگایە هەبووە، كە بابەتی زۆر گرنگن بۆ لێكۆڵینەوە و هەڵوەستە لەسەر كردن . هەروەها لە ڕووی سیاسی و یاساییشەوە دەكرێ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی سەرمایەگوزاریان لەسەربكرێ، لەپێناو بەدەستهێنانی زۆر ماف و زەمانەت بۆ قوربانیان بە تایبەتی و میللەت بە گشتی.
كۆكردنەوە و پاراستنی شوێنەواری ئەو كارەساتانە، و زانیاری و بەڵگەكانی تایبەتمەند لەوبارەیەوە، كە بە پرۆسەی دیكۆمێنتكردن ناودەبرێ، زەمانەتی هەبوونی كۆی ئەو كەرستانە دەكات، كە دەبێ لەبەردەست دا بن بۆ كاركردنی بەردەوامی یاساناس و توێژەر و پسپۆرانی زانستی و لایەنەكانی پەیوەندار.
ئەوەی لەم باسەدا هەوڵدەده‌ين گفتوگۆی لەسەر بكه‌ين، پرسی چارەنووسی دیكۆمێنتكردنی كارەساتەكانە لە كوردستان، بە لەبەرچاوگرتنی ئەزموونی میللەتان لەو بارەیەوە . بەو ئومێدەی كە ئەو پرۆژەیە ببێتە هۆكاری كۆكردنەوەو دروستكردنی بیرەوەری میللەتی كوردستان،كە خۆی لە دامەزراوەیەكی نیشتیمانی دیكۆمێنت كردن دەبینێتەوە.

ئامانجی لێكۆڵینەوە:

لەو باسەدا هه‌وڵده‌ده‌ين، تیشك بخه‌ينه‌ سەرلایەنێكی زۆر گرنگ لە تاوانەكانی جینۆسایدی كوردستان، كە ئەویش شوێنەوار و بەڵگەكانی پەیوەست بەو تاوانەیە . هەر لەو باسەدا بۆ نیشاندانی پرسی دیكۆمێنتكردنی تاوانەكان لە كوردستاندا، سوود لە ئەزموونی میللەتان وەردەگرين لەوبارەیەوەو بەرواردی دەكه‌ين لەگەڵ ئەوەی لە كوردستاندا هەیە .
لە دەرئەنجامدا بیرۆكەی كۆكردنەوەی دیكۆمێنتەكانی تاوانی جینۆساید لە چوارچێوەی بیرەوەری میللەتێك، و دامەزراندنی ناوەندێكی نیشتیمانی بۆ دیكۆمێنتكردنی تاوانەكانی جینۆسایدی كوردستان بخه‌ينه‌ ڕوو.



گرنگی لێكۆڵینەوە:

گرنگی ئەو بابەتە لەوەدایە كە لێكۆڵینەوە دەكات لە پرۆسەی دیكۆمێنت كردن لە كوردستاندا، بەو مانایەی كە زۆر لەو باسانەی كە لەسەر پرسی جینۆساید ئەنجامدراون زیاتر جەختیان لەسەر خودی تاوانەكان و دۆخی وێرانی و كاریگەریەكانی بووە، زۆر كەم یا هەر بەلای ئەو بابەتەدا نەچوونە كە ئەویش چارەنووسی بەڵگەو شوێنەواری تاوانەكانە . بە تایبەتی دوای كۆتایی هاتنی پرۆسەی دادگایی كردنی تاوانباران لەسەر ئەو دۆسیانە .
لایەنێكی تری گرنگی ئەو باسە لەوەدایە كە تەنها پشت بە لایەنی تیۆری نابەستێ بۆ تیشك خستنە سەر پرسی پەیوەست بە دیكۆمێنت كردن، بەڵكو بە ڕێگای ڕاپرسی و چاوپێكەوتن، ڕەوشی واقیعی دۆخی دیكۆمێنتكردنی تاوانەكانی جینۆساید لە كوردستان دەخاتە ڕوو.

میتۆدی لێكۆڵینەوە:

لەبەر ئەوەی لەو باسەدا هەوڵدەده‌ين تیشك بخه‌ينه‌ سەر چەند نموونەیەكی زیندووی میللەتانی تر سەبارەت بە چۆنیەتی دیكۆمێنتكردنی تاوانەكانیان و چۆنیەتی سەرمایەگوزاری كردن لەسەری (ڕواندا و ئەرمینیا ) وەك نموونە، و بەرواردیان بكه‌ين بە دۆخی دیكۆمێنت كردنی تاوانەكانی جینۆساید لە كوردستاندا . هەروەها بۆ كۆكردنەوەی زانیاری پشت دەبەستين بە ئەنجامدانی چاوپێكەوتنی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لەگەڵ ژمارەیەك كەسایەتی و ناوەند،و ڕێكخراوی كۆمەڵی مەدەنی كە لە بواری تاوانەكانی جینۆسایدی كوردستان دا كاردەكەن، هەربۆ ئەو مەبەستە فۆرمی ڕاپرسیشی بەكارهاتووه‌، بۆیە بە گونجاو زانرا بۆ سەرخستنی توێژینەوە سوود لە میتۆدی وەسفی ( Descriptive ) وەربگيرێت .

پێناسەی چەمكەكان:

دۆكیۆمێنتكردن:
یەكێك لە پێناسانەكان، دیكۆمێنت كردن بە پرۆسەی كۆكردنەوە و دابەشكردنی گشت ئەو زانیاریانە داده‌نرێ كە پەیوەستە بە بابەتێك یاخود ڕووداوێك، بەبێ دەستكاری كردن.
لە فەرهەنگی ئەنترۆپۆلۆژیاشدا دۆكیۆمێنتكردن پێناسەكراوە بەوەی كە، بە یەكێك لە شێوازەكانی كاری مەیدانی دادەنرێ، كە لەوێدا زانیاری بە شێوەی جیاواز تۆمار دەكرێ، و نموونەی تۆماركراوی تێبینی وەصفی لێكۆڵەر دەگرێتەوە. هەروەها ئەو نەخشانەی كە دەیكێشێ، وێنەگیراوەكان، تۆماری سینەمایی و دەنگی بە پڕكردنەوەی فۆڕمی زانیاری لەلایەن ئەوانەی كە زانیاریان لێ وەردەگیرێ.



جینۆساید:
بەپێی ڕێكەوتنامەی 9ی دیسێمبر نەتەوەیەكگرتووەكان لە ساڵی 1948تاوانی جینۆساید وەك تاوانێكی نێودەوڵەتی هەژماردەكرێ،هەموو ئەو وڵاتانەی كە واژوویان لەسەر ئەو ڕێكەوتنامەیەدا كردووە،بەهیچ شێوەیەك نابێ ئەو تاوانە ئەنجام بدەن و لە حاڵەتی ئەنجامدانی سزا دەدرێن. هەر بەپێی ئەو ڕێكەوتنامەیە، تاوانی جینۆساید بریتییە لە، ئەنجامدانی هەریەك لەو كردارانەی خوارەوە بە مەبەستی لە ناوبردنی گشت یا بەشێك لە گرووپ یا پێكهاتەیەكی دیاریكراو،لەسەر بنەمای نەتەوە،رەگەز یا ئایین، وەكو:
1- كوشتنی ئەندامانی كۆمەڵەكە.
2- زەرەرگەیاندنی فیزیكی یا دەروونی بە ئەندامانی كۆمەڵەكە.
3- زەرەر گەیاندنێكی مەبەستدار بە ڕەوشی ژیانی كۆمەڵه‌كە لە پێناو لەناوبردنیان بە گشتی یا سنووردار.
4- دانانی هەندێك ڕێنمایی زۆرەكی بۆ ڕێگاگرتن لە لە دایكبوون .
5- گواستنەوەی منداڵەكان بۆ ناوەند و كۆمەڵێكی تر بە زۆر.
لە پێناسەیەكی تردا هاتووە كە جینۆساید بریتییە لە،" وێرانكردنی بە ئەنقەستی ژیانی گرووپگەلێكی ئادەمیزاد،تەنیالەبەر ئەوەی ئەندامی یەكێك لە كۆمەڵگاكانن" .

ئەزموونی میللەتان لەسەر پرسی دیكۆمێنت كردنی تاوانی جینۆساید

نموونەی یەكەم/ ناوەندی ئەرشیفی جینۆساید لە رواندا
پاش ئارام بوونەوەی بارودۆخ لە رواندا و كۆتایی هاتنی شەڕ، كۆمیتەی نەتەوەیی رواندا بۆ بەرەنگاربوونەوەی جینۆساید (Rwandas national commission for the fight against Ginocide) كە كورتكراوەكەی (CNLG ) بە هاوبەشی لەگەڵ ڕێكخراوی (Aegis Trust Rwanda) بە شێوەیەكی فەرمی لە ٧ی نيسان ٢٠٠٤ بڕیاریاندا لەسەر دامەزراندنی ئەو ناوەندە .
لەسەرەتادا بەشی یەكەم كە مۆنیمێتەكەبوو لە ژێر ناوی (مۆنیمێنتی كیگالی بۆ جینۆساید) لە ٢٠١٠ كرایەوە .پاشان لە ١0ى دیسەمبەری ٢٠١٠ بەفەرمی بەشی دووەمیان كە ئەركایڤ یا ئەرشیفەكەیە كرایەوە .
بەشی ئەرشیف لە، ناوەندی ئەرشیفی جینۆساید لە ڕواندا پێكهاتووە لە : وێنە، بابەت، دەنگی تۆماركراو، ڤیدیۆی تۆماركراو، بەڵگەنامە و بڵاوكراوەی جیاواز لەسەر تاوانی جینۆساید كە دژی توتسیەكان لە رواندا لە 1994 ئەنجام دراوە .
گشت كەرستە و ماتریالەكان بە ڕێگا و سستمێكی ستانداردی نێودەوڵەتی ڕێكخراون.
مەبەست لە دامەزراندنی ئەو ئەركایڤە، وەك لە وێبسایتی خودی ئەو ناوەندە ئاماژەی بۆ كراوە بریتییە لە:

1ـ كۆكردنەوەی هەموو ئەو كەرەستانەی كە پەیوەندی بە تاوانی جینۆسایدكردنی تۆتسیەكانەوە هەیە لە ١٩٩٤, كە ئەویش زانیاری و سەرچاوەكانی نێو كتێبخانەكان، سەنتەرەكانی ئەكادیمی، رێكخراوی رزگاربووەكان، دۆنەری سەربەخۆ و نێودەوڵەتی لەخۆی دەگرێ.
٢ـ كۆكردنەوەی ماتریالەكان بە شێوەیەكی ستانداردی نێودەوڵەتی.
٣ـ بۆ ئەوەی پرۆسەی كۆكردنەوە بگاتە ئاستێكی نێودەوڵەتی.
٤ـ بۆ فەراهەمكردنی سەرچاوەی زانیاری بۆ قوتابیان و مامۆستایان، سەبارەت بە شارەزابوون،و وەرگرتنی زانیاری لەسەر جینۆساید و ئاكامەكانی و چۆنیەتی خۆپاراستن لە بەرامبەری.
٥ـ بەهێزكردنی توانای ناوخۆیی بەڕێوەبەرانی ئەركایڤەكان لە هەردوو ئاستی بە ئەلیكترۆنیكردن و فیزیكی.

نموونەی دووەم/ ئەنستیۆی مۆزەخانەی جینۆسایدی ئەرمەن
The Armenian Genocide Musem – Institut
ئەو دامەزراوەیە كورتكراوەكەی (AGMI) دامەزراوەیەكی قازانج نەویستە دەكەوێتە شاری یەریڤانی سەر بە كۆمارى ئەرمینیا، ئەركی سەرەكی ئەو ئەنستیۆمۆزەخانەیە، توێژينه‌وه‌ى زانستی و ئەكادیمی و شیكاری كێشەكانی پەیوەست بەو دەق و بابەتە بینراو و خوێندراوانە، وبەڵگەنامانەیە، كە پەیوەستە بە جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە سەدەی بیستەم دا .

ئامانجی ئەم دامەزراوەیە:
بایەخدان بە كۆكردنەوە و دیراسەكردنی زانیاری و بابەتەكانی پەیوەست بەو تاوانە . هەروەها ئەنجامدانی كاری هونەری تایبەت كە باس لە ڕەوشی ژیانی ئەرمەنەكان بكات لە سەردەمی ئیمپراتۆری عوسمانی و لە كاتی جینۆسایدكردنیان. دروستكردنی پەیوەندی و هەماهەنگی زیاتر لە نێوان ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و بەشداریكردن لە لێكۆڵینەوەكانی پەیوەست بە جینۆساید و بەتایبەتی جینۆسایدی ئەرمەنەكان .
پێشخستن و بەرهەمهێنانی دامەزراوەی زیاتری ئەكادیمی سەبارەت بە خوێندنی جینۆساید لە كۆماری ئەرمینیا.
لە پێناو بەرزكردنەوەی هۆشیاری لەنێو كۆمیتەكانی نێودەوڵەتی سەبارەت بە یەكەمین جینۆساید لە سەدەی بیستەم دا كە بە تاوان دژی مرۆڤایەتی هەژمار كرا.

ڕۆڵ و بایەخی پرۆسەی دۆكیۆمێنتكردنی تاوانی جینۆساید:

سەرەتا دەبێ لەو پرسیارەوە دەست پيَبكەین كە بۆچی كاری دۆكۆمێنت كردن گرنگە؟
وەڵامەكەی ئەوەیە كە:
1- بنەمایەكی ڕیشەییە كە توێژەر و لێكۆڵەرەوان بۆ گەڕان بە دوای ڕاستی پشتی پێ دەبەستن.
2- بیرەوەری گەلێكی روناك و هۆشیارە، كە فەرامۆشكردن نازانێت.
3- هێلێكی پەیوەندی بەتینە كە ئەمڕۆ گەلان بەڕابردویان دەبەستێتەوە.
4- شاهێدێكی زیندووە لەسەر خەباتی كەس و كۆمەڵان و رێكخراو و حكومەت و وڵاتان بەپێی ڕەوڕەوەی مێژوو.
5- ئاشنامان دەكات بەڕادەی ئەو پێشكەوتنەی كە كۆمەڵگا پێی گەیشتووە لەسەر گشت ئاستەكاندا لە ماوەی مێژوویی خۆیدا.
6- بەڵگەنامەیەكی راستی و پتەوە لە ڕووی راستی و وردبینی و واقیعەوە هەروەك چۆن بووە.
7- كارئاسانی دەكات بۆ چالاكییە هاوشێوەكان، هۆشیاری دەدات و زانیاری پێویست دەخاتە بەردەست لە سەریان.

دامەزرێنەری زانستی دیكۆمێنتكردن بول ئؤتلیت (١٩٤٤ -١٨٦٨) و هنری لامۆنتین (١٩٤٥ – ١٨٥٤) ، كە لە ساڵی ١٩٦٨ ناوی ئەو بوارەوه‌ گۆڕانكاری بەسەرداهات و گۆڕا بۆ زانستی زانیاری (علم المعلومات).
لەبەر ئەوەی دیكۆمێنتكردن خودی پرۆسەی كۆكردنەوەی زانیارییە، بۆیە لەگەڵ پێشكەوتنی ئامرازەكانی تەكنۆلۆژیا، ئەو بوارەش زۆر بە قووڵی كەوتۆتە ژێر هه‌ژموون و كۆنترۆڵی ئەو تەكە نیكەوە .

ڕەوشی دۆكیۆمێنتكردنی تاوانەكانی جینۆساید لە كوردستاندا:
پرۆسەی دیكۆمێنتكردنی تاوانەكانی جینۆساید لە بەشی كوردستانی باشوور، تا بەر لە ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، لە چوارچێوەی كاری رۆژنامەوانی لە رێگای دۆستایەتی كەسە شۆڕشگێڕەكانی ناو پارتە شۆڕشگێڕەكانی كوردستان، یاخود لە ڕێگای ئەو ڕاپۆرت و هەواڵە میدیایانەی كە پارتەكان ئامادەیان دەكردن زیاتر نەبوو .
تا بەر لە ڕاپەڕین یەكەم ڕاپۆرتی زانیاری و دیكۆمێنتاری كە لە لایەن كەسانی پسپۆڕ و ناوەندی نێودەوڵەتی ئامادەكاری بۆ كرابێ , ڕاپۆرتێك بوو لەسەر تاوانی كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجە ١٩٨٨.
لە دوای كارەساتەكەی هەڵەبجە ڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان یەكەم وەفدی خۆی بە سەرۆكایەتی پرۆفیسۆر (Aubin Hegndrics) ڕەوانەی كوردستانی عێراق كرد بۆ لێكۆڵینەوە لەسەر تاوانی كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجە و دەوروبەری. لە ڕۆژی دووشەممە ڕێككەوتی ١١/٤/١٩٨٨ وەفدی پسپۆڕ لە بواری تۆكسكۆلۆجیدا بە ڕێگای كرماشانەوە سەرپەرشتی پرۆفیسۆر (ئاوبین) سەرۆكی بەشی تۆكسیكۆلۆجی لە زانكۆی ڤێتنی بەلجیكا گەیشتنە شاری هەڵەبجە، ئەو سەردانە لە ڕۆژی ١٠ بۆ ١٤/٤/١٩٨٨ى خایاند.
دووەم قۆناغی كاركردن لەسەر تاوانەكان بە شێوەیەكی فەرمی و پسپۆڕانە لە پاش ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ ئەنجام دەدرێ. بە تایبەت دوابەدوای هاتنی تیمەكانی ڕێكخراوێكی نێودەوڵەتی بە ناوی (میدڵ ئیست وۆچ) بۆ لێكۆڵینەوە لەسەر تاوانی ئەنفال و بەدەستهێنانی بەڵگەی پێویست لەسەر ئەو تاوانە بۆئەوەی بە ڕێگای دادگاوە كارە یاساییەكانی بۆ دەست پێبكەن.
وەك ئاماژەمان بۆی كرد بەر لەو قۆناغە پارتە سیاسیەكان و سەركردە شۆڕشگێڕەكان بەهۆی دووريیان لە ناوچە و كه‌مى دەسەڵاتیان بەسەر ئه‌و ناوچانه‌ ، بۆیە وەك لە ڕاپۆرتی (میدڵ ئیست وۆچدا) هاتووە (زانیاری كەمیان سەبارەت بە راستییەكانیان لەبەردەستدا بوو كە ڕێكخراوەكانی دەرەوە پشتی پێ ببەستن).
سەبارەت بە كۆكردنەوە و بەدەستهێنانی زانیاری، رێكخراوی میدل ئیست وۆچ باس لە هەوڵەنى دەكات بۆ ئەو مەبەستە و وەك دیارە پاش هەوڵێكی زۆر لەگەڵ كەسایەتی نووسەری عێراقی (كنعان مكیە) و پیتەر گاڵبرەیت (Peter Galbraith) كە ئەوكاتە ئەندامی سیناتی ئەمەریكی بووە، بۆ قسەكردن لەگەڵ پارتە سیاسیەكانی كوردستان كە بەڵگەكانیان ئەوكاتە لەلا بووە، بۆ ئەوەی بەڵگەكان ڕادەستی لێژنەی ناوبراو بكەن، و ئەوانیش بۆ كاركردن دەیگوازنەوە بۆ وڵاتی ئەمریكا. لە ئەنجامدا لە مایسی ١٩٩٢ نزیكەی چواردە تەن بەڵگەنامە بە تەواوی دەگوێزرێتەوە بۆ ئەمریكا.
دیارە بەڵگەنامەكان هی (مدیریە الامن العامە – بەڕێوەبەرایەتی گشتی ئاسایش و مدیریە الاستخبارات العسكریە العامە – بەڕێوەبەرایەتی گشتی هەواڵگری سەربازی) و بەشێكیشی هی حزبی بەعس بوونە.
ئەو بەڵگەنامانە وەك ڕێكخراوی ناوبراو ئاماژەی پێ دەدات كلیلی دەرگا لادانە لەسەر تێگەیشتن لە لۆجیكی ئەنفال لە ماوەی ساڵانی سەرەتای ١٩٦٠ تا ١٩٩١. هەر ئەو رێكخراوە شایەتی لە زاری زیاتر لە (٣٥٠) كەس وەرگرتووە.
كاری ئەو رێكخراوە لە ماوەی ساڵی ١٩٩٢ بۆ ١٩٩٣ كۆتایی پێدێ.
لە ماوەی رووخانی رژێمی بەعس لە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا جارێكی تر دامەزراوەكانی حكومەت بە تایبەتی دەزگاكانی ئاسایش و سەربازی حكومەت دەكەونە بەر شاڵاوی پەلاماردانی خەڵك و هێزی سیاسی جیاواز، و جارێكی تر بە هەزاران بەڵگە دەكەونە ژێر پێ و لە ناودەچن و بەسەدان تەنی تر لە لایەن لایەنی جیاوازی دەرەكی و ناوەخۆیی دەستی بەسەردا دەگیرێ.

ئەو شیكاریانە دەمانگەیەننە چەند دەرئەنجامێك ئەویش بریتییە لە :

١ـ ئەوانەی كە لە بوارەكانی تاوانی جینۆساید كاردەكەن زۆر بەربەستیان دێتە ڕێگا كە بنەڕەتیترینیان، سەرچاوەی زانیاریە لەوبارەیەوە.
٢ـ زانیاریەكان تەنانەت دوای تەواوبوونی دادگای باڵای تاوانەكان لەیەك ناوەندی فەرمی و تایبەت كۆنەكراونەتەوە بۆ سوودوەرگرتن لێی.
٣ـ زۆر لەو زانیاریانەی كە تایبەتن بە تاوانەكانی جینۆسایدی گەلی كوردستان لەلایەن وڵاتان براونەتە دەرەوەی وڵات.
شیكاری زیا لەسەر چارەنووسی دۆكیۆمێنتەكانی تاوانی كۆمەلكوژی لە كوردستان دا
نموونەی لێكۆڵینەوە:
ئەو نموونە كە بۆ لێكۆڵینەوەو بەكارهاتوون سێ جۆرن، گرووپی یەكەم : (21) ڕێكخراو لە كۆی (35) ڕێكخراوی كۆمەڵی مەدەنی لەخۆ دەگرێ، كە لە بواری تاوانەكانی ئەنفال و كیمیاباران و جینۆساید لە شارو ناوچە جیاوازەكانی هەرێمی كوردستاندا كار دەكەن و ناوەكانیان لەلای فەرمانگەی ڕێكخراوە ناحومیەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان تۆمار كراوە . كە ڕێژەكەی دەكاتە ( 60% ) كۆی گشتی ئەو ڕێكخراوانە .
شایەنی باسە نموونەی لێكۆڵینەوەی ئەو باسە بە شێوەیەكی مەبەستدار دیاریكراون، بەپێویست زانراوه‌ كه‌ زانیاری لەسەر ئەو پرسە لەو كەسایەتی و چالاكوان و ڕێكخراوانە بەدەست بهێنرێ كە ئەزموونی كاركردنیان لەسەر تاوانەكانی جینۆسایدی كوردستان هەیە .