ئاسۆی ئایندەی پیشەسازی نەوت و پەرەپێدانی ئابووری لە هەرێمی كوردستان

Jun 18 2019

ئاسۆی ئایندەی پیشەسازی نەوت و پەرەپێدانی ئابووری لە هەرێمی كوردستان

پ. د. هاوڕێ مەنسوربەگ

دكتۆرا لە جیۆلۆجیای نەوت

پوختەی بابەت
نەوت بەرهەمێكی ستراتیجی و گرنگە بۆ وڵاتانی بەرهەمهێن و هەناردەكار بەشێوەیەكی گشتی، و بۆ هەرێمی كوردستان بەشێوەیەكی تایبەتی، گرنگی نەوت لە هەرێمی كوردستان بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە تاكە سەرچاوەی داهاتی گشتییە. ئەزموونی وڵاتان دەیسەلمێنێت كە نەوت هۆكارێكی گرنگە بۆ دەستەبەركردنی گەشەی ئابووری، و ئامرازێكی سەرەكییە بۆ پەرەپێدانی ئابووری و كۆمەڵایەتی و سیاسی، وە سەرچاوەی دەستخستنی دراوی قورسە بۆ ئابووری نیشتمانی و سەرچاوەی بەستنەوەی ئابووری ناوخۆیە بە ئابووری جیهانی و پاڵپشتی تەرازووی پێدان دەكات بە بەشداریكردنی كارا لە پاڵپشتی كەرتە ئابوورییە بەرهەمهێنەكان و خزمەتگوزارییەكان.
پێشبینی دەكرێت یەدەگی هەرێمی كوردستان لە نەوتی خاو ( 45 ) ملیار بەرمیل بێت، ئەمەش یەك لەسەر سێی یەدەگی نەوتی خاوی ئێراقە كە بریتییە لە (142) ملیار بەرمیل، بە پێی ئەم ئامارەش هەرێمی كوردستان یەدەگی زیاتری هەیە لە هەندێك وڵاتی گەورە بەرهەمهێنی نەوتی ئەندام لە ڕێكخراوی ئۆپیك وەك نیجیریا،لە ساڵی 2016 هەناردەی نەوتی هەرێم (544.600) بەرمیل بووە لە ڕۆژێك كە دەیكردە (12%) ی هەناردەی ئێڕاق، ئەم بڕەش زیاترە لە هەناردەی هەندێك وڵاتی گەورە هەناردەكاری ئەندامی ڕێكخراوی ئۆپیك، وەك قەتەر و ئیكوادۆر.
پێویستە پشت بە داهاتی نەوتی ببەستین بۆ كاراكردنی بەرنامەی پەرەپێدانی ئابووری و زیاد كردنی داهاتی گشتی و بەرزكردنەوەی ئاستی بژێوی دانیشتوان، لەم وتارە باسی واقعی پیشەسازی نەوتی جیهانی و بەرەنگارییەكانی بەردەم پیشەسازی نەوتی كوردستان دەكەین. نەوت لەماوەی داهاتوو لە مەودای كورتخایەن بە یەكێك لە گرنگترین سەرچاوەكانی وزە دەمێنێتەوە بۆ بەكاربردنی جیهانی، ڕەنگە لە داهاتوو جێگرەوەكانی نەوت زیاد بكەن و تێچوونیان كەمبێتەوە، ئەمەش وادەكات نەوت لە ماوەی درێژخایەن ئەوگرنگییەی ئێستای نەمێنێت، بۆیە پێویستە سوودی لێ وەرگرین و بیكەینە پاڵپشتی كەرتە ئابوورییەكانی تر و سەرچاوەی داهات جۆراوجۆر بكەین پێش ئەوەی نەوت ڕۆڵی خۆی لەدەست بدات، ئەم كارەش بە بێ پلان و بەرنامە جێبەجێ ناكرێت، بۆیە پێویستە ئەو كۆمپانیایەی بڕیار بوو دروست بكرێت بەناوی (( كۆمپانیای كوردستان بۆ دۆزینەوە و بەرهەمهێنانی نەوت KEPCO)) لە كابینەی داهاتووی حكومەتی هەرێمی كوردستان بێتە دامەزراندن و پەیمانگایەكی نەوتیش لە ژێر سایەی هەمان كۆمپانیا بكرێتەوە بۆ پێگەیاندن و ڕاهێنانی كادری خۆماڵی لەسەر نوێترین تەكنەلۆجیای هاوچەرخ بۆ گەڕان بە دوای نەوت و بەرهەمهێنانی.
بۆ ئەو مەبەستە دەكرێ سوود لە ئەزموونی وڵاتانی سەركەوتوو لەو بوارە وەربگرین، بۆ نموونە: كۆمپانیای ((ستات ئۆیل)) ی نەرویجی، لە ساڵی (1972) نەرویج كۆمپانیا ئومێد بەخشەكەی وڵاتی دامەزراند بەناوی (( ستات ئۆیل))، بە كوردی ئەم ناوە دەبێتە (( نەوتی نیشتمان)). ستات ئۆیل بە خێرایی بووە چاوی بە ئاگای حكومەت و خەڵكی نەرویج، لە پێناو پتەوكردنی بنەما سیاسی و ئابووری و تەكنەلۆجییەكانی (( ستات ئۆیل))، چەندین بڕیاری گرنگ و مێژوویی بە خێرایی چوونە واری جێ بەجێكردن. یەكێك لەو بڕیارانە بریتی بوو لە برابەشی ستات ئۆیل بە ڕێژەی (50%) لە قازانجی هەموو بلۆكەكانی كێڵگەكانی نەوت لە دەریای باكووری نەرویجی، كە بەخشراون یان دەبەخشرێن بە كۆمپانیا جیهانییەكان بە مەبەستی پشكنین و بەرهەمهێنانی نەوت و گاز، ئەمەش مانای وایە (50%) ی قازانجی هەموو كۆمپانیاكان گەڕایەوە بۆ ستات ئۆیل.
حكومەتی نەرویجی بەمەش نەوەستا، بەڵكو بڕیارێكی سەرسووڕهێنەری دەركرد، كە بریتی بوو لە ناچاركردنی كۆمپانیا بیانییەكان بە لە ئەستۆ گرتنی هەموو ئەوخەرجییانەی كە ستات ئۆیل دەیكات بۆ گەڕان و پشكنین بە دوای نەوت و گاز، واتە كۆمپانیا بیانییەكان دووجار خەرجی دەدەن، جارێك خەرجی خۆیان، جارێكیش خەرجییەكانی كۆمپانیای خاوەن خاك و ماڵ (( ستات ئۆیڵ))!
حكومەتی نەرویجی بەردەوام بوو لە شۆك كردنی كۆمپانیا بیانییەكان، بە جۆرێك لە ساڵی (1974) بڕیاریدا كە هەركاتێك پلانی بەرهەمهێنان لە هەر كێڵگەیەكی نەوت لە نەرویج ئامادەكرا، ستات ئۆیڵ دەتوانین پشكەكانی خۆی لەم كێڵگەیە زیاد بكات و كۆمپانیا هاوبەشەكانیش دەبێت ڕازی بن. چەندین ساڵ ئەم بارودۆخە درێژەی كێشا كە حكومەت و پەرلەمانی نەرویج بە بەردەوامی بڕیاری ستراتیجی و سەرسووڕهێنەریان لە بەرژەوەندنی ستات ئۆیڵ و دژی كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكان دەركرد. كە هەندێك لەو بڕیارانە بێ هاوتا بوون لە مێژووی پیشەسازی نەوت وگازی جیهان.
لە ڕووی دید و هێزی مرۆیی و ئاست بەرزی تەكنەلۆجی ستات ئۆیڵ بە پاڵپشتی حكومەت و پەرلەمانی نەرویج بووە پێشەنگی كۆمپانیا جیهانییەكانی بواری نەوت وگاز، لە ڕووی قازانج و داهاتیش بووە گەورەترین و گرنگترین كۆمپانیای نێو سەرجەم كۆمپانیا پیشەسازییەكان لە سكەندەناڤیا، ستات ئۆیڵ بەمەش نەوەستا، بۆ بەرپەرچدانەوەی كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكانی ناو پیشەسازی نەوت و گازی نەرویجی، بڕیاریدا كە دەبێت نەرویجییەكانیش بچن لەدەرەوەی سنووری دەریای باكووری نەرویجی، لەو وڵاتانەی كە كۆمپانیاكانی لێوە هاتوون، كاری پشكنین و بەرهەمهێنانی نەوت و گاز بكەن، بۆ ئەو مەبەستەش حكومەت و پەرلەمانی نەرویجی هەموو ئاسانكارییەكییان پێشكەشی ستات ئۆیڵ كرد.
ئێستا ئەو كۆمپانیا نەرویجییە لە زیاتر لە 36 وڵات چالاكی جۆراو جۆری پەیوەست بە وزە و بەرهەمهێنانی دەكات، ستات ئۆیڵ ئێستا یەكێكە لە گەورەترین فرۆشیارەكانی نەوت لە جیهاندا و لایەنێكی سەرەكی دابینكردنی گازی سروشتییە بۆ كیشوەری ئەوڕوپا. نزیكەی (23000) كارمەند بۆ ستات ئۆیڵ كار دەكەن، نیوەی ئەو ژمارەیە لە دەرەوەی سنوورەكانی نەرویج و دەریای باكووری نەرویجی كار دەكەن.
با لە كوردستانیش (( كیپكۆ)) ببێتە چاوی بە ئاگای حكومەت و گەلی كوردستان، ببێتە برا بەشی كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكان و پارێزەری بەرژەوەنییە ستراتیجییەكانمان. ساڵانێكە خەریكی پلان دانانین بۆ دیاریكردنی ساتەوەختی لە دایكبوونی كیپكۆ و دامەزراوە دەستەخوشكەكانی، پێناچێت سیاسەتمەدار و ئەندام پەرلەمانە بەڕێزەكان بە قووڵی دركیان بەوە كردبێت كە دامەزراندنی كۆمپانیا و یەكە تێكهەڵكێشەكانی دیكەی پیشەسازی نەوت وابەستەی كاتە. ئەگەر لەكات و ساتە گونجاوەكان و بە زوویی دانەمەزرێن، برینی جەستەی پیشەسازی نەوت و گاز قوڵتر دەبێت و خوێنی زیاتری لێ دەچۆڕێت و دواجار چارەسەر و هەستانەوە سەرپێ ئاڵۆزتر و سەختتر دەبێت.
لەبەر ئەوە دەبێت هەر ئێستا هێزی كاری كوردی بخزێتە نێو پیشەسازی نەوتی كوردی، دەبێت بەرهەمە ناخۆییەكان هەموو پێویستییە نەوتییەكانی ناوەخۆ دابین بكات، دەبێت ئێستا، نەوەك سبەی، ئەركە نیشتمانییەكان بە ئەندازیاری كورد، یاساناسی كورد، ئابووریناسی كورد بسپێردرێن. ئێستا دەبێت ژینگەی كوردستان لە لایەن خاوەنە ڕاستەقینەكانی خاكەوە بپارێزرێت. بەو جۆرە پەیكەری ئابووری بنیات دەنرێت كە سەرچاوەی داهاتی جۆراوجۆر بێت و بمانپارێزێت لە قەیرانی دارایی و ئابووری كە بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت یان هەر هۆكارێكی تر ڕوومان تێبكات.
پێشەكی
نەوت دەرامەتێكی ئابووری گرنگە بۆ دەستەبەركردنی داهاتی زیادە كە زۆر پێویستە بۆ تەمویل كردنی پلانی پەرەپێدانی ئابووری و كۆمەڵایەتی و داڕشتنی پەیكەری ئابووری كوردستان، نەوت كاڵایەكی ستراتیجی و كەرستەی خاوی سەرەكی زۆربەی پیشەسازییەكانە، كاریگەری كارای هەیە لەسەر چالاكییە ئابووری و دارایی و بانكییە جۆراوجۆرەكان. هەروەها كاڵایەكی گرنگە لە بازرگانی نێودەوڵەتی و سەرچاوەی داهاتی سەرەكی وڵاتە هەناردەكارەكانی نەوتە، داهاتی نەوت ئەگەر بە پلان خەرج بكرێت كاریگەری ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر كەرتە ئابوورییەكانی تر، وەك كەرتی پیشەسازی و كشتوكاڵی و خزمەتگوزاری ..هتد.
ئامانج لەم بابەتە شیكردنەوە و هەڵسەنگاندنی ڕۆڵی پیشەسازی نەوتە لە پەرەپێدانی ئابووری لە ڕێگای دیاریكردنی كاریگەری لەسەر كەرتە ئابوورییەكان، سەرەڕای ئاسۆی ئایندەی پیشەسازی نەوت لە هەرێمی كوردستان و بەرەنگارییەكانی بەردەمی. گرنگی ئەم بابەتە لە ئێستادا چەندین ڕەهەندی جیاوازی هەیە، بەتایبەتی لەسەر و بەندی پێكهێنانی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستانین و پارتی براوە پەیمانی پێكهێنانی حكومەتێكی بەهێزی بەدەنگدەران و هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان داوە، سەرەڕای پەیمانی چاكسازی هەمەلایەن و گشتگیر، لە لایەكدا تاكە سەرچاوەی داهاتی گشتی هەرێم لە كەرتی نەوتی دەست دەكەوێت، ئەم كەرتەش ڕوو بەڕووی ڕەخنەی زۆر بۆتەوە و نەتوانراوە سوود لەداهاتەكەی وەربگیرێت بۆ بوژاندنەوەی كەرتەكانی تر.
حكومەت بەدەست زۆری ژمارەی فەرمانبەران دەناڵێنێت و دەرچووانیش بەدەست بێكاری و نەبوونی دەرفەتی كار، لەلایەكی تر لە ساڵانی ڕابردوو بازاڕی نەوتی جیهانی گۆڕانكاری گەورەی بەسەر داهات و نرخی نەوت بۆ نزمترین ئاستی دابەزی، ئەمەش مەترسی ڕاستەقینەی لەسەر ئابووری كوردستان و ئاستی بژێوی تاكەكانی دروستكرد. لە هەمانكاتدا ئەم ناسەقامگیرییەی نرخی نەوت كاریگەری دەبێت لەسەر گرنگی نەوت وەك سەرچاوەی داهات، ئەمەش مانای وایە ئەگەر هەرێمی كوردستان لە ماوەی كورت و مامناوەندی داهاتوو نەتوانێت بە داهاتی نەوت پەرە بە كەرتەكانی تر بدات و سەرچاوەی نوێی داهات و دەرفەتی كار دروست بكات ئەوا دەكەوینە ژێر مەترسییەكی جدی و هەمیشەیی!.
نهێنی هێزی سەربازی و سیاسی هەر وڵاتێك لە هێزی ئابوورییەكەیەتی. هێزی سیاسی و سەبازی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەگەڕێتەوە بۆ هێزی ئابوورییەكەی. یەكێتی سۆڤیەتی پێشوو لە ڕووی سیاسی و سەربازی نە ڕووخا تاكو لە ڕووی ئابوورییەوە نەڕووخا. ئیسرائیل لە نێو بیست دەوڵەتی عەرەبی جێگای خۆی كردەوە چونكە توانی لە ڕووی ئابووری ژێرخان دروست بكات و بژێوی بۆ دانیشتوانی دابین بكات، ئەگەر نا چۆن دەیتوانی قەناعەت بە جوولەكەكان بكات كۆچ بكەن بەرەو وڵاتێكی پڕ مەترسی؟ ئیسرائیل توانی بوونی خۆی بكاتە ئەمری واقع و بەرنامە بۆ خۆرهەڵاتی ناوەراست دابڕێژێت بە هۆی بە هێزی سیاسی و سەربازی كە سەرچاوەیان گرتووە لە بەهێزی ئابووری. وڵاتی قەتەر كە بچوكترین وڵاتی عەرەبییە پێشڕەوی ناوچەی عەرەبی دەكات بە هۆی بە هێزی ئابووری وڵاتەكەی.
كەواتە پێویستە ئابووری ڕۆڵ بگێرێت لە دروستكردنی پێگەی سیاسی كوردی لە رێگای پێشخستنی كەرتە ئابوورییەكانی هەرێمی كوردستان و دروستكردنی ژێرخانی ئابووری وكۆمەڵایەتی پتەو كە لە ئاستی وڵاتانی خۆشگوزەران بێت. ئەمەش كارێكی ئەستەم نییە چونكە هەرێمی كوردستان دەرامەتی سروشتی زۆری هەیە ئەتوانرێت داهاتی زۆر زیاتر بكرێت لە ڕێگای دروستكردنی هەڵی وەبەرهێنانی گەورە و دروستكردنی پڕۆژەی ئابووری گەورە لە ئاستی پڕۆژە ئابوورییەكانی وڵاتانی قەتەر و ئیمارات.برەو بە كەرتە ئابوورییەكانی وەك گەشتیاری وكشتوكاڵی وپیشەسازی بدەین. بۆ نموونە كەرتی كشتوكاڵی لە كوردستان، كوردستان لەگەڵ ئەوەی خاكی كشتوكاڵی بەپیتی هەیە بەڵام ئێستا نزیكەی 95% كەرستەی خۆراك لە دەرەوە هاوردە دەكات، لە كاتێك پارێزگاكانی كوردستان هەولێر و سلێمانی و دهۆك وكەركوك لە ساڵانی هەشتاكان پێویستییە خۆراكییەكانی هەموو ئێراقیان دابین دەكرد. دەتوانین دووبارە ئەم كەرتە ببوژێنینەوە وپیشەسازی خۆراكیش دابمەزرێنین كە سوود لە بەرهەمە كشتوكاڵیەكان وەربگرێت و ببنە تەواوكەری یەكتر.
ئێستا كە كوردستان نیمچە سەربەخۆیە و لە زۆر ڕووی گرنگەوە سەربەخۆی وەرگرتووە وەك سەرچاوەی بەرهەمهێنانی ووزە، وەك كارەبا ونەوت و بەنزین. بە تایبەتی كوردستان نەوتێكی زۆری هەیە وە ئەتوانێ سەرنجی جیهانی پێ ڕابكێشێ، چونكە نەوت ئێستا بۆتە دۆسیەیەكی جیهانی و بۆ یەكەم جاریشە بەفەرمی نەوت لە كوردستان دەرهێنراوە و هەناردەكراوە ئەمەش هەنگاوێكی زۆر گرنگە بۆ بەهێز كردنی پێگەی سیاسی هەرێمی كوردستان .

