رۆژگاری نادڵنیایی ئایا دیموكراسی توانای خۆ رزگاركردنی هەیە ؟

Jun 18 2019

رۆژگاری نادڵنیایی ئایا دیموكراسی توانای خۆ رزگاركردنی هەیە ؟

هێمن غەنی

وەرگێڕان

لە ماوەی دەیەی رابردوودا، زۆرێك لەو وڵاتانەی كە پەراوێزێكی دیموكراسییان تێدابوو، زیاتر و زیاتر بە ئاراستەی خۆسەپێنیدا ملی رێیان گرتووە.
ئەوەتا باسكی بزووتنەوە پۆپۆلیستە خۆسەپێنە رەگەزپەرستەكان ئەوەندە بەهێز بووە كە بوونەتە هەڕەشە بۆ سەر دیموكراسیەتێكی درێژخایەنی تەندروست لە چەند دیموكراسیەتێكی دەوڵەمەند و دێریندا، لە نێویاندا فەڕەنسا، ئەڵمانیا، هۆڵەندا، سوید، بەریتانیا و ئەمریكا. كەواتە پێویستە تا چ راددەیەك ئێمە لە ئاست ئایندەی دیموكراسیدا نیگەران بین؟
هەواڵە خۆشەكە ئەوەیە لەوەتەی دیموكراسیی نوێنەرایەتی هاتۆتەئاراوە، ئەوا لە گەشەكردن و بڵاوبوونەوەدایە و هێزەكانی مۆدێرنیزەكردن بوونەتە هۆی بەرەوپێشچوونی. هەمیشە پاش پێشڕەویكردن و بەرەوپێشچوونیشی، دووچاری نشوست و پاشەكشە بۆتەوە، بەڵام دەرئەنجامە كۆتاییەكەی بریتی بووە لە زۆربوونی ژمارەی وڵاتە دیموكراسییەكان، كە لە سەدەی نۆزدەدا چەند وڵاتێكی كەمی دیموكراسی هەبوون، بەڵام لە ئێستادا بووەتە 90 دەوڵەتی دیموكراسی. هەواڵە ناخۆشەكەش ئەوەیە جیهان رووبەڕووی توندترین پاشەكشەی دیموكراتی بووەتەوە لە دوای سەرهەڵدانی فاشیزمەوە لە ساڵانی سییەكاندا.
هۆكارە راستەوخۆكانی هەڵكشانی پشتیوانی بۆ خۆسەپێنی و بزووتنەوە پۆپۆلیستیە رەگەزپەرستەكان پەیوەستن بە كاردانەوە لە بەرامبەر پرسی كۆچبەراندا و (لە بەرامبەر پرسی پەیوەست بە هەڵكشانی یەكسانیی رەگەزی لە ئەمریكادا). ئەم پەرچەكردارە چڕتر بووەتەوە بەهۆی گۆڕانی خێرای كەلتووری و داكشانی دڵنیابوون لە دەستكەوتنی كار لە زۆرێك لە بەشەكانی جیهانی گەشەكردوودا. ئاڵوگۆڕە كەلتووری و دیموگرافییەكان بوونەتە هۆی ئەوەی دەنگدەرە بەتەمەنەكان چیتر هەست نەكەن لەو وڵاتەدا دەژین كە تێیدا لەدایكبوون. هەروەها وڵاتانی داهات بەرز خۆیان لەگەڵ ئەو تەكنەلۆجیایەدا دەگونجێنن كە جێی كار دەگرنەوە، وەك ژیری دەستكرد، كە راستە رەنگە سەربكێشن بۆ ئەوەی خەڵكی تەندروستر و دەوڵەمەندتر بن، بەڵام رەنگە دەرئەنجامەكەش بەو ئاراستەیەدا بێت كە جڵەوی تێكڕای ئابووری بكەوێتە دەستی لایەنی براوە. لەگەڵ ئەوەشدا، داكشانی دیموكراسی شتێكی حەتمی نییە. چونكە هەڵكشانی گەشەكردن زۆربەی وڵاتە گەشەكردووەكانی بە ئاقار و ئاراستەی دیموكراسیدا بردووە، ئەگەرچی هەروەك هەمیشە بە هێڵێكی راست بەرەوپێش نەچووە. هەروەها لە جیهانی گەشەكردووشدا، تەنیا ئەو كاتە تەوژمی خۆسەپێنیی ئێستا بەردەوام دەبێت، كە ئەگەر هاتوو كۆمەڵگە و حكومەتەكان شكستیان هێنا لە چارەسەركردنی هۆكارە بنەڕەتییەكانی. ئەگەر چەند هاوپەیمانێتییەكی سیاسی سەرهەڵبدەن بۆ پێچەوانەكردنەوەی تەوژمی نایەكسانی و كار لەسەر ئەوە بكەن كە سوودەكانی بە میكانیكیكردن بە شێوەیەكی بەربڵاو دابەش بكرێن، ئەوا دەتوانن دیموكراسی بگەڕێننەوە سەر سكەی خۆی. بەڵام ئەگەر جیهانی گەشەكردوو لەسەر ئەو رەوتەی ئێستای بەردەوام بێت، ئەوا دیموكراسی بەرەو داكشان و پووكانەوە دەچێت. واتە ئەگەر داكشانی دیموكراسی شتێكی حەتمی نەبێت، ئەوا بوژانەوەی دیموكراسیش شتێكی حەتمی نییە.
لە رێی داواكارییەكی جەماوەرییەوە
لە ماوەی دوو سەدەی رابردوودا، هێزەكانی مۆدێرنیزەكردن بوونە پاڵنەری بڵاوبوونەوەی دیموكراسی. لە كاتێكدا كە شارنشینی و بەپیشەسازیبوون وڵاتان دەگرنەوە، ئەوا ئەو خەڵكانەی پێشتر لە وڵاتەكەدا پەرت و بڵاو بوون، بەرەو شار و شارۆچكەكان چوون و پێكەوە دەستیان كرد بە كاركردن لە كارخانەكاندا. ئەمەش بواری بۆ رەخساندن بۆ ئەوەی پەیوەندی لەگەڵ یەكتردا بكەن و خۆیان رێكبخەن و گەشەكردنی ئابووری – كە پاڵنەر و بزوێنەرەكەی بە پیشەسازیكردن بوو- بووە هۆی ئەوەی تەندروستر و دەوڵەمەندتر بن. ئاسایشی ئابووری و جەستەیی بۆوە هۆی ئەوەی نەوەكانی دواتر بایەخ و گرنگییەكی زیاتر بدەن بە مانەوە و چەند بەهایەكی بەرچاو، وەك ئازادیی رادەبڕین، ئەمەش بووە هۆی هەڵكشانی زیاتری خواستی دیموكراسی. گەشەی ئابووری شان بە شان بوو لەگەڵ بەرەوپێشچوونی بواری پەروەردەدا. لە ئەنجامدا خەڵكی هۆشیارتر و بەرچاوڕوونتر بوون، باشتر گوزارشتیان لە خۆیان دەكرد و بەهرەدارتر بوون لە بواری خۆڕێكخستندا، بەو پێیە كاراتر بوون لە فشاركردن بۆ بەرەوپێشبردنی دیموكراسی. لە كۆتاییدا و لەگەڵ كامڵبوونی كۆمەڵگەی پیشەسازیدا، بناغەی كاركردن گۆڕا لە كارسازییەوە بۆ مەعریفە. واتە پیشە نوێیەكان رۆتینیی كەمتر و سەربەخۆیی زیاتریان لەخۆ دەگرت. كرێكارانیش ناچار بوون سەربەخۆیانە بیر بكەنەوە و ئەمەش رەنگدانەوەی لەسەر رەفتاری سیاسییان هەبوو.
لەوەش زیاتر، لە دیموكراسیدا چەند خەسڵەتێك هەن كە دەبنە هۆی ئەوەی دەسەڵات لە پێگەیەكی باشتردا بێت، بە بەراورد بە سیستمە سیاسییەكانی دیكە، كە رێگایەكی ناتوندوتیژ دەستەبەر دەكات بۆ ئاڵوگۆڕ پێ كردنی سەركردەكانی وڵاتەكە.
دامەزراوە دیموكراتییەكان دەستەبەری ئەوە ناكەن كە خەڵكی حوكمڕانی ژیر و چاكەكار هەڵبژێرن، بەڵام رێگاچارەیەكی بەردەوام و ناتوندوتیژ دەستەبەر دەكات بۆ ئاڵوگۆڕ پێ كردنی حوكمڕانە ناژیر و خراپەكارەكان. ئەمە لە كاتێكدا ئاڵوگۆڕپێكردنی سەركردە نادیموكراتەكان پرۆسەیەكی خوێناوی و پڕتێچوونە. هەروەها لەبەر ئەوەی دیموكراسی بواری ئەوە دەڕەخسێنێت كە خەڵكی سەركردەكانی خۆیان هەڵبژێرن، ئەوا پاڵنەری پەنابردنەبەر سەركوتكاری كەم دەكاتەوە. هەردوو ئەم خەسڵەتە باشە بوونەتە هۆی ئەوەی دیموكراسی بتوانێت رزگاری بێت و بڵاو ببێتەوە.
لە ماوەی چەند دەیەی رابردوودا، بەرچاوترین بەدیل بۆ رێگاچارەی دیموكراسی لە چینەوە سەرچاوەی گرتووە. ئەم وڵاتەش لە دوای ئەزموونە كارەساتبارەكەیەوە لە "سایەی ماوتسی تۆنگ"دا، لەلایەن دەستەبژێكی تەواو بەتواناوە حوكمڕانی كراوە. ئەمەش رەنگدانەوەی بلیمەتی سیاسیی حوكمڕانەكەی دوای ماو بوو. دینگ شیاو پینگ، سەرەڕای ئەوەی چینی بە ئاراستەی ئابووریی بازاڕدا برد، ماوەی سەرۆكایەتی بە دوو خولی پێنج ساڵ دیاری كرد و تەمەنی خانەنشینی سەرۆكیشی بە 70 ساڵی دیاری كرد. دواتر بە تواناترین كەسانی وڵاتەكەی – كە تەمەنیان 60 ساڵ بوو- هەڵبژارد بۆ بەڕێوەبردنی حكومەتەكە و بە وریاییەوە كەسانێكی دیكەی تەمەن 50 ساڵی هەڵبژارد بۆ ئەوەی لە خوار ئاستی ئەوان كار بكەن. بۆ نزیكەی دوو دەیە دوای خانەنشینبوونی دینگ، چین لەلایەن ئەو كەسانەوە حوكمڕانی كرا كە ئەو دەستنیشانی كردبوون. لە ساڵی 2012دا، ئەو گرووپە نەوەیەكی نوێی سەركردەیان هەڵبژارد. هەروەها سەرەڕای بوونی گەندەڵی و مەحسوبییەت، بەڵام ئەم گرووپە وەك كەسانێكی بەتوانا دەردەكەوتن، بەڵام سەركردەكەیان، شی جین پینگ، دەستی دایە فرتوفێڵ بۆ ئەوەی ببێتە دیكتاتۆر تا ئەو كاتەی لە ژیاندا مابێت، بەم شێوەیە دەستبەرداری رێگاچارە ناتوندوتیژ و پێشبینیكراوەكەی دینگ بوو، كە پەیوەست بوو بە ئاڵوگۆڕی سەركردایەتییەوە، كەواتە ئەگەر شی سەركەوتوو بێت، ئەوا ئەگەری ئەوە هەیە حكومەتی چین ببێتە حكومەتێكی ناكاراتر. لەگەڵ ئەوەشدا، زۆرێك لە وڵاتە خۆسەپێنەكان بە هەمان شێوەی چینی هاوچەرخ بە شێوەیەكی كارا حوكمڕانی ناكرێن (تەنانەت ئەمە بۆ چینی سەردەمی ماویش راستە). لە قۆناغە سەرەتاییەكانی بە پیشەسازیكردندا، دەوڵەتە خۆسەپێنەكان دەتوانن رێژەیەكی بەرزی گەشەكردنی ئابووری بەدەست بهێنن، بەڵام ئەو ئابوورییەی پشت بە مەعریفە دەبەستێت، لە كۆمەڵگە كراوەكاندا باشتر گەشە دەكات. لە مەودای دووردا، پێدەچێت دیموكراسی باشترین رێگا بێت بۆ حوكمڕانیكردنی وڵاتە گەشەكردووەكان.
كاری پچڕ پچڕ
هەمیشە كاروانی هەنگاونان بەرەو دیموكراسی رووبەڕووی هەوراز و نشێو بووەتەوە. لە سەرەتای سەدەی بیستدا، تەنیا چەند وڵاتێكی كەمی دیموكراسی لە ئارادا بوون، تەنانەت ئەو وڵاتانەی بە پێوەرەكانی ئێستا تەواو دیموكراسی نەبوون. لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی، ژمارەكە بە راددەیەكی گەورە بەرەو هەڵكشان چوو، لە دوای جەنگی دووەمی جیهانیش زیادبوونێكی دیكە لە ژمارەكەدا هاتەدی و تەوژمێكی دیكەش لە كۆتایی شەڕی سارددا هاتەئاراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، درەنگ یان زوو، هەر یەكێك لەو شەپۆلانەی دیموكراسی داكشانێكی بە دوادا هات.
هۆكاری روودانی بەرچاوترین شكستی دیموكراسی، كە لە ساڵانی سییەكاندا روویدا- ئەویش كاتێك فاشیزم بەشێكی زۆری ئەوروپای گرتەوە- لە بەشێكیدا پەیوەست بوو بە داكشانی ئابوورییەوە. لە سایەی هەلومەرجێكی تا راددەیەك ئارامدا لە ساڵی 1928دا، دەنگدەرانی ئەڵمانیا پارتی نازییان بە كەسانێكی سەرشێت لە قەڵەمدا و لە هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكەی ئەو ساڵەدا تەنیا لە سەدا سێی دەنگەكانی بەدەست هێنا. بەڵام لە مانگی تەمووزی ساڵی 1932دا، واتە لە دەستپێكی داكشانە مەزنەكەدا، نازییەكان لە سەدا 37ی دەنگەكانیان بەدەست هێنا و بوونە گەورەترین پارتی نێو پەرلەمان، هەموو ئەمانە بەر لە ساڵێك لە دەستبەسەرداگرتنی حكومەتدا روویدا. هەر سەردەمێك لە داكشانی دیموكراسیش باوەڕێكی بەربڵاوی هێنایەئاراوە بەوەی كە گەشەی دیموكراسی كۆتایی هاتووە و هەندێ لە سیستمە سیاسییەكانی دیكە- فاشیزم، كۆمۆنیزم، خۆسەپێنی بیرۆكراسی- دەبنە شەپۆلی ئایندە. بەڵام هەرگیز ژمارەی وڵاتە دیموكراسییەكان نەگەڕایەوە بۆ ژمارەكەی سەرەتا و دەستپێك، لە راستیدا هەر داكشانێك هەڵكشانێكی دیكەی بەدوادا هاتووە.
تێكشكانی هێزەكانی میحوەر لە جەنگی دووەمی جیهانیدا بە راددەیەكی گەورە بووە هۆی لەكەداركردنی پارتە خۆسەپێنەكان لە جیهانی گەشەكردوودا: لە ساڵی 1945ەوە بۆ 1959، تەنیا حەوت لە سەدی دەنگەكانیان بەدەست هێنا لە نێو 32 دیموكراسیەتی رۆژئاوادا كە بەلای كەمەوە یەكێك لەو پارتانە بەشدارییان كرد. دواتر لە ساڵانی شەستەكاندا، كاتێك گەشەی بێ پێشینەی رۆژگاری دوای جەنگ جێگیر بوو، ئەوا پشتیوانی بۆ ئەو حزبانە پتر داكشاو گەیشتە لە سەدا 5 و لە ساڵانی حەفتاكانیشدا هەر بە نزمی مایەوە.
هەرچۆنێك بێت، لە دوای ساڵی 1980وە پشتیوانی بۆ پارتە خۆسەپێنەكان زیادی كرد. لە ساڵی 2015دا توانییان لە سەدا 12ی دەنگەكان بەدەست بهێنن لەو نێو ئەو 32 وڵاتە دیموكراسییەدا. لە دانیمارك، هۆڵەندا و سویسرا، پارتە خۆسەپێنەكان بوونە گەورەترین، یان دووەم گەورەترین بلۆكی سیاسی. لە هەنگاریا و پۆڵەندا توانییان كۆنتڕۆڵی حكومەت بگرنەدەست. لەو كاتەوە لە هەندێ وڵاتدا بەهێزتر بوون. لە هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی ساڵی 2016دا، پاڵیوراوی كۆمارییەكان دۆناڵد ترەمپ لە میانەی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردنەكاندا پرسی ترس لە بیانییەكان و هاوسۆزی بۆ خۆسەپێنی ورووژاند، لەگەڵ ئەوەشدا توانیی لە سەدا 46ی دەنگەكان بەدەست بهێنێت (واتە ئەوەی پێی دەوترێت ئەنجومەنی هەڵبژاردن). لە هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی نەمسادا، نۆربەرت هۆفەر، پاڵێوراوی پارتی ئازادی ئەوپەڕی راست بە رێژەیەكی كەم هەڵبژاردنەكەی دۆڕاند- كە توانیی لە سەدا 46ی دەنگەكانی بەدەست بهێنێت. لە فەڕەنسا، مارین لۆپین، سەركردەی بەرەی نیشتمانی، لە سەدا 34ی دەنگەكانی هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی ساڵی پاری بەدەستهێنا، واتە رێژەی دەنگە بەدەستهاتووەكانی پارتەكەی بۆ نزیكەی دوو هێندە بەرز كردەوە. لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە، ئەڵمانیا بە توندی پارتە خۆسەپێن و رەگەزپەرستەكانی رەتكردووەتەوە، كە هیچ كاتێك رێژەی لە سەدا 5ی تێنەپەڕاندووە، ئەمە لە كاتێكدا ئەگەر پارتێك نەتوانێت ئەم رێژەیە بەدەست بهێنێت، ئەوا ناتوانێت نوێنەرایەتی هەبێت لە نێو پەرلەماندا. بەڵام لە ساڵی 2017 دا، بەدیلی خۆسەپێنی و رەگەزپەرستی لە ئەڵمانیادا توانی لە سەدا 13ی دەنگەكان بەدەست بهێنێت، بەو شێوەیە بووە سێیەم گەورەترین پارتی سیاسی لە ئەڵمانیا.
رۆژگارێك كە هەستێكی زۆر باش بەسەریدا زاڵ نییە
بە راددەیەكی گەورە ئاڵوگۆڕی نێوان دیموكراسی و خۆسەپێنی بەندە بەوەی تا چەند خەڵكی هەست بە سەلامەتی دەكەن. لە زۆربەی مێژوودا ژیان و مانەوە لە بارێكی لەرزۆكدا بووە. كاتێك خۆراكی دەستەبەركراو زیاتر بووە، ئەوا رێژەی دانیشتووانیش زیادی كردووە. كاتێكیش خۆراك كەمی كردووە، رێژەی دانیشتووان داكشاوە. لە هەردو رۆژگاری كەمی و زۆریی خۆراكیشدا، زۆربەی خەڵكی لە دۆخێكدا بوون كە تەنیا لە برسێتی رزگاریان بووە. لە سەروەختی كەمبوونەوەیەكی توندی خۆراكدا، ستراتیژیەتی پەیوەست بە رەگەزپەرستی ستراتیژیەتیەكی راستەقینە بووە. كاتێك پانتایی ژێردەستی خێڵێك بەشی پێویست خۆراكی بەرهەم هێناوە، ئەوا خێڵێكی دیكە هێرشیان كردووە و كوشتاریان لە نێو دانیشتووانە بنەڕەتییەكەدا كردووە. لە سایەی ئەم هەلومەرجەدا، خەڵكی ئامادە بوون لە پشت سەركردەیەكی بەهێزەوە رابوەستن، لە رۆژگاری هاوچەرخدا ئەمە سەردەكێشێت بۆ پشتیوانیكردن لە پارتی خۆسەپێن و رەگەزپەرست.
لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە و لە نێو وڵاتە دەوڵەمەندەكاندا، زۆرێك لە خەڵكی پرسی مانەوە و رزگاربوونیان بە مەسەلەكی ئاسایی وەرگرتبوو. بۆ ئەمەش چەند هۆكارێكی هەبوو وەك ئەو گەشەكردنە ئابوورییەی كە پێشینەی نەبوو، بوونی دەوڵەتە بەهێزە خۆشگوزەرانەكان و بوونی ئاشتی لە نێوان هێزە مەزنەكانی جیهاندا.
دەستەبەربوونی ئەم ئاسایشە سەریكێشا بۆ ئەوەی لە نێو نەوەكاندا گۆڕانكاری لە نێو بەهاكاندا رووبدات، لەبەر ئەوەی چیتر ئاسایشی ئابووری و جەستەیی نەبووەتە ئەولەوییەتی سەرەكیی خەڵك، هەروەها هەستێكی بەهێز باڵی بەسەردا نەكێشان بۆ ئەوەی خۆیان لەگەڵ نۆرمەكانی گرووپدا بگونجێنن. لەبری ئەوە جەختیان لەسەر بژارەی تاكەكەسی كردەوە. ئەمە گۆڕانكارییەكی كەلتووری رادیكاڵی هێنایەئاراوە: سەرهەڵدانی بزووتنەوەكانی دژ بە شەڕ، بەرەوپێشچوون لە یەكسانیی رەگەزی و جێندەریدا، لێبوردەییەكی زیاتر بۆ هاوڕەگەزبازەكان و ئەوانەی رەگەزی خۆیان گۆڕیوە و هاوڕەگەزبازەكان- لە هەردوو رەگەزەكە- و ئەوانەی مەیلی جنسییان هەیە بۆ هەردوو رەگەزەكە و ئەو گرووپانەی ناسنامەیەكی دەستەجەمعییان هەیە.
ئەم ئاڵوگۆڕانە كاردانەوە و پەرچەكرداریان لێكەوتەوە لەلایەن كەسانی بەتەمەن و بەساڵاچوو و ئەو كەسانەی پێگەیەكی تۆكمەیان نەبوو لە كۆمەڵگەدا (ئەوانەی ئاستێكی خوێندەواری كەمتریان هەبوو و ئەوانەی كەمتر دەوڵەمەند بوون)، چونكە ئەم كەسانە هەستیان بە هەڕەشە و مەترسی كرد لە دەرئەنجامی داخوڕانی بەها خێزانییەكانەوە. لە ماوەی سێ دەیەی رابردوودا، ئەو هەستە ئەوەندەی دیكە تاوی سەند بەهۆی هاتنی پەنابەران و كۆچبەرانەوە بۆ ئەو وڵاتانە. لە ساڵی 1970وە بۆ 2015، ئەوانەی ئەسڵیان ئیسپانی بوو لە ئەمریكا رێژەكەیان لە سەدا پێنجەوە بۆ لە سەدا 18 بەرز بووەوە. لە ساڵی 1970دا، تەواوی دانیشتووانی سوید لە ئیتنیەتی سویدی پێكدەهات، بەڵام لە ئێستادا لە سەدا 19ی دانیشتووانەكەی لەو كەسانە پێكهاتوون كە لە دەرەوەی وڵاتەكە لەدایك بوون. ئەم رێژەیە لە ئەڵمانیا لە سەدا 23ە، لە سویسرا لە سەدا 25ە.
هەموو ئەم جێگۆڕكێیانە جەمسەرگیرییان لە نێو كۆمەڵگە مۆدێرنەكاندا دروستكرد. لە ساڵانی حەفتاكانەوە، رووماڵە ئەنجامدراوەكان لە ئەمریكا و وڵاتانی دیكە دابەشبوونێكیان ئاشكراكرد لە نێوان ماتریالیستەكان (ئەوانەی جەخەتیان لەسەر ئاسایشی ئابووری و جەستەیی دەكردەوە)، لەگەڵ پۆست ماتریالیستەكان (ئەوانەی پرسی ئاسایشیان بە پرسێكی ئاسایی وەردەگرت و جەختیان لەسەر ئەو بەهایانە دەكردەوە كە كەمتر بەرهەست و بەرچاو بوون).
لە ساڵی 2017دا لە ئەمریكا لە لەلایەن (world values survey) رووماڵێك ئەنجامدرا، تێیدا شەش پرسیار لە وەڵامدەرەوەكان كرا، هەر پرسیارێكیش هەڵبژاردە بوو لە نێوان دوو وەڵامدا بەوەی ئایا كامیان گرنگترە بۆ وڵاتەكەیان.
ئەوانەی ئەو وەڵامانەیان هەڵبژارد كە پەیوەست بوون بە برەودان بە گەشەكردنی ئابووری، بەرەنگاربوونەوەی بەرزبوونەوەی نرخ، پاراستنی ئارامی و ئاسایش، بەرپەرچدانەوەی تاوان، بە كەسانی ماتریالیستی دانران. بە پێچەوانەوە، ئەوانەی ئەولەوییەتی سەرەكی لایان بریتی بوو لە پاراستنی ئازادیی رادەربڕین، بواردان بە خەڵكی بۆ ئەوەی كاریگەری زیاتریان هەبێت لەسەر ئەو بڕیارە گرنگانەی حكومەت دەریان دەكات و هەبوونی ئازادییەكی زیاتر لەو كارانەی ئەنجامی دەدەن، بە پۆست ماتریالیست دەستنیشان كران. لە میانەی هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی ئەمریكادا، ئەم دابەشبوونە كاریگەرییەكی گەورەی هەبوو لەسەر شێوازی دەنگدان، كە بوونەهۆی كەمبونەوەی كاریگەری خەسڵەتە دیموگرافییەكان، وەك چینی كۆمەڵایەتی. لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2012 بڕوانە: ئەوانەی ئەولەوییەتیان دەدا بە بەها ماتریالییەكان لە شەش پرسیارەكەدا كە هەڵبژاردەیان لەخۆدەگرت 2.2 زیاتر ئەگەری ئەوە هەبوو كە دەنگ بە پاڵیوراوی كۆمارییەكان، میت رۆمنی، بدەن نەك بە پاڵێوراوی دیموكراتەكان، باراك ئۆباما، هەروەها ئەوانەی كە ئەولەوییەتیان دەدا بە بەها پۆست ماتریالییەكان لەو شەش پرسیارەی كە هەڵبژاردەی لە خۆدەگرت 8.6 زیاتر ئەگەری ئەوە هەبوو كە دەنگ بە ئۆباما بدەن، نەك بە رۆمنی. ئەم پەیوەندییە بەتینتر بوو لە ساڵی 2016دا، كاتێك ترەمپ كە پاڵێوراوێك بوو بە ئاشكرا كەسێكی رەگەزپەرست و خۆسەپێن بوو و ترسی لە كۆچبەران بڵاو دەكردەوە، خۆی پاڵاوت لە دژی هیلاری كلینتۆن، كە كەسێكی لیبراڵ و جیهانی بوو كە یەكەم خانمە كاندید بوو لەلایەن پارتێكی گەورەوە بپاڵێورێت. لە نێو ماتریالیستەكاندا 3.8 زیاتر ئەگەری ئەوە هەبوو دەنگ بە ترەمپ بدەن، نەك بە هیلاری، ئەمە لە كاتێكدا پۆست ماتریالیستەكان 14.3 زیاتر ئەگەری ئەوەیان لێدەكرا كە دەنگ بۆ كلینتۆن بدەن، نەك بە ترەمپ.
نادڵنیایی ئابووری بۆی هەیە ئەم فشارە كەلتوورییانە بە ئاراستەی خۆسەپێنیدا ببات. لە ساڵی 2006دا، رای گشتی دانیمارك بە راددەیەكی گەورە لێبوردە بوون، كاتێك خۆپیشاندەران باڵیۆزخانەكانی دانیماركیان لە چەند وڵاتێكی موسڵماندا سووتاند، وەك كاردانەوەیەك لەسەر ئەو كاریكاتێرەی لەسەر پێغەمبەر محەمەد بڵاو كرابووەوە لە رۆژنامەیەكی دانیماركیدا. لە ترۆپكی قەیرانەكەدا، هیچ كاردانەوەیەكی ئیسلامۆفۆبی لە دانیمارك رووینەدا. ساڵی دواتر، پارتی گەلی دانیماركی دژ بە موسڵمانان لە سەدا 14ی دەنگەكانی بەدەستهێنا. بەڵام لە ساڵی 2015دا و لە سەروەختی داكشانە گەورەكەدا، لە سەدا 21ی دەنگەكانی بەدەست هێنا و بووە دووەم گەورەترین پارتی سیاسی لە دانیمارك. كاردانەوە لەبەرامبەر قەیرانی كۆچبەرانی ئەوروپیدا هۆكاری راستەوخۆی ئەو پشتیوانییە بوو كە لەو پارتەكرا، بەڵام هەڵكشانی نادڵنیایی ئابووری گوڕوتینی ئەم كاردانەوەی بەهێزتر كرد.
مەرج نییە نادڵنیایی ئابووری لە فۆرمی تەنگوچەڵەمەیەكی توندا بەرجەستە بێت بۆ ئەوەی دیموكراسی لاواز بكات. لە زۆرێك لە ئەدەبیاتی پەیوەست بە دیموكراتیزەكردنەوە، توێژەران هاوڕا نین لەسەر چەندین پرس و بابەت، بەڵام دەكرێت هاوڕایی لەسەر خاڵێك هەبێت: نایەكسانییەكی گەورە لەگەڵ دیموكراسیدا ناگونجێت. لە راستیدا، جێی سەرسوڕمان نییە كە هەڵكشانی پشتیوانی بۆ پارتە خۆسەپێنەكان لە ماوەی سێ دەیەی رابردوودا تا راددەیەك هاوشان بووە لەگەڵ زیادبوونی نایەكسانی لەو ماوەیەدا. بە پێی ئەو داتایانەی كە ئابووریناس، تۆماس پیكێتی كۆی كردوونەتەوە، ئەوا لە ساڵی 1900دا، لە فەڕەنسا و ئەڵمانیا و سوید و بەریتانیا، پێش سەپاندنی باج دەوڵەمەندترین خەڵكی وڵاتەكە كە لە سەدا 10ی دانیشتووانەكە دەبوو، لە سەدا 40 بۆ 47ی تێكڕای داهاتیان لەبەردەستدا بوو. لە ئەمریكا ئەم رێژەیە لە سەدا 41 بوو. لە ساڵی 1970دا، دۆخەكە باشتر بوو، ئەو داهاتەی لە دەستی لە سەدا 10ی دانیشتووانی وڵاتەكەدا بوون دابەزی بۆ لە سەدا 25 بۆ 35. لەگەڵ ئەوەشدا، نایەكسانی لە داهاتدا لە هەر پێنج وڵاتەكەدا بەرز بووەوە، لە ساڵی 1980وە، لە سەدا 10ی دانیشتووانