پشكی كوردستان لە بودجەی 2019ی عێراق دا - خوێندنەوەیەكی شیكاریی

Jun 18 2019

پشكی كوردستان لە بودجەی 2019ی عێراق دا -	خوێندنەوەیەكی شیكاریی

شەماڵ نوری

ئابووریناس
ئەندامی ئەنجومەنی باڵای سەندیكای ئابووریناسانی كوردستان

دەستپێك :
بودجە بەگشتی لە عێراقدا دوور لە خواست و ویستەكانی خەڵكی كوردستان و عێراق ئامادەكراوە، بودجە هەرگیز گوزارشتی لە روئیا و ئەو دەستوورەش نەكردووە كە لە 80%ی گەلانی عێراق دەنگیان بۆ داوە. لە 2005 ەوە تا 2013 لە ناو یاسای بودجەدا هەرچی ماددە و بڕگەی تایبەت بە كورد هەبوو رێگری و ئاستەنگی خرایە بەردەم تا لە 2014 بەدرێژایی 4 ساڵ عێراق بودجەی رەوانەی كوردستان نەكرد، ئەمەش بە پێچەوانەی ئەو بنەمایەوە بوو كە عێراقی دوای رووخانی رژێمی بەعسی لەسەر بونیاتنراوە و كورد بەئامانجی ( شەراكەت و تەوازن و تەوافوق) گەڕاوەتەوە بۆ عێراق و بەشداری حوكمی كردووە، لە ئاكامی ئەم پێشێلكاریی و دژایەتیانە بارزانی رێبەرایەتی گەلی كوردستانی كردوو لە ریفراندۆمێكدا دەنگ بۆ سەربەخۆیی كوردستان درا، سەرەڕای سڕكردنی ئەنجامی ریفراندۆمەكە بەڵام بەغدا وەكو پیشەی هەمیشەیی سوپا و هێزی جوڵاند و هەرچی كارتی ئابووریش هەبوو هەر لە ئابڵوقە و داخستنی سنووری وشكانی و ئاسمانی و بڕینی شایستە داراییەكانی كوردستانەوە تا كۆمەڵكوژی كوردی دووزخورماتوو هەیە دژی خەڵكی كوردستانی بەكار هێنا، ئەوەبوو لە 16ی ئۆكتۆبەری 2017 دا لە دووزخورماتوو لە پێشێلكارییەكی دەستووری روون و ئاشكرادا عەبادی سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراق لە ڕێگەی ئەجندەی دەرەكییەوە سوپا و چەكدارانی حەشدی شەعبی بەكارهێنا و كۆمەڵكوژیان دژی خەڵكی سیڤلی كوردی ئەو شارە ئەنجام دا. دوای تێپەڕبوونی ساڵێك سەرۆك بارزانی بەسەردانێكی بۆ بەغدا پەیامی ئاشتی گەیاندە سەركردەكانی عەرەب ( شیعەو سوننە) و كۆمەڵێك دۆسێی گرنگی جوڵاند، لە گفتوگۆكانیدا راشكاوانە جەختی لەسەر كۆی ئەو كێشانە كردەوە كە لە نێوان هەرێم و عێراق هەڵپەسێردراون، بەمەش دەرگای گفتوگۆ كرایەوەو بەستەڵەكی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و عێراق ئاسایبووەوە تروسكایی لە بەردەم ئەگەرەی چارەسەرەكان دا دەركەوت، لە ناویاندا چارەسەری كێشەی بودجە و شایستە داراییەكانی كوردستان..
پشكی هەرێمی كوردستان لە بودجەی گشتی عێراقدا
پێشتر لە رێگەی رێكەوتنێكەوە لە زەمەنی ئەیاد عەلاوی دا پشكی هەرێمی كوردستان لە بودجەی گشتی عێراق بە لە 17% خەمڵێنرابوو، واتا بە یاسا دیاری نەكراوە بەڵكو تا ئەو كاتەی سەرژمێرییەكی گشتی لە عێراقدا ئەنجام دەدرێت ، لە بودجەی 2019 دا بەپێی ئەو سەرژمێرییە ناراستەوخۆیەی وەزارەتی پلاندانان ئەنجامی دابوو كە هەرێمی كوردستان بە ناوچە كێشە لەسەرەكانەوە گوایە لە 13.9%ی دانیشتوانی عێراق پێك دەهێنێت كە لە 12.6%ی بەر هەر سێ پارێزگای هەرێمی كوردستان ( هەولێر و سلێمانی و دهۆك ) دەكەوێت، هەڵبەتە ئەمە بە پشتبەستن بە هەندێك ئامارو داتای خەمڵێنراو لە ناویاندا پشتبەستن بە فۆرمی خۆراك، ئەو بڕە پارەیەی لە 12.6%ی كە دەنێردرێت دوای دەرهێنانی هەرسێ خەرجی (سیادی و حاكیمە و پەرەپێدانی پارێزگاكان) دێت واتە نزیكەی لە8.5% ئەو خەرجیانەی لەبودجەدا هاتووە، بەڵام دوای فشارێكی زۆر و هەوڵێكی چڕوپڕی سیاسی و پەرلەمانی و حكومی بەپاڵپشت بە فشارە نێودەوڵەتییەكان و رۆڵی بارزانی تێیدا توانرا ئەم رێژەیە ناراستەوخۆ زیاد بكرێت و موچەی فەرمانبەران و هێزەكانی پێشمەرگەش لە ململانێ سیاسییەكانی نێوان هەردوو حكومەتی هەرێم و عێراق دەربهێنرێت بەمەش:
1- مانگانە جێگیركردنی 454 ملیار دینار موچەی فەرمانبەران و 68 ملیار دینار موچەی پێشمەرگە ( 522 ملیار دینار) بەدەر لەمەرجەكانی ناردنی نەوتی كوردستان بۆ عێراق.