گرنگی ئەم بابەتە
گرنگی ئەم بابەتە ڕەهەندی جۆراو جۆری هەیە، نەوت كە كاڵایەكی ستراتیجی لەناو چووە ( نوێ نابێتەوە)، تاكە سەرچاوەی داهاتی گشتی هەرێمی كوردستانە و نرخەكەشی لە بازاڕی جیهانی ناجێگیرە، جێگرەوەكانیشی بەرەو زیاد بوون دەچن و نرخیشیان ڕوو لە دابەزینە. ئەم هۆكارانە هەمووی وا دەكەن كە بزانین دەرفەتێكی سنووردارمان لە پێشە بۆ سوود وەرگرتن لەم دەرامەتە، ئەگەر بە زووترین كات دەست نەكەین بە دانانی پلانی ستراتیجی بۆ پەرەپێدانی ئابووری بە سوود وەرگرتن لە داهاتی نەوت ئەوا ڕوو بەڕووی چارەنووسێكی ڕەش دەبینەوە وەك وڵاتی سۆماڵ.

ئامانجی ئەم بابەتە
1. ناساندنی توانای دەرامەتی نەوتە لە پەرەپێدانی ئابووری بەردەوام.
2. ناساندنی سیاسەتی نەوتی گونجاوە بۆ هەرێمی كوردستان، شێوازی سوود وەرگرتن لێی بۆ داڕشتنی پەیكەری ئابووری هاوچەرخ بۆ پەرەپێدانی ئابووری و كۆمەڵایەتی.

كێشەی كەرتی نەوتی
نەبوونی سیاسەتی نەوتی كارا و لە بواری بەرهەمهێنانی نەوت و هەناردەكردنی، سوود وەرنەگرتن لە داهاتی نەوت بۆ پەرەپێدانی ئابووری و ژێرخانی ئابووری، ئەمەش وایكردوە نەتوانین پێداویستییە سەرەكییەكانیش دابین بكەین، چ جای ئەوەی باسی پەرەپێدانی ئابووری بكەین. نەبوونی كۆمپانیایەكی تایبەت و پەرەنەدان بە توانای تەكنەلۆجی و مرۆیی خۆماڵی هۆكارێكی دیاری ئەم سەرنەكەوتنەن!

گریمانی سەرەكی
سەركەوتنی پەرەپێدانی بەردەوامی ئابووری لە هەرێمی كوردستان بەستراوەتەوە بە پەرەپێدانی هاوسەنگی كەرتی نەوتی، چونكە كەرتی نەوتی لە هەرێمی كوردستان ئێستا كەرتی پێشەنگە و زیاتر لە (90%) داهاتی گشتی لەو كەرتەوە دەست دەكەوێت.

یەكەم: چەمك و ڕەهەندەكانی پەرەپێدانی بەردەوام
چەمكی پەرەپێدان بە چەندین قۆناغ تێپەڕیوە كە ڕەنگدانەوەی دۆخی وڵاتانی دواكەوتوو و قۆناغی گەشەسەندنیان بووە لە ڕووی پەیكەری ئابووری وسیاسی و كۆمەڵایەتی. لە ساڵانی چلەكان وپەنجاكانی سەدەی بیستەم پێناسەی پەرەپێدان دەكرا بە بەرزبوونەوەی ئاستی داهاتی تاكەكەس، چونكە هاوواتای گەشەی ئابووری بوو. وە ئابووریناسەكان پێیان وابوو پەرەپێًدان بریتییە لە كرداری زیاد بوونی داهاتی نەتەوەیی و تێكڕای داهاتی تاكە كەس، سەرەڕای دەستەبەركردنی تێكڕای گەشەی بەرز لە چەند كەرتێك.
لە ساڵانی شەستەكانی سەدەی بیستەم واتای پەرەپێدان گۆڕا بۆ توانای ئابووری نیشتمانی لە دەستەبەركردنی زیادەی ساڵانە لە بەرهەمی نەتەوەیی، بە جۆرێك زیادەی بەرهەم زیاتر بێت لە زیادەی دانیشتوان. بەڵام دوای ئەوەی بەرز بوونەوەی تێكڕای گەشەی ئابووری بووە هۆی زیاد بوونی ژمارەی هەژارەكان و زۆر بوونی ڕێژەی بێكاری.
چەمكی پەرەپێدان دووبارە داڕێژرایەوە لە ناوەڕاستی ساڵانی حەفتاكانی سەدەی ڕابردوو، تاكو ببێتە كرداری كەمكردنەوەی یان نەهێشتنی هەژاری و كەمكردنەوەی نا دادپەروەری لە دابەشكردنی داهات و كەمكردنەوەی بێكاری لە ڕێگای زیادەی بەردەوام لە تێكڕای گەشەی ئابووری. دواتر وترا بریتییە لە هەڵسانەوەی كۆمەڵگا بەشێوەیەكی گشتی لە ڕێگای دابینكردنی پێداویستییە سەرەكییەكانی تاك، سەرەڕای خۆ دۆزینەوەی تاك و هەستكردن بە مرۆڤایەتی خۆی و دەستەبەركردنی ئارەزووی هەڵبژاردن. بۆیە ئابووریناسی بەناوبانگ (ئارسەر لویس) پەرەپێدانی ئابووری دەبەستێتەوە بە ئازادی هەڵبژاردن و دە ڵێت: (( سوودی گەشەی ئابووری لەوە نییە كە سامان بەختەوەری مرۆڤ زیاد دەكات، بەڵكو سامان بواری هەڵبژاردنی مرۆڤ زیاد دەكات)).
بەڵام ساڵانی هەشتاكان ئاستی داهاتی ڕاستەقینەی وڵاتە دواكەوتووەكان كەمیكرد بە هۆی چەندین هۆكاری ناوەخۆ و دەرەكی. ئەمەش وایكرد پەنا ببەنە بەر قەرزی دەرەكی، ئەمەش بووە هۆی بەهەدەردانی بڕێكی زۆری دەرامەتی سروشتی بۆ دانەوەی قەرزەكانیان، لە دەرەنجام چەمكی پەرەپێدان گرنگی زیاتری پێدرا و بووە ڕەنگ دانەوەی ڕەهەندە ژینگەیی و مرۆییەكان، بۆیە لە كۆتاییدا ناوی نرا پەرەپێدانی بەردەوام (Sustainable Development).

چۆنیەتی پەرەپێدانی ئابووری كوردستان
كەرتی پیشەسازی بەكەرتی پێشڕەو دەژمێردرێت بۆ كەرتەكانی تری ئابووری، چونكە گەشەكردنی كەرتی پیشەسازی پەلكێشی كەرتەكانی تریش دەكات بە دوای خۆیدا. هەر بۆیە بە وڵاتە پێشكەوتووەكان دەوترێت وڵاتە پیشەسازییەكان، ئەو پێشكەوتنەی ئێستا دەیبینین لە تەكنەلۆجیا و زانست هەمووی بۆ شۆڕشی پیشەسازی دەگەڕێتەوە.
ئابووری هەرێمی كوردستان بەدەست دواكەوتوویی كەرتە سەرەكییەكان دەناڵێنێ‌، وەك كەرتی پیشەسازی و كشتوكاڵی، سەرەڕای لاوازی ژێرخانی ئابووری و ناهاوسەنگی بەرهەم هێنان و ڕێژەی بەرزی بێكاری. لە كاتێكدا هەرێم هێزێكی كاری گەورە و سەرمایەی ماددی ومرۆیی زۆری هەیە، بەڵام پێویستی بە تەكنیكێكی نوێ‌ هەیە بۆ بەرهەمهێنان.
گرفتە ئابوورییەكانی كوردستان لە قوڵبونەوەدان بەهۆی پاشەكشەی نرخی نەوت و دەستەوسان بوونی حكومەتی هەرێم لە دۆزینەوەی سەرچاوەی پارەداركردنی نوێ بۆپاڵپشتی بوودجەی هەرێم. هاوكات بەرەنگاری وجەنگ لەگەڵ چەكدارە توند ڕەوەكانی داعش زیانی گەورەی لە ئابووری كوردستان داوە، سەرەڕای خەرجیە سەربازیەكان و دۆسیەی هاوكاری ئاوارەكان. ئەمانە هەموویان گومانیان دروست كرد كە ئایا حكومەتی هەرێم دەتوانێت زاڵ بێت بەسەر ئەم دۆخەئاڵۆزە تێكهەڵكێشە ئابووری و سیاسیە؟
پشت بەستن بەتەنها بە داهاتی نەوت كەلێنێكی گەورەیە لە سیستەمی بەڕێوەبردنی ئابووری هەرێم. بۆیە پێویستمان بە دەرچەی ڕزگاربوونە بۆ دەستپێكردن بە پرۆسەی چاكسازی و بنیادنانی پەرەپێدانی ڕاستەقینە، وەك وەبەرهێنانی بیانی ڕاستەوخۆی ڕاستەقینە! بۆ پەرەپێدانی كەرتی نەوتی وكەرتەكانی پەیوەست بە نەوتەوە، وەك پیشەسازی پتڕۆكیمیاوی لە قۆناغی یەكەم بۆدروستكردنی بەهای زێدەگی لە نەوت لە جیاتی فرۆشتنی نەوت بەشێوەی خام، چونكە توێژینەوە ئابوورییەكان دەریدەخەن بەهای زێدەگی پیشەسازی گۆڕینی كەرستەی خاو بۆ بەرهەمی تەواو و نیمچە تەواو بەهای زێدەگی سەد ئەوەندەی بەهای زێدەگی پیشەسازی دەرهێنانە!. تاكو ببێتە هۆی ڕاكێشانی تەكنیكێكی نوێ‌ ی گونجاو بۆ بەرهەمهێنانی نەوتی و سوود وەرگرتن لە داهاتەكەی بۆ دۆزینەوەی توانای بەرهەمهێنانی تازەی سەرچاوەی داهات. هەنگاو بەهەنگاو پیشەسازییەكان پشت بەستن بە كەرتی نەوتی كەم بكەنەوە، هەڵی كاری تازە بڕەخسێنن كە بەرهەمداری زیاتر بێت بۆ بەردەوامی پەرەپێدان لەماوەی درێژخایەن، ئەوكات بناغەیەكی ئابووری پتەومان دەبێت بۆ چاكسازی ڕیشەیی.
حكومەتی هەرێم لەماوەی ڕابردوو چەند هەنگاوێكی گرتەبەر بۆ سوككردنی قەیرانی داریی سەر حكومەت لەڕێگای پاشەكەوتی مووچەی فەرمانبەران و زیادكردنی باجە جۆراوجۆرەكان(باجی داهاتی خانووبەرە، باجی گومرگی، سزای هاتوچۆ..هتد). هەوڵی كۆكردنەوەی قەرزەكانی لای وەبەرهێنەران و كەمكردنەوەی خەرجی گشتی، سەرەڕای بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی خاو بۆ سەرو پەنجا دۆلار، بەڵام كورتهێنان هەربەردەوامە!. ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ چەندین هۆكار، لەوهۆكارانە فشارەكانی پێداویستییەكانی سەنگەر و هاوكارییە مرۆییەكانی ئاوارەكان و دانەوەی مافەداراییەكانی گرێبەستەكانی كۆمپانیا نەوتیەكان!.
بارودۆخی سیاسی و ئابووری كوردستان و گواسترانەوە بەرەو ئابووری ئازاد و قبوڵكردنی مەرجی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان و ئازادی كاری كۆمپانیا فرەڕەگەزەكان، گۆڕینی كەرتی گشتی بۆ كەرتی تایبەت كاریگەری نەرێنی وخراپی هەبووە لەسەر ئابووری كوردستان. چونكە كۆمەڵگەی كوردستانی كردە بەرخۆر (بەكاربەر) بەهۆی ئازادی بازرگانی و لاوازی ئاستی بەرهەمی ناوەخۆ و ڕكابەری ناهاوسەنگ لە نێوان بەرهەمی خۆماڵی و بەرهەمی هاوردەكراو، ئەوەش پێویستی بەدانانی یاسا و ڕێسای تایبەت هەیە بە ئابووری ئازاد و گۆڕاوەكانی تاكو سوودەكانی زیاتر بكەین لە زیانەكانی .

ڕەهەندەكانی پەرەپێدانی بەردەوام كە پەیوەستن بە نەوت
1. ڕەهەندی ژینگەیی:
ڕووداوەكانی ساڵانی ڕابردوو و گۆڕانی كەش و هەوا و زێدەڕۆیی لە دەست درێژی كردنە سەر ژینگە، باوەڕێكی تەواوی دروستكرد كە بەڕێوەبردنی ژینگە بە شێوەیەكی تەندروست و هاوسەنگ زۆر پێویستە بۆ كرداری پەرەپێدان. دەركەوت كە بڵاوبوونەوەی هەژاری هۆكاری سەرەكی مەترسییە لەسەر ڕێگری و بەربەست لەبەردەم پەرەپێدان لە وڵاتە دواكەوتووەكان، بۆیە ((لێژنەی نێودەوڵەتی پەرەپێدانی ژینگە)) ڕاپۆرتێكی بڵاو كردەوە و چەمكێكی نوێی بۆ پەرەپێدان پێناسە كرد و ناوی نا (( پەرەپێدانی بەردەوام)). واتە دەستەبەركردنی پێداویستییەكانی نەوەی ئێستا بە بێ بەهەدەردانی پێویستی نەوەی داهاتوو. فەلسەفەی پەرەپێدانی بەردەوام گرنگی بەڕاستییەك دەدات كە دەڵێت: بەهەدەردانی دەرامەتی ژینگەیی سروشتی كە پێویستە بۆ هەر چاڵاكییەكی كشتوكاڵی یان پیشەسازی كاریگەری خراپی دەبێت لەسەر پەرەپێدانی ئابووری بە شێوەیەكی گشتی. بۆیە چەمكی پەرەپێدانی بەردەوام هەوڵدانە بۆ هاوسەنگی نێوان سیستەمی ئابووری و سیستەمی ژینگەیی بەبێ بەهەدەردانی دەرامەتی سروشتی و ڕەچاوكردنی ئاسایشی ژینگەیی.
بۆیە نەهێشتنی هەژاری و باشتركردنی دابەشكردنی داهات و لە بەرژەوەندنی چینە داهات نزمەكان پێویستە، نەوەك تەنها لە ڕووی دادپەروەری كۆمەڵایەتی، بەڵكو لە ڕوانگەی پاراستنی ژینگە و دەستەبەركردنی (( هاوسەنگی ژینگەیی)).
2. ڕەهەندی مرۆیی:
ڕەهەندی مرۆیی واتە دەستەبەركردنی تێكڕای گەشەی بەرز لەگەڵ پارێزگاری لە سەقامگیری تێكڕای گەشەی دانیشتوان، چونكە زۆربوونی تێكڕای گەشەی دانیشتوان فشار دەخاتە سەر دەرامەتی سروشتی. بۆیە مانای پەرەپێدانی بەردەوام دووبارە ئاڕاستەكردنی دەرامەتەكانە لە بەرژەوەندی دابینكردنی پێویستییە سەرەكییەكانی مرۆڤ، وەك خوێندن و چاودێری تەندروستی و دابینكردنی ئاوی پاك. لەبەر ئەوە ئێستا سەیری مرۆڤ دەكرێت وەك میحوەری سەرەكی پەرەپێدان، چونكە مرۆڤ هۆكار و ئامانجە لە هەمانكاتدا. لەبەر ئەوە پەرەپێدانی مرۆیی بریتییە لە فراوانكردنی هەڵبژاردەكانی تاك لە ڕێگای فراوانكردنی توانا مرۆییەكان بۆ ئەو پەڕی تاكو بتوانرێت ئەم توانایانە وەگەڕ بخرێن بە باشترین شێوە لە هەموو بوارەكانی ئابووری و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و سیاسی، وەك ژیانی درێژتر بە تەندروستی باشتر و بەدەستهێنانی شارەزایی و لێهاتوویی لە ڕێگای زانیاری و تێركردنی پێداویستییە سەرەكییەكان تاكو گەیشتن بە دەستەبەركردنی مافی مرۆڤ و ئازادی سیاسی.
3. ڕەهەندی نێودەوڵەتی:
پەیوەندی ڕاستەوخۆ هەیە لە نێوان سروشتی سیستەمی ئابووری نێودەوڵەتی و بەهەدەردانی دەرامەتی وڵاتە دواكەوتووەكان. زۆرێك لە وڵاتانی دواكەوتوو هەوڵیان دا كەرستەی سەرەتایی زیاتر بەرهەم بهێنن، وەك نەوت، بۆ دابینكردنی پێداویستییەكانی پەرەپێدانی ئابووری و دانەوەی قەرزە دەرەكییەكان، لە ئەنجام دەركەوت كە وڵاتانی دواكەوتوو ناتوانن پەرەپێدانی بەردەوام دەستەبەر بكەن بۆ پاراستنی دەرامەتی سروشتی لە بە هەدەرچوون بە بێ ڕەچاوكردنی جیهانی دەرەكی. چونكە كەرتی دەرامەتی سەرەتایی وەك نەوت بەشێكی گەورەی بەرهەمی ناوەخۆی وڵاتانی دواكەوتوو پێكدەهێنن، وە پێكهاتەی سەرەكی هەناردەی ئەو وڵاتانەن. بۆیە زێدەڕۆیی كردن لە دەرهێنانی دەرامەتی سروشتی و ژینگەیی دەبێتە هۆی بەهەدەردانی توخمە سەرەكییەكان، لەبەر ئەوە بازرگانی دەرەكی و سیاسەتی بازرگانی لە لایەك و قەرزی دەرەكی لە لایەكی تر پەیوەندییان بە ژینگە و پەرەپێدان گرنگترین توخمەكانی ڕەهەندی نێودەوڵەتی پەرەپێدانی بەردەوامن.
گرنگی بازرگانی دەرەكی لە پەرەپێدانی ئابووری زۆر زیادی كردووە، چونكە بەشی بازرگانی لە تێكڕای بەرهەمی ناوەخۆ بۆ وڵاتانی دواكەوتوو زیادی كردووە بە بەراوورد لەگەڵ وڵاتانی پیشەسازی. بەڵام لە دەرەنجامی دابەزینی نرخی كەرستەی سەرەتایی (خاو) لە لایەك و دابەزینی مرونەی داهات و نرخی خواست لەسەر ئەم دەرامەتانە لە لایەكی تر تێكڕای ئاڵوگۆڕی بازرگانی كەمی كردووە. وڵاتانی دواكەوتوو بەرهەمی كەمتری دەست دەكەوێت لەبەرامبەر هەناردەی زیاتر، ئەمەش ناچاریان دەكات بەرهەمهێنانی كەرستەی سەرەتایی زیاتر بكەن و بڕێكی زیاتر هەناردە بكەن بە مەبەستی دەست كەوتنی دراوی بیانی، ئەمەش لە دەرەنجام دەبێتە هۆی بەهەدەردانی گەورە لە دەرامەتی سروشتی و ژینگەیی.
دووەم: كاریگەری داهاتی نەوت لەسەر پەرەپێدانی ئابووری
سەرەتا پێویستە بزانین كە نەوت تاكە هۆكاری گەشەی ئابووری نییە، بەڵام لەگەڵ ئەوەش یەكێكە لە گرنگترین دەرامەتەكان و هێزی ئابووری كە كاریگەری هەیە لەسەر كرداری پەرەپێدانی ئابووری لە وڵاتانی بەرهەمهێنی نەوت.
گرنگی نەوت بۆ وڵاتانی بەرهەمهێنی نەوت لە دوو ڕووە وە بەدیدەكرێت، یەكەم بەشداری كارای پەرەپێدانی ئابووری دەكات لە ڕێگای داهاتی پتڕۆڵەوە كە دراوی قورس وەدەست دەخات بۆ كڕینی كاڵای سەرمایەداری و كاڵای بەكاربردن و خزمەتگوزاری. دووەم نەوت خۆی وەك ماددەی سەرەتایی دەكرێت سوودی لێوەربگیرێت لە دامەزراندنی بنچینەی پیشەسازی، وەك پیشەسازی پاڵاوتن و پیشەسازی پتڕۆكیمیاوی، سەرەڕای ئەوەی نەوت خۆی یەكێكە لە توخمەكانی بەرهەمهێنانی پێویست لەزۆربەی پیشەسازییەكان.
1. كاریگەری نەوت لەسەر پەرەپێدانی مرۆیی
چەندین پێوەر هەن بۆ پێوانەكردنی پەرەپێدانی مرۆیی، بەڵام پێوەری پەرەپێدانی مرۆیی (Human Development Index) كە بەرنامەی پەرەپێدانی نەتەوە یەكگرتووەكان دەریدەكات بە گرنگترین پێوەر دەژمێردرێت. ئەم پێوەرەش سێ پێنوێنی سەرەكی لە خۆ دەگرێت كە تایبەتن بە پەرەپێدانی مرۆیی، یەكەم درێژی تەمەن بە لەش ساغی، دووەم وەرگرتنی زانیاری (خوێندن و خوێندنەوە)، سێیەم بەشی تاكەكەس لە بەرهەمی نەتەوەیی.
بەرزبوونەوەی داهاتی نەتەوەیی و زیاد بوونی قەبارەی خەرجی بە شێوەیەكی گشتی بە هۆی داهاتی نەوت كاریگەری دەبێت لەسەر تەندروستی و پەروەردە، ئەمەش دەبێتە هۆی درێژبوونی تەمەن و كەمبوونەوەی مردنی منداڵان و باشتر بوونی پێوەرەكانی ژینگەی تەندروست.

2. كاریگەری نەوت لەسەر كەرتی پیشەسازی:
پیشەسازی بە شێوەیەكی گشتی لە دوو جۆر پێكدێت، پیشەسازی دەرهێنان و پیشەسازی گۆڕین. لەبەر ئەوەی هەموو پیشەسازییەك پێویستی بە بەرهەمە نەوتییەكانە، بۆیە پیشەسازی دەرهێنان كاریگەری گەورەی دەبێت لەسەر كەرتی پیشەسازی بە شێوەیەكی گشتی. توێژینەوەكان دەریدەخەن كە (73%) بەهای زیادەی پیشەسازی دەگەڕێتەوە بۆ پیشەسازی دەرهێنان، واتە بەرهەمە نەوتییەكان. چونكە كەرتی پیشەسازی پشت بە بەرهەمەكانی پیشەسازی دەرهێنان دەبەستێت وەك كەرستەی سەرەتایی بۆ بەرهەمهێنان و هەناردە كردن و سەرچاوەی تەمویل كردنی وەبەرهێنان لە پڕۆژە پیشەسازییەكان بە شێوەیەكی تایبەت و پڕۆژەكانی پەرەپێدان بەشێوەیەكی گشتی.
پێویستە پیشەسازی گۆڕین سوود لە بەرهەمە نەوتییەكان وەربگرێت لە كوردستان وەك پیشەسازی پتڕۆكیمیاوی و پاڵاوتگە و پیشەسازی كانزا و پەینی كیمیاوی و پیشەسازی خۆراك و چنین و جل و بەرگ و پێڵاو،
ئەم پیشەسازییانە سەرەتا پێویستییەكانی ناوەخۆ دابین بكەن و دواتر بەرهەم بە مەبەستی هەناردەكردن ئاڕاستە بكرێن. سەرەڕای پیشەسازی پتڕۆكیمیاوی و پاڵاوتگە، چەندین پڕۆژەی تریش پشت بە نەوت دەبەستن وەك سەرچاوەی وزە وەك كارگەی ئاسن و پۆڵا و ئەلەمنیۆم و چیمەنتۆ.
یەكێك لە پیشەسازییە گرنگەكانی گۆڕین پاڵاوتگەیە، كە تا ئێستا زۆربەی پێویستییەكانی هەرێم لە دەرەوە هاوردە دەكەین و بڕێكی زۆری دراوی بیانی قورس ڕۆژانەی بۆ ئەو مەبەستە لە كوردستان دەچێتە دەرەوە. سەبارەت بە پیشەسازی غازی سروشتی كە وەك سەرچاوەی وزە لە وێستگە كانی بەرهەمهێنانی كارەبا و پڕۆژەكانی پتڕۆكیمیاوی بەكاردێت. بۆ پیشەسازی پیتڕۆكیمیاوی پێویستمان دامەزراندن و پەرەپێدانی پڕۆژەی پتڕۆكیمیاوی پێشكەوتوو هەیە، ئەم پیشەسازییە بە پیشەسازییەكی پێشكەوتوو دەژمێردرێت، چونكە پشت بە بنچینەیەكی فراوانی سامانی سروشتی وەك غاز و نەوت و تەكنەلۆجیای پێشكەوتوو دەبەستێت، بەرهەمەكانی زیاتر لە شەش هەزار بەرهەمی جۆراوجۆرە و ساڵانە بە پێی پێشكەوتنی تەكنەلۆجیا زیاتر دەبن.
بەرهەمەكانی لە هەموو بوارەكانی ژیان بەكاردێن، لەبەر ئەوەی پیشەسازی پتڕۆكیمیاوی پێویستی بە دەرامەتی سەرەكی زۆر هەیە. ئەگەر لە كوردستان دابمەزرێن ئەوا بەهای زیادەی زۆر زیاترمان دەست دەكەوێت بە بەراوورد لەگەڵ فرۆشتنی نەوت بە شێوەی خاو، بۆ نموونە ئەگەر لە ڕێگای فرۆشتنی نەوتی خاو (30) دۆلارمان دەست بكەوێت ئەوا لە ڕێگای بەرهەمهێنانی ماددەی ( ئەسیلین و بروبلین) بەهای هەمان بڕی نەوت دەبێتە (360) دۆلار، واتە دوازدە جار بەهای زیادەی زیاد دەكات! لە هەندێك ماددەی تر بەهای زیادەی سەد ئەوەندە زیاد دەبێت.
سەبارەت بە پیشەسازی پەینی كیمیاوی كە یەكێكە لە هۆكارە گرنگەكانی بەرهەمهێنانی كشتوكاڵی و چاككردنی خاك و خۆراكی ڕووەكی، دەتوانین سەرەتا تەنها پێویستی ناوخۆی پێ دابین بكەین وەك (یۆریا و ئەمۆنیا)، دواتر ئەمانیش لە پیشەسازی بەرهەمی كۆتایی بەكاربهێنینەوە وەك پەینی كیمیاوی ئاڵۆزتر وەك (سوپەر فۆسفات ) و پەینی كیمیاوی شل.
پەرەپێدانی كەرتی پیشەسازی
دوای دروستبوونی قەیرانی دارایی لە كوردستان قەیرانی ئابووریش دروست بوو، چونكە كەرتە ئابوورییەكان ڕاستەوخۆ كەوتنە ژێر كاریگەری قەیرانی دارایی، كەرتی پیشەسازیش زیاتر لە كەرتەكانی تر كەوتە ژێر ئەم كاریگەرییە و ژمارەیەكی زۆری كارگەكانی ئەم كەرتە ڕووبەڕووی زیانی گەورە بوونەوە و هەندێكیان بە ناچاری دەرگاكانیان داخست.
پیشەسازی بە شێوەیەكی گشتی لە دوو جۆر پێكدێت: پیشەسازی دەرهێنان و پیشەسازی گۆڕین، پیشەسازی دەرهێنان وەك دەرهێنانی نەوت و غازی سروشتی وكانزا جۆراو جۆرەكان (زێڕ و زیو و مس .. هتد) و نا كانزاكان (فۆسفات و پۆتاسیۆم و بەردە پیشەسازییەكان ..هتد)، بەڵام كوردستان بە شێوەیەكی سەرەكی پشت بە دەرهێنان و هەناردەكردنی نەوتی خاو دەبەستێت بۆ دابینكردنی داهات. وە بەهۆی دابەزینی نرخی نەوتی خاو بەهای زیادەی ئەم پیشەسازییە بە ڕێژەی 40% كەمی كرد، ئەمەش كوردستان ناچار دەكات بیر لە دەرهێنانی غازی شروشتی و ماددە خاوە كانزایی و ناكانزاییەكانی تریش بكاتەوە بۆ پڕكردنەوی پێداویستییەكانی، ئەمەش پێویستی بە دەركردنی یاسای تایبەت و سیاسەتی هاندانی وەبەرهێنان لەم پیشەسازییە دەبێت بۆ هاندانی كەرتی تایبەت و ڕاكێشانی كۆمپانیای بیانی، ئەم پیشەسازییە لە ماوەی درێژ گەشە دەكات بەتایبەتی كاتێك ژینگەی هەرێمی كوردستان بگونجێندرێت لە گەڵ وەبەرهێنانی بیانی و كرانەوەی كۆنتڕۆڵكراوی بازاڕەكانی كوردستان بە ڕووی بازاڕە جیهانیەكادا.
پیشەسازی گۆڕین كۆمەڵێكی فراوانی چالاكییە پیشەسازییەكان دەگرێتەوە كە ماددە لە شێوەی خاوەكەیەوە دەگۆڕن بۆ شێوەی بەرهەمی تەواو یان نیمچە تەواو، وەك پیشەسازی كەرستەی بیناسازی (چیمەنتۆ و ئاسن و پۆڵا و ئەلەمنیۆم ..هتد)، پیشەسازی هایدرۆكاربۆن كە پیشەسازی پاڵاوتن و پترۆكیمیاوی لەخۆ دەگرێت، هەروەها پیشەسازی پەینی كیمیاوی و ئالیك سازی و پێداویستی ناو ماڵ ..هتد.
قەیرانی دارایی لە سێ ساڵی ڕابردوو كاریگەری ڕاستەوخۆی هەبووە لەسەر خواست لەسەر كەرستەی بیناسازی، هەرچەندە كارگەی چیمەنتۆ و ئاسن لە هەولێر و سلێمانیش هەیە بەڵام تا ئێستاش بڕێكی زۆری ئەو كەرستانە لە دەرەوە هاوردە دەكرێن، سەرەڕای ئەوەی كەرستەی خاوی پێویستمان هەیە لە كورستان بەڵام نە توانراوە بەلایەنی كەم پێداویستییەكانی ناوەخۆ لە كەرستەی بیناسازی دروست بكەین كە تەكنەلۆجیایەكی زۆر پێشكەوتوشی ناوێت و دەستی كاری زۆر و جۆراو جۆراومان هەیە و تەنها پێویستمان بە سیاسەتی گونجاو و پشتگیری پێویست هەیە.
پیشەسازی هایدرۆكاربۆن وەك پاڵاوگە: هەرچەندە بڕێكی زۆری نەوتی خاو لە كوردستان هەیە نەتوانراوە پاڵاوگەی گەورەو سەردەمیانە لە كوردستان دروست بكرێت و پێداویستی ناوخۆی پێ دابین بكرێت و تەنها بە شێوەی خام هەناردەی دەرەوە دەكرێت و پەنا دەبرێتە بەر وڵاتانی دەوروبەر و هەتا دوورە دەستیش بۆ دابینكردنی نەوتی سپی و بەنزین و داتاشراوەكانی تر. لە كاتێكدا ئێمە تایبەتمەندی ڕێژەییمان هەیە بۆ هەناردە كردنی ئەم بەرو بومانە! چونكە سەرەڕای قازانجی زۆری ئەو پیشەسازیە بڕێكی زۆری دراوی بیانی بۆ هەرێم دەگێڕێتەوە و هەڵی كاری زۆریش دەڕخسێنێ‌ بۆ گەنجە بێكارەكانمان و داهاتی حكومەتیش جۆراوجۆر دەكات.
پیشەسازی ئاسن و پۆڵا، كۆریای باشوور سەرەڕای ئەوەی یەك كیلۆ ئاسنی خاوی نیە پێنجەم گەورەترین كارگەی ئاسنی هەیە لە جیهان! كوردستان بە پشت بەستن بە هەندێك ناوچەی دیاریكراو، وەك پێنجوێن، بۆ نمونە، دەتوانین یەكێك لە گەورەترین كارگەی ئاسن دروست بكەین لە هەموو جیهان، سەرەڕای زۆری ئاسنی بەكار هاتوو لە كوردستان كە لە هەموو شوێنێك دە بینرێن.پیشەسازی پترۆكیمیاوی، بەهۆی هەبوونی ڕێژەیەكی زۆری نەوتی خاو لە كورستان دەتوانین چەندەها پرۆژەی پترۆكیماوی دروست بكەین كە سەدان بەرهەمی جۆراوجۆر دروست بكەین و هەزارەها هەڵی كار بۆ گەنجەكانمان بڕەخسێنین.
ئامانج لە جۆراوجۆركردنی پەیكەری بەرهەمهێنان دروستكردنی كەرتی نوێ ی داهات دروستكارە بە مەبەستی كەمكردنەوەی پشت بەستن بە كەرتی نەوت، چونكە ئەم پڕۆسەیە دەبێتە هۆی كردنەوەی بواری نوێ كە بەهای زێدەگی زیاتربێت و هەڵی كاری زیاتر و بەرهەمدارتر بڕەخسێنێ بۆ كۆمەڵگاكەمان، ببێتە هۆی بەرزكردنەوەی گەشەی ئابووری لە ماوەی درێژخایەن.
بۆ ئەو مەبەستەش پێویستە بەرنامەی وەبەرهێنانی چڕ دابڕێژرێت بۆ سوود وەرگرتن لە تایبەتمەندییەكانی كوردستان بۆ جۆراوجۆركردنی پەیكەری ئابووری و مسۆگەركردنی گەشەی ئابووری سەقامگیر و بەردەوام و خۆدەربازكردن لە مەترسیەكانی تاكە سێكتەری و خۆبەستنەوەی تەواو بە فرۆشتنی نەوتی خاو.
لەسەرەتا بەو پیشەسازیانە دەست پێبكەین كە بڕێكی زۆر نەوتی تێدا بەكار دێت، وەك پیشەسازی پتڕۆكیمیاوی، ئەو پیشەسازیانەی بڕێكی زۆری ووزە و پتڕۆكیمیاوی بەكار دەهێنن، وەك پیشەسازی ئاسن و هەروەها پیشەسازی بچووك، لە سەرەتا ناچارین بەو جۆرە پیشەسازییانە دەست پێبكەین بە مەبەستی زیادكردنی داهاتی نەوت و غاز تاكو سوودی هەبێت بۆ پەرەپێدانی كەرتەكانی تر، وەك كەرتی كشتوماڵی و گەشت و گوزارو ..هتد.
هەروەها پشتگیری كەرتی كشتوكاڵ بكەین لە ڕێگای قەرزی وەبەرهێنان بۆ جووتیارەكان بەمەرجێك پابەند بكرێن بە پێی یاسا بڕە پارەكە تەنها لە بورای كشتوكاڵی خەرج بكەن، هەروەها كردنەوەی خولی ڕاهێنانی بەردەوام بۆیان بە مەبەستی بەرزكردنەوەی توانای بەرهەمهێنانیان لە ڕێگای سوود وەرگرتن لە تەكنیكی نوێی بەرهەمهێنان.پیشەسازی خۆراك پەرەی پێبدرێت و بەرهەمی كشتوكاڵی وەك كەرستەی خاو بەكار بهێنرێت، چونكە بەو جۆرە جوتیارەكان كڕیاری مسۆگەریان دەبێت و بەكەمترین تێچوونی گواستنەوە ڕادەستی كارگەكانی پیشەسازی خۆراكی دەكەن، لە هەمان كاتدا كارگە و پڕۆژەكانی پیشەسازی خۆراك كەرستەی سەرەتایی پێویست و هەرزانی دەبێت بۆ بەردەوامی پرۆسەی بەرهەمهێنان، چونكە كاتێك ئەم جۆرە كارگانە لە نزیك زەوییە كشتوكاڵیەكان دەبێت بە نرخێكی ڕكابەر كەرستەی پێویستی دەست دەكەوێت كە نە باج و نە تێچوونی گواستنەوەی دەبێت.
گرنگتر لەوەش دامەزراندنی پڕۆژەی هاوبەشی نێوان كەرتی گشتی و كەرتی تایبەت لە بواری پیشەسازی وكشتوكاڵی، چونكە حكومەت زەوی كشتوكاڵی و پیشەسازی و ژمارەیەكی زۆر دەرچووی بەشە كشتوكاڵییەكان و پیشەسازییەكانی لە كوردستان هەیە. بەهاوكاری بیرۆكە و سەرمایەی كەرتی تایبەت وپاڵپشتی سیاسەتی گشتی حكومەتی هەرێم پڕۆژەی سەركەوتوو دادەمەزرێن. بەهەمان شێوە لە كەرتەكانی تریش.
پڕۆژە كشتوكاڵیەكان و هەندێك پڕۆژەی پیشەسازی خۆراك لە سەر هەمان زەوییە كشتوكاڵییەكان هەڵی كاری زۆر دەڕەخسێنێ‌ و دێهاتەكان ئاوەدان دەكاتەوە وكۆچی پێچەوانە دەست پێدەكات لە سەنتەری شارەكانەوە بۆ دێهاتەكان، بەمەش قەیرانی جەنجاڵی شارەكان و قەیرانی نیشتەجێبوون چارەسەر دەبێت، سەرەڕای كەمبوونەی خواست لەسەر خزمەتگوزارییە گشتییەكان.
زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان و كەمی خەرجی گشتی لەسەر كەرتی خوێندن دەبێتە هۆی بێكاری گەنجەكانمان و دابەزینی ئاستی لێهاتوویی دەستی كار لەكەرتە ئابوورییەكان، چونكە خوێندن توخمێكی گرنگە لە پرۆسەی چاكسازی ئابووری و ڕاستكردنەوەی هەڵە پەیكەرییەكانی ئابووری. بنیاتنان و ئامادەكردنی توانای مرۆیی مەرجێكی سەرەكی ڕابەرایەتی پرۆسەی پەرەپێدانی ئابووییە بە شێوەیەكی دروست، لەبەر ئەوەی مرۆڤ سامانی ڕاستەقینەیە، بەرزكردنەوەی توانا و لێهاتووییەكان دەبنە هۆی سەركەوتنی پڕۆسەی پەرەپێدان، ئەمەش لەڕێگای بەهێزكردنی سیستەمی خوێندنی سەرەتایی و باڵا لە ناوەندەكانی خوێندن و زانكۆ و پەیمانگاكان، كە پێویستی بە دووبارە پێداچوونەوەی ڕیشەیی هەیە.
بە داخەوە ساڵی ڕابردوو كوردستان وعێراق لە ڕیزی سۆماڵ و میانماڕ و ئەفغانستان ناویان نەبوو لە ڕیزبەندنی كوالیتی خوێندنی نێودەوڵەتی! دووبارە بەداخەوە زانكۆ و پەیمانگا تایبەتەكان زیاتر لەوە دەچن ناوەندنی بازرگانی كردن بن بە بڕوانامە و فڕۆشتنی لە جیاتی خوێندن و فێركردن!
كشانەوەی حكومەت لە زۆرێك لە چالاكییە ئابوورییەكان و سپاردنی كارەكان بەكەرتی تایبەت سەركەوتوو نەبووە، بگرە بەشێكی زۆری گەندەڵی و بەهەدەردانی سامانی نەتەوەیی كوردستان لەو ڕێگایەوە بووە. لەبەر ئەوە پێویستە چاوبخشێنرێتەوە بە سیاسەتی كەرتی تایبەت و ڕۆڵی حكومەت زیاد بكرێتەوە لە قۆناغی ئێستا و داهاتوو، وە پڕۆژەكان بە هەماهەنگی هەردوو كەرتی گشتی و تایبەت بەڕێوە بچن لە شێوەی پڕۆژەی هاوبەش، لەگەڵ كاراكردن وتوندكردنی چاودێری دارایی و حكومی و سزادانی توندی هەر پێشێلكاری و گەندەڵییەك.
پێویستە هاوكارییەكان و پشتگیری حكومی بۆ پڕۆژەكان پاڵپشتی ئامانجدار بێت و ببێتە پاڵپشتی چینە لاوازەكان لە كۆمەڵگا، بنەمای هاوبەشی و تەواوكاری نێوان هەردوو كەرتی گشتی وتایبەت زۆر پێویستە بۆ دووبارە داڕشتنەوەی ڕۆڵی حكومەت و زیادكردنی داهات بۆ هەردوولا. سەرەڕای كەمكردنەوەی فشاری خواستی دامەزراندن لە كەرتی گشتی، چونكە حكومەت زەوی و كەرستەی پێویست و دەستی كاری زۆری لەبەر دەستە (فەرمانبەرەكانی)، بەهاوكاری بیرۆكەی كەرتی تایبەت و سیاسەتی گشتی حكومەتی هەرێم پڕۆژە هاوبەشەكان سەركەوتوو دەبن و دەبنە ڕكابەری هاوتا بۆ بەرهەمی هاوردەكراو.
واز هێنانی حكومەت لە ڕۆڵی ئابووری لە ژێر سێبەری بازاڕی ئازاد لە بەرژەوەندنی چینە هەژارەكان نابێت، ڕێژەی هەژاری بەرز دەكاتەوە، وەك ئەوەی بینرا لە ماوەی ڕابردوو لە هەرێمی كوردستان، لەبەر ئەوە پێمان وایە بۆ ئێستای كوردستان سیستەمی (هاوبەشی بازاڕ) (اشتراكیە السوق) باشترین سیتەمی ئابووری دەبێت، بە جۆرێك هاوسەنگی ڕادەگرێت لە نێوان خاوەندارییەتی سەرمایەی تایبەت و سەرمایەی گشتی، چونكە ناكرێت بازاڕ لە پڕێك ئازاد بكرێت و ببێتە كێشە بۆ زۆرینەی خەڵكی داهات نزمی كوردستان.
ناكرێت ڕۆڵی بانكەكانیش لەبیر بكەین، تا ئیستا سیستەمی بانكی لە كوردستان بوونی نیە و ڕۆڵی نەبینیوە لە پاڵپشتی ئابووری كوردستان، یەكێك لە گرنگترین كارەكانی بانكەكان دروستكردنی هاوسەنگییە لە ئابووری، بەجۆرێك پارە لە ئەوكەسانە دەگوازێتەوە كە پارەی زیاد لە پێویستیان لەبەر دەستەو ناتوانن بیخەنە ناو پرۆسەی وەبەرهێنان و بەرهەمهێنان بۆ ئەو كەسانەی كە پێویستیان بە پارە هەیە بۆ وەبەرهێنان و بەرهەمهێنان لەناو ئابووری.
پێویستە حكومەتی هەرێم ئەگەر نەشتوانێت لە كاتی ئێستا پشتگیری پڕۆژەكان بكات لە ڕێگای بانكە حكومییەكان بەلایەنی كەم دڵنیایی بداتە بانكەكانی كەرتی تایبەت تا بە متمانەی حكومەت ئەو بانكانە قەرز بدەنە پڕۆژەكان.
هەبوونی بازاڕی دارایی تا هەموو كەسێك بتوانێت پشك قەواڵەی پڕۆژەكان بكڕێت و وەبەرهێنان بكات هەتا ئەگەر بە بڕێكی كەمیش بێت، بەڵام لە ئەنجامدا پڕۆژەكان لەو ڕێگایەوە بە ئاسانی دەتوانن پارەی پێویست كۆ بكەنەوە بۆ پڕۆژەكانیان، ئەمەش پێویستی بە یاسایەكی تاییبەت دەبێت بە بازاڕە داراییەكان تاكو مافی هەموو لایەك پارێزراو بێت.

3. كاریگەری نەوت لەسەر كەرتی كشتوكاڵی:
پێویستە بەشێك لە داهاتی نەوت تەرخان بكرێت بۆ باشتركردنی ژێرخانی كشتوكاڵی و پێشخستنی ئەو كەرتە و دابینكردنی خۆراك لەناوەخۆی هەرێم و دروستكردنی دەرفەتی كار لەم كەرتە و دامەزراندنی پیشەسازی خۆراك، تاكو بتوانین ئاسایشی خۆراك بەهێز بكەین.
4.كاریگەری نەوت لەسەر كەرتی خزمەتگوزاری:
كەرتی خزمەتگوزاری لە پێشكەوتن دایە لە هەموو جیهان، ئێستا لە وڵاتە پیشەسازییە گەورەكان كەرتی خزمەتگوزاری گەورەترین كەرتی ئابووری پێكدێنن، وەك وڵاتی بەریتانیا. هەرچەندە داهات بەرز بێت ئەوا كەرتی خزمەتگوزاری فراوانتر دەبێت و پشكی زیاتری بەردەكەوێت لە بەرهەمی ناوەخۆ. كاتێك داهاتی نەوتی زیاد دەكات حكومەتیش بڕی پارەی زیاتر بۆ خزمەتگوزاری تەرخان دەكات، بەمەش ڕۆڵی حكومەت زیاتر دەبێت لە ژیانی ئابووری و پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری باشتر لە بوارەكانی خوێندن و تەندروستی و دڵنیای و چاودێری كۆمەڵایەتی، سەرەڕای خزمەتگوزاری دڵنیایی و بانكی و گواستنەوە لە زۆرێك لە وڵاتانی پێشكەوتوو دابینكردنی خوێندن و تەندروستی و شوێنی حەوانەوە و پێویستییە سەرەكییەكانی ژیان حكومەت لە ئەستۆی دەگرێت.

سێ یەم : نەوت و ئاسۆی ئایندەی هەرێمی كوردستان
لە ماوەی ڕابردوو هەرێمی كوردستان بۆ یەكەم جار لە مێژوو نەوتی بە شێوەیەكی سەربەخۆ بەرهەمهێنا و هەناردەی دەرەوەی كرد، بەڵام زۆری نەخایاند نرخی نەوت لە بازاڕی جیهانی دابەزی و لە هەمان كاتیشدا بەشە بوودجەی هەرێم لە بە غدا بڕدرا، ئەمەش وای كرد حكومەتی هەرێم دووچاری قەیرانی دارایی بێتەوە.
نەوت كاڵایەكی سیادی و سیاسی و ستراتیجییە و كاریگەری سیاسەتی ڕاستەوخۆ بەسەرەوە دیارە، زۆر جار دووبەرەكییە سیاسییەكان لە ڕێگای نرخی نەوت یەكلا دەكرێتەوە لە لایەن وڵاتە زلهێزە كان و وڵاتە بەرهەمهێنە گەورەكانی نەوت، لەبەر ئەوە نرخی نەوت نا جێگیری بەردەوامی پێوەو دیارە، جێگرەوەكانی نەوتیش خەریكە نرخیان دادەبەزێت بەهۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆجی، ئەم دوو هۆكارەش پێكەوە هەڕەشەن لە سەر نەوت وەك داهاتی سەرەكی هەرێمی كوردستان. لەبەر ئەوە پێویستە لە ماوەی كورت و مامناوەند حكومەتی هەرێم بتوانێت بە سوود وەرگرتن لە داهاتی نەوت كەرتەكانی تری ئابووری پەرەپێبدات و بنچینەی پەیكەرێكی ئابووری جۆراوجۆر و پتەو دابمەزرێنن و هەنگاو بە هەنگاو پشت بەستن بە نەوت كەمبكاتەوە تاكو خۆی لە قەیرانەكانی دارایی و ئابووری بپارێزێت كە بە هۆی دابەزینی نرخی نەوت و هۆكارەكانی تر ڕووبەڕووی ئابووری دەبنەوە.