2- دیاریكردنی بودجەی بەكاربردن بۆ دامەزراوەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان.
3- زامن كردنی پشكی كوردستان لە بودجەی وەبەرهێنان – بودجەی پارێزگاكان.
4- لە خەرجی سەروەریی و حاكیمە ئەو خاڵانەی هەرێمی كوردستان نایانگرێتەوە پشكی كوردستان نەبڕن و بیدەن.
5- پشكی هەرێمی كوردستان لە قەرزە دەرەكییەكان بدرێت.
6- لە بەرامبەردا پێویستە هەرێمی كوردستان مانگانە 250 هەزار بەرمیل نەوت لە رێگەی كۆمپانیای سۆمۆوە رادەستی بەغدا بكات ، ئەگەر ئەمە جێبەجێ نەكرا حكومەتی بەغدا دەتوانێت ئەو بڕە پارەیەی كە نزیكەی 10 تریلیۆن دینارە ببڕێت بێ ئەوەی دەسكاریی موچەی فەرمانبەران و پێشمەرگە بكات.
هاتنی 522 ملیار دیناری موچە و لەپاڵ 378 ملیار دیناری داهاتی نەوتی هەرێم و 150 ملیار دیناری داهاتی ناوخۆ = 1 تریلیۆن و 50 ملیار دینار؛ گریمان موچەی فەرمانبەران + هێزەكانی پێشمەرگە 879 ملیار دینار بێت واتە ( حكومەت 153 ملیار دیناری بۆ دەمێنێتەوە ) ئەمەش بڕە پارەیەكی كەمە بۆ بەڕێوەبردنی هەرێم بەڵام ئەگەر بەرهەمهێنانی نەوت بۆ نزیكەی 500 هەزار بەرمیل نەوت بەرز بێتەوە ئەوا دۆخی ئابووری لە قەیرانی سیولەی نەختینەیی دەربازی دەبێت..

بودجەی گشتی عێراق
پرۆژەیەكی سیاسی دوور لە بنەما زانستی و ئابوورییەكانەوەیە
كاتێك باس و خوێندنەوە بۆ پشكی كوردستان لە بودجەی گشتی عێراق دەكەین ناكرێت بەبێ هەڵسەنگاندنی تەواوی بودجەكە بەتایبەتی( لایەنە سلبیەكانی) بتوانین شیكارییەكی زانستی و روئیایەكی روونمان بۆ داهاتوو دەست بكەوێت، سەرەتا دەبێت ئاماژە بەم ژمارەو تێبینیانە بدەین:
• داهاتی خەمڵێنراوی عێراق 105 تریلیۆن و 596 ملیارو 686 ملیۆن و 870 هەزار دینار، واتا گەورەترین بودجە لە مێژووی عێراقدا.( 97 تریلیۆن و 741 ملیار داهاتی فرۆشتنی نەوتە و ئەوی تر داهاتی نا نەوتی یە).
• خەرجی خەمڵێنراو 133 تریلیۆن و 107 ملیارو 616 ملیۆن و 412 هەزار دینار( 112 ملیار دۆلار).
• لەسەربنەمای هەناردەكردنی بڕی 3 ملیۆن و 880 هەزار بەرمیل نەوت داڕێژراوە و لە ناویدا 250 هەزار بەرمیل نەوتەكەی كوردستانیشی لەگەڵدایە، لە كاتێكدا دەبووایە لەم ساڵدا ئەو بڕە نەوتەی كە عێراق دەیفرۆشێت وەكو ساڵی رابردوو نەبێت و زۆر زیاتر بووایە، چونكە لە راپۆرتی مانگی یەكی ئەمساڵدا دەردەكەوێت كە ناردنە دەرەوەی نەوت و فرۆشتنی نەوت زۆر رووی لە زیاد بوون كردووە.
• نرخی بەرمیلێك نەوت بە 56 دۆلار خەمڵێنراوە( بەنرخی ئاڵوگۆڕی 100 دۆلار بەرامبەر 118.200 دینار).
• كورتهێنانی بودجەی گشتی نزیكەی 27 تریلیۆن و 537 ملیار و 929 ملیۆن و 542 هەەزار دینارە ( زۆر زەحمەتە بتوانرێت كورتهێنان چارەسەر بكرێت مەگەر لە رێگەی قەرزەوە یاخود خەرج نەكردنی هەموو ئەو بڕە خەرجیانەی كە باس كراوە، چونكە عێراق بەردەوام تەنیا توانیوێتی لە 80-85%ی ئەو بودجەیەی خەرج بكات كە ئاماژەی پێداوە).
• خەرجیەكانی وەبەرهێنان تەنیا لە 25-28%
• بڕی تایبەت بە 522 ملیار دینار.
• ئەگەر هەرێمی كوردستان رۆژانە 250 هەزار بەرمیل نەوتەكەش رەوانەی بەغدا نەكات ئەوا بەغدا پابەندە بە ناردنی 522 ملیار دینارەكەی موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان و هێزەكانی پێشمەرگە، بەڵام ئێستا هەندێك لە لایەنە سیاسییەكانی نەیاری كوردو شۆڤێنیەكان و نەیارانی عادل عەبدلمەهدی دەیانەوێت شەقام لە دژی سەرۆك وەزیران بجوڵێنن بەوەی هەرێم لە بەرامبەر ناردنی موچەی فەرمانبەران نەهاتۆتە پێشەوەو دەبێت 250 هەزار بەرمیل نەوتەكە تەسلیمی بەغدا بكرێت.
بە شێوەیەكی گشتی دەتوانین كەموكورتیەكانی بودجەی گشتی عێراق بۆ ساڵی 2019 لەم خاڵانەدا كورت و پوخت بكەینەوە:
1- ئەم بودجەیە لەلایەن حكومەتێكی كاربەڕێكەری پێشووی عەبادی ئامادەكراوەو تەنانەت نەك كۆپی بودجەی 2017و 2018ی حكومەتەكەی عەبادییە بەڵكو كۆپیەكی خراپی بودجەی ساڵانی پێشووتریش بوو بەكەمێك دەسكارییەوە، هەربۆیە بودجەكە گەڕێنرایەوە بۆ حكومەت و بەو فشارو هەوڵانەی پێشوو باسمان كرد بۆ ئەمساڵ توانرا تاڕادەیەك پشكی هەرێمی كوردستان بەرز بكرێتەوە.
2- بودجەی عێراق بە شێوەیەكی گشتی بودجەیەكی رەیعی یە و پشت بە داهاتی پێترۆ دۆلار دەبەستێت، ئەم جۆرە داهاتانە ئابوورییەكی سەقامگیری لێ دروست نابێت، كەواتە لە دۆخێكی ناسەقامگیردا هەرگیز ناتوانرێت پلان و بەرنامەكانی دەوڵەت وەكو خۆی جێبەجێ بكرێت، هەربۆیە لە باشترین حاڵەتدا عێراق وەكو ساڵانی پێشوو تەنیا 80-85 تریلیۆن دیناری بۆ خەرج كراوە.
3- لە بەرنامەی حكومەتەكەی عادل عەبدولمەهدی سەرۆك وەزیرانی عێراقدا هاتووە كێشەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و عێراق بەپێی دەستوور و یاسا چارەسەر دەكرێت، كەچی لەو بەشەی كە تایبەتە بە پشكی هەرێمی كوردستان و بڕگەو ماددەكانی تر چەندین پێشێلكاریی ئاشكرای دەستووریی تێدایە، لە لایەكی ترەوە بودجەش بە هەمان شێوە هەروەكو لەبەرنامە حكومییەكەی دەردەكەوێت كێشەكانی نێوان هەرێم و عێراقی بەشێوەیەكی گشتگیر باس كردووە و وردەكاریی و میكانیزمی جێبەجێكردنی تێدا نییە، بەمەش لە ستراتیژییەت و زانستی پلاندانان دووردەكەوێتەوە، كە دوو بنەمای گرنگی دەوڵەمەندی و گرنگی هەموو بودجەیەكن، هەربۆیە لە رێگەی جێگیركردنی موچەی فەرمانبەران و هێزەكانی پێشمەرگە كەمێك شوێنەوارە خراپەكانی ئەم حاڵەتەی كەم كردەوە( مانگانە 454 ملیار دینار بۆ موچەی فەرمانبەرانی هەرێمەو 68 ملیاری دیكە بۆ موچەی پێشمەرگەیە كە كۆی گشتی دەگاتە 522 ملیار دینار مانگانە).
4- سەرۆك وەزیرانی عێراق كە زۆر جەخت لەسەر چەمكی هاوڵاتیبوون و مافەكانی دەكاتەوە، بۆ ئەم مەبەستەش لە بەرنامە حكومیەكەیدا پشتی بە راپۆرت و نیشانەكانی گەشەی پەرپێدانی بەردەوام بەستبوو كە سوودی لە رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و ئاژانسە مرۆییەكان وەرگرتووە، كەچی بودجەكە زۆر گشتگیرە و مومكین نییە بەپێی ئەو پلانی جێبەجێكردنەی لە بەرنامە حكومیەكەی دیاریكردووە بەبودجەیەكی وا جێبەجێ بكرێت.
- بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە وەزارەتی دارایی عێراق هەوڵی زیادكردنی بودجەی پرۆژەی پەرەپێدانی پارێزگاكانی داوە و لەو بڕە پارەیەش لە 70%ی بۆ پرۆژە بەردەوامەكانەو لە 30% بۆ پرۆژەی نوێ یە.
5- شەقامی عێراقی ئامادەیی چاوەڕوانی نەماوەو ئەگەری زۆر هەیە لە هاوینی ئەمساڵدا دووبارە خۆپیشاندان و ناسەقامگیرییەكان دەست پێبكاتەوەو زیانی گەورە بگەیەنێت بە وادەی جێبەجێكردنی ئامانج و مەبەستەكانی بەرنامە حكومییەكە و جێبەجێكردنی هەموو بڕگە و ماددەكانی ناو پرۆژە یاسای بودجەكە پەكبخرێت.
6- عێراق بەهۆی ململانێكانی نێوان ئەمەریكاو ئێرانەوە بەدۆخێكی ناسەقامگیری سیاسی تێپەڕ دەبێت و جوڵەیەكی مەترسیدار لە دژی سەرۆك وەزیران ( عادل عەبدولمەهدی) دەستی پێكردووە، ناسەقامگیری سیاسیش ناسەقامگیری ئابووری و دارایی بە دوای خۆیدا دەهێنێت.
بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە ئەمساڵ خەرجی زیاتر بۆ هەرێمەكان خەرج دەكرێت بە تایبەتی دوای ئەوەی لە 5%ی پێترۆ دۆلاری لە بودجەكەدا تەرخانكردووە بۆ هەموو ئەو شارانەی كێڵگەی نەوت و پاڵاوتگەی پێترۆڵی تێدایە، واتا پارێزگای بەسرە پشكێكی باشی بەردەكەوێت، ئەمە وێڕای بەرزكردنەوەی خەرجیەكانی تەندروستی و خۆراك و پەروەردە.. مەسەلەی پێترۆ دۆلار بۆ ئەو ناوچانەی نەوتی لێ بەرهەم دەهێنرێت بە تایبەتی لە پارێزگای كەركوك روون نییە .

7- بودجەكە زیاتر بودجەیەكی بەكارخستنە نەك بودجەیەكی وەبەرهێنان، بە تایبەتی كە بەرێژەی لە 76% جەخت لەسەر بواری بەكارخستن دەكات. تەنانەت دەست پڵاوی لە بودجەی بەكارخستن بەروونی دیارە ئەمە لە ئابووریدا پێی دەوترێت ( هەڵاوسانی بودجەی بەكارخستن و كەمی بودجەی وەبەرهێنان). بۆ نموونە لە یاساكەدا 43 تریلیۆن دیناری بۆ 2 ملیۆن و 990 هەزار فەرمانبەر بە پلەی وەزیفی جیاواز دانراوە.
8- زیادەڕۆیی تێدایە كاتێك لە دیاریكردنی بەهای بەرمیلێك پێترۆڵ پشتی بە شیكاری و پێشبینی ئابووری وا بەستووە كە بەهاكەی هەر لە بەرزبوونەوەدایە، ئەم بودجەیە بە شێوەیەكی گشتی بەهای بەرمیلێك پێترۆڵی بە 56 دۆلار خەمڵاندووە، لەكاتێكدا هەمووان بینیمان دوور لە هەموو پێشبینیەكان كاتێك ئەمەریكا گەمارۆی لەسەر هەناردەكردنی نەوتی ئێران و كەرتی دارایی ئەو وڵاتە دانا لەبری ئەوەی بەهای نەوت بەرز بێتەوە هاتە خوارەوە، بەمەش بودجەكە كورتهێنانی بە جیاوازی نرخی بەرمیلێك پێترۆل تێدایە، هەربۆیە بودجەی گشتی بە بڕی 27.53 ملیار دینار كورتهێنانی تێدایە .
9- ئاماژە بە چۆنیەتی خەرجكردن یاخود دانانی ئەو جیاوازییە نێوان نرخی بەرمیلێك پێترۆڵ نەكردووە كە لە بودجەكەدا هاتووە لەگەڵ نرخی تێكڕای بەرمیلێك پێترۆڵ لە جیهاندا كە چۆن لەناو سندوقێكدا دادەنرێت یاخود بەچی شێوازێك لە بودجەی تەكمیلی دا خەرج دەكرێتەوە .
10- بەپێی پێویست گرنگی بەكەرتەكانی ( تەندروستی و پەروەردەو خوێندن و خزمەتگوزارییەكانی كارەبا و ئاوو ئاوەڕۆ ..) نەداوە لەبەر زۆری خەرجیەكانی بەكارخستن. لەكاتێكدا رێژەی بێكاری لەعێراقدا گەیشتووەتە 31% و بێكاریی رووپۆشراویش زۆر لەو رێژەیە زیاترە ، ئەمە وێڕای ئەوەی داتاكانی بواری هەژاریش مەترسیدارن بەوەی لە 45%ی خەڵكی عێراق لەخوار هێڵی هەژاریدان و كەرتەكانی پەروەردەو تەندروستی و كارەباو ئاوو ئاوەڕۆ و ژینگە زۆر خراپ بوون و نەخوێندەواریی بە شێوەیەكی سەرسوڕهێنەر رووی لە زیاد بوون كردووە، بەمشێوەیە بودجەی گشتی عێراق بۆ ساڵی 2019 بەهیچ شێوەیەك گرنگی بە چارەسەركردنی گرفتە كۆمەڵایەتیەكان نەداوە كە بریتییە لە( هەژاری – بێكاری – خزمەتگوزاریی تەندروستی- پەروەردە- نیشتەجێبوون- كۆچكردنی نێوخۆ – هاتوچۆ- كارەباو ئاوو ئاوەڕۆ..).
- بۆ چارەسەركردنی ئەم بڕگەیە لە بودجەدا خەرجیەكانی وەزارەتەكانی تەندروستی و پەروەردەو دابینكردنی خۆراك و دەرمانی زیاد كردووە، بەڵام هێشتا بەپێی پێویست نییە بۆ نموونە بۆ دروستكردنی قوتابخانە تەنیا 1 ملیار دیناری تەرخان كردووە..
11- ئەو بەشە كەمەی بۆ بودجەی وەبەرهێنانیش دانراوە نازانرێت بەچی سیستەمێك كاری بۆ دەكرێت.
12- بودجەكە زۆر گرنگی بە مەركەزیەت داوە بەوەی خەرجیە سیادییەكانی زیاد كردووەو شێوازو بەرنامەو رێگای شۆربوونەوەی دەسەڵاتەكانی بۆ خوارەوە سنووردار كردووە. بۆ نموونە حكومەتی عێراق لە ساڵی 2005 تاكو 2018 خەرجی سەروەریی زیاد كردووە دەتوانین بڵێین لە 40%ی داهاتی عێراق بۆ ئەم خەرجیانە رۆشتووە بەڕادەیەك هەردوو خەرجیەكەی سیادی و حاكیمە نزیكەی 48 تریلیۆنی بۆ دانراوە و تەنیا 2-3 تریلیۆنی بۆ پەرەپێدانی هەرێمەكان تەرخان كردووە، ئەمە وێڕای ئەوەی 43 ملیار دینار بۆ موچە تەرخان كراوە.
13- ناوهێنانی پارێزگاكانی ئەربیل و سلێمانی و دهۆك لەبری هەرێمی كوردستان كە ئەمەش پێشێلكارییەكی روونی دەستووریی بوو، تەنانەت دووبارە باسی پارێزگای هەڵەبجە نەكرابوو، راستە هەموو ساڵێك لە كۆتایی دا ئەم نووسینە راست دەكرێتەوە بەڵام بەردەوامبوون لە ناوهێنانی پارێزگاكان پێشێلكاریی دەستوورییەو رەنگە لە بودجەی 2020 دووبارە بێتەوە.

14- زیادەڕۆیی لە بەخشینەوەی ئیمتیازاتەكانی تێدایە بە تایبەتی بۆ سەرۆكایەتیەكان و وەزیرو پەرلەمانتاران و پلە تایبەتەكان.
15- 21 وڵات قەرزی جۆراوجۆر بەسوود و بێ سوود و بەمەرجدار داوە بەعێراق ، لە بودجەدا باسی ئەم قەرزانەو زیادە پارانە نەكراوە، لە كاتێكدا بۆ ئەمساڵ لە پەرلەمان یاسایەك بۆ پەرەپێدان و بونیاتنانەوەی ژێرخان دەردەچێت و رەنگە عێراق قەرزی زیاتر بۆ ئەم مەبەستە وەرگرێت. لەكاتێكدا عێراق ئەو قەرزانەی دەرەكی و ناوخۆ كە دایناوە وەریبگرێت دەگاتە 11 تریلیۆن دینار واتە 10 ملیار دۆلار، لەو قەرزە زۆرانەی عێراق كردوویەتی زۆربەی لە ژێرخانی ئابووری تەواویی عێراقدا خەرج نەكراوە بەڵكو لەناو خەرجی سیادیی بۆ پڕچەككردنی سوپاكە بەفیڕۆدراوە، تەنانەت لەمساڵدا كەدایناوە بە بڕی 10 ملیار دۆلار قەرزی دەرەكی و ناوخۆیی بكات ئاماژە بەوە نەكراوە ئەو قەرزانە چۆن پشكی هەرێمی كوردستانی لێدەدات، بەڵكو بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنان و خەرجیەكانی سەرفی دەكات كە لەمەشدا هەرێمی كوردستان ناراستەوخۆ لەو قەرزانە زۆر كەمی دەستدەكەوێت.

16- زیادكردنی بڕگە سیادییەكانی ناو بودجە بۆ زیاتر لە 111 بڕگە ، كە ئەم خەرجییانەی سەروەریی ( نفقات سیادی) بەهۆی زیادكردنی بڕگەكانی لە 95 بڕگەوە بۆ 111 بڕگە پشكی كورد بۆ لە 8% كەم دەبێتەوە ، لە كاتێكدا كورد هیچ دەسەڵاتێكی لە كۆنتراكتەكانی پڕچەك كردنی سوپای عێراق و گرێبەستەكانی نەوت و بانكی ناوەندی و هەموو جومگە هەستیارەكانی دیكەی نەبێت كە بە ملیارەها دۆلار گەندەڵی تێدا دەكرێت.. ئەی ئەمە پەیوەندی بە بەشێك لە داهاتی كوردیشەوە نییە .


17- لەهەمووی مەترسیدارتر ئەوەیە كە شیعەكان بە ئەنقەست ژمارەی دانیشتوانی عێراقیان زیاد كردووە بۆ ئەوەی لەدەسەڵاتی سیاسی و ئابووریدا پشكی زیاتریان بەركەوێت ، هەربۆیە گومانێكی زۆر هەیە بەوەی ژمارەی دانیشتوانی عێراق 38.5 ملیۆن كەس بێت.
چاوپێكەوت و هەوڵە دیبلۆماسیەكانی بارزانی لەگەڵ سەرۆك و سەركردەكانی عێراق و وەزیرانی دەرەوەی ئەمەریكا و كۆماری ئیسلامی ئێران و باڵێۆزو كاربەدەستانی باڵای جیهان گەڕانەوەی بودجە بۆ حكومەت و دەسكاریكردنی بڕگەی تایبەت بە موچەی فەرمانبەران و هێزەكانی پێشمەرگە و قووتی خەڵكی لێكەوتەوە، ئەمە وێڕای ئەوەی عێراق بە تەنیا بە 7 تریلیۆن دینار لە كێشەكانی كوردستان دەربازی دەبێت لە كاتێكدا لە حكومەتی پێشووی عێراق 40 ملیار دۆلاری لە گەنجینەی عێراق خەرج كراوەو 40 ملیار دۆلاری دیكەشی قەرز كردووە.. بۆ ئەمساڵ توانرا لە یاسای بودجەكەدا بەدەسكاریكردنی چەند بڕگەیەكی ناو بودجەكە بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی بەدەرهێنانی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم و هێزەكانی پێشمەرگەوە هەیە تارادەیەك بڕە پارەیەكی باش بۆ هەرێمی كوردستان بهێنرێت. كە لەپاڵ داهاتی نەوت و ناوخۆدا هەلێكی باشە بۆ دەربازبوون لە قەیرانی دارایی، سەرەتایەكی باشە بۆ كردنەوەی دەروازەی چارەسەركردنی سەرجەم كێشە هەڵپەسێردراوەكانی دیكەی نێوان هەرێم و عێراق بە تایبەتی چارەسەركردنی ناوچە جێناكۆكەكان( ماددەی 140ی دەستوور)و (كێشەی نەوت).



دەرئەنجام
سەرەتا پێویستە دان بەو راستیەدا بنێین كە بودجە لە عێراقدا نەخشە ڕێگاو روئیایەكی ئابووریی و سیاسی نییە، چونكە پرۆژەكەو پرۆسەكەش بە سیاسی كراوەو رۆڵی دامەزراوەكانیشمان بەو رادەیە نییە تا ئەكادیمیانەو زانستیانە باسی ئەم بابەتە بكەن، هەربۆیە بۆ چارەسەركردنی هەر كێشەیەك لە نێوان كوردستان و عێراقدا پێویستە سەرەتا هێمنی بارودۆخی سیاسی لە نێوان هەرێم و مەركەزدا پارێزگاری لێبكرێت، سەرۆك بارزانی ئەو رۆڵەی گێڕاو گرژییەكانی نێوان هەولێر و بەغدای كەم كردەوەو لەمەشدا عادل عەبدولمەهدی دەرفەتێكی گرنگ بوو، دواترا رۆڵی پەرلەمان و حكومەت هات كە دوو تەوەرەی سەرەكی لەخۆگرتبوو :
1- چارەسەركردنی كەموكورتیە گشتیەكانی ناو پرۆژە یاسای بودجەكە وەكو كێشەكانی دیاریكردنی نرخێكی بەرزی نەوت لەوەی چاوەڕوان دەكرێت- چونكە كێشەی پووكانەوەی گەشەی ئابووری جیهانی لە نیوەی ئەمساڵدا ( گەشەكە لە 3.5 ەوە بۆ 3.2 دێتە خوارەوە )كە ئەگەری هەیە رووبدات و نرخی نەوت بهێنێتە خوارەوە( ئەمەش هەموو ئەو ئەگەرانە لە ناو دەبات كە باس لە بەرزكردنەوەی سەقفی بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق دەكات)- تێبینی لەسەر دیاریكردنی هەمان بڕی فرۆشتنی نەوتی ساڵی رابردوو- كێشەو ململانێ توندەكانی جیهان لە ناوچەكەو عێراقدا- ململانێی ئەمەریكی و ئێرانی لەناوچەكەدا- چارەسەرنەكردنی بودجەیەكی رەیعی و كورتهێنان و بودجەیەكی بەكارخستن نەك بودجەی وەبەرهێنان، هەروەها ئەو قەرزە دەرەكی و ناوخۆییانەی كە بڕیارە عێراق لەماوەی ئەمساڵدا وەریگرێت بڕەكەی دەگاتە 11 تریلیۆن دینار واتا 10 ملیار دۆلار ئەگەر پێتوو زیاتر لە بوارەكانی وەبەرهێنان و بونیاتنانی ژێرخاندا خەرج بكرێت ئەنجامێكی باشی دەبێت.
2- بەدواداچوونی زامنكردنی ماف و ئیمتیازاتە دەستووری و یاساییەكانی تایبەت بە هەرێمی كوردستان لەناو بودجەكەدا، ئەمەش بەدوو ڕێگا :
• هەماهەنگی زیاتر لەنێوان هەردوو حكومەتی هەرێمی كوردستان و عێراق هەبێت بۆ چارەسەركردنی سەرجەم ئەو كێشەو گرفتانە، بە تایبەتی لەكابینەی نوێی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا.
• نوێنەرانی كوردستان لە رێگەی لێژنەكانی ناو پەرلەمان هەوڵی خۆیان دا بە گفتوگۆ یاخود دانوستاندن بۆ چارەسەركردنی گرفت و كەموكوڕییەكان .
3- بەهێزكردنی ئەو هەماهەنگییە باشەی كە ئێستا لەنێوان پەرلەمانتاران و وەزیری دارایی هەیە.
ئەوەی پەیوەندی بە هەرێمی كوردستانیشەوە هەیە دەبێت حسابێك بۆ مافە دەستووری و یاسایی و ئابووری و داراییەكانی كوردستان بكرێت، ئەمەش بەو پێیەی ئێستا پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا رووی لەباشی كردووە، واتا مومكین نییە كورد بتوانێت لە حكومەتێكدا كە 3-4 وەزیری هەیە بەرامبەر 20 وەزیر یاخود لە پەرلەمانێكدا كە كەمینەیە بتوانێت بەفشار یاخود بەدەنگدان رەچاوی ئەو تێبینی و رەخنانەی كورد بكرێت، هەربۆیە بە شێوەیەكی گشتی دوای دەسكاریكردنی بودجەو جێگیركردنی مافەكانی موچەی فەرمانبەران و پێشمەرگە دوور لە ململانێ و ناكۆكییە سیاسییەكان و بەدەر لە مەرجەكانی ناردنی 250 هەزار بەرمیل نەوت و وا چاوەڕوان دەكرێت دۆخەكە بگۆڕێت و چارەسەری زۆر لە كێشەو گرفتەكان بكرێت، بەڵام لە ماوەی 100 رۆژی حكومەتەكەی دكتۆر عادل عەبدولمەهدیدا گۆڕانكارییەكی ئەو تۆ رووینەداوە، بەتایبەتی دوای ئەوەی ئەو حكومەتە ناچارە خۆی لە هەموو ئەو دۆسێ و بابەتانە بەدوور بكرێت كە هەستیارەو جێگای ناكۆكی توندی نێوان لایەنەكانە، لەمەشدا ئەم بۆچوونە هەموو ئەو گۆڕانكارییانەش دەگرێتەوە كە پێویستە لە بودجەدا ئەنجام بدرێت، بە تایبەتی كێشەكانی نێوان مەركەز و هەرێم و گەندەڵی و خەرجییە زەبەلاحەكانی حەشدی شەعبی و چەندین بڕگەو ماددەی یاسایی دیكەی ناو بودجە. ئەمە وێڕای رێگرییەكانی جێبەجێكردنی بەش و بڕگەو ماددەكانی ناو بودجەكە، هەروەها بودجە بەو شێوەیەی ئێستا ناتوانێت لە بودجەیەكی رەیعی یەوە كە پشتی بە داهاتی پێترۆڵ بەستووە بەرەو بودجەیەكی فرە داهات ئاراستە بكرێت. لە ئابووری رەیعی دا و لەوڵاتێكی ناسەقامگیردا هیچ كەسيك دەسەڵاتی نییە لەسەر ئاراستەكردنی ئەمجۆرە ئابوورییە و پێشبینی كردنی ئەگەری كەوتنەوەی رووداوەكان و بەڕێوەبردنی مەترسیەكان لە ئابوورییەكی لەم چەشنەدا مەحاڵە، هەرچی بابەتی زیادكردنی پشكی كوردستانە لە بودجەی گشتی عێراق و پرسی بەرهەمی پێترۆڵی كوردستان و ناردنە دەرەوەو گرفتەكانی تری نێوان هەرێم و عێراق هەیە، چۆتە قاڵپی پرسە سیاسییەكانەوەو پێویستە لەو چوارچێوەیەدا چارەسەر بكرێت.
بەشێوەیەكی گشتی هەرێم بەو بڕە پارەیەی لە بەغدا بۆی دێت لەگەڵ داهاتی نەوت و غاز و ناوخۆ و یارمەتی ئەمەریكا بۆ هێزی پێشمەرگە دەتوانێت لە گرفتی كەمی سیولەی نەختینەیی دەربازی بێت، بەڵام بۆ بونیاتنانی ژێرخان و پرۆژەی گەورە پێویستی بە چاكسازیی و داهاتی دیكەیە، بەمەش هەرێم لە قەیران دەربازی دەبێت، بەڵام بۆ بەڕێوەبردنی ئابووری پێویستی بە چاكسازیی و هەنگاوی خرایە. دەبێت هەموو ئەگەرەكان لەبەرچاو بگیرێت و پلان و بەرنامەی A و B و C مان هەبێت،. ئەو بڕە پارەیەی ئەمساڵیش بڕیارە بنێردرێت بۆ كوردستان دەتوانرێت لە قەیرانی دارایی دەربازمان بكات و گەرپێتوو دەست بە پرۆسەی چاكسازیی ئابووری و كارگێڕی بكەین هەلێكی باشە بۆ راستكردنەوەی ئابووری و گەیشتن بە حوكمڕانیەكی باش و بونیاتنانی ژێرخان و دانەوەی قەرزە دەرەكی و ناوخۆییەكان كە هەندێك زانیاری بە 17 ملیار دۆلاری مەزەندە دەكەن، بۆیە دانەوەی قەرزەكان كارێكی ئاسان نییە، بەڵام ئاستەمیش نییە، مەترسیەكە لەوەدایە حكومەتی هەرێمی كوردستان پشتی بە عێراق و فرۆشتنی نەوت بەستووە، لەكاتێكدا عێراق خۆی 130 ملیار دۆلار قەرزارەو4 ملیۆن ئاوارە چاوەڕوانی گەڕانەوەن بۆ شارو شارۆچكەو گوندە و شوێنە وێرانبووەكانیان، واچاوەڕوانیش دەكرێت لەهاوینی ئەمساڵدا لە موسڵەوە تا بەسرا خەڵكی بڕژێنە سەرشەقامەكان و دۆخێكی ناسەقامگیری خراپی لێ بكەوێتەوە، بە تایبەتی دوای ئەوەی حكومەت نەیتوانیوە لانی كەمی داواكاری خۆپیشاندەرانی ساڵی رابردوو جێبەجێ بكات و پەرلەمانی عێراقيیش پەرلەمانێكی شڵۆقەو پێویستی بە پشتگیری شەقامە، ئەگەر لەسەر حسابی سەقامگیری حكومەت و دۆخەكەش بێت. لەناوخۆی كوردستانیشدا ئەمڕۆ تاڕادەیەك لە قەیرانی دارایی رزگارمان بووە بەڵام بۆ ڕزگاربوون لە دەست دێوەزمەی قەیرانی ئابووری پێویستە حزبەكانی كوردستان لە پێناوی ئینتمای گەل و نیشتمانە بێدۆستەكەیاندا سازش بۆ گەلەكەیان بكەن، هەر هیچ نەبێت پێكەوە دەست بدەنە باڵی گەلەكەیان و بەسەر پشتی ئەم كەشتییەی كابینەی نوێوە، هەمووان بەرەو كەناری ئارامی ببەن، پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت دەرفەتێك دەبێت بۆ نزیكبوونەوەی زیاتری نێوان هەردوو حكومەتی هەرێم و عێراق و كەمكردنەوەی فشارەكانی سەر سەرۆك وەزیرانی عێراق و هەموو پێشبینیەكان بەرەو ئەو ئاراستەیە دەچن كە هەرێمی كوردستان ئەو 250 هەزار بەرمیل نەوتە تەسلیمی عێراق بكات و تا مانگی 10 ی ئەمساڵ كە وادەی دووبارە داڕشتنەوەی بودجەی 2020 هاتنی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم ئاستەنگی وا گەورەی نەیەتە بەردەم ،بەڵام دەبێت بۆ بودجەی 2020 هەرێمی كوردستان هەنگاوی جیددی بنێت ، چونكە نەیارانی كورد و شۆڤێنی و توندڕەوەكانی ناو پەرلەمان و شەقامی عەرەبی مومكین نییە دووبارە رەزامەندی لەسەر ناردنی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم بدەن بێ ئەوەی داهاتی نەوتی هەرێم تەسلیمی عێراق نەكرێت، زۆر لە شارەزایانی ئابووریش وای دەبینن لە بەرژەوەندی كوردە ئەو 250 هەزار بەرمیل نەوتە تەسلیمی عێراق بكات و تەواویی پشكی بودجەكەی لە بەغداوە بۆ بێت. لە ساڵی 2020 ئەگەر هەرێم پارەی 250 هەزار بەرمیل نەوتەكە تەسلیمی عێراق نەكات ئەوا پەرلەمانتارە عێراقیەكان قبووڵ ناكەن ئەو بڕە پارەیەش بۆ موچە بدرێت، بگرە ئێستا مەسەلەی داهاتی خاڵە سنووریی و گومرگیەكانیشیان هێناوەتە پێش و دەڵێن دەبێت پارەی ئەو خاڵە سنوورییانەش بێت ئەوكاتە رازی دەبین لەسەر ناردنی پارە، بۆیە باوەڕناكەم ئەوەی ئەمساڵ لە یاسای بودجە بۆ هەرێمی كوردستان رازی بوون لەساڵی داهاتوو رازی بن ئەگەر پێتوو لە مانگی داهاتوو حكومەتی هەرێمی كوردستان نەیەتە سەر هێڵ و گرفتی نەوت و غاز و داهاتی گومرگی چارەسەر نەكرێت كێشە بۆ پشكی هەرێم لە بودجەی 2020 دروست دەبێت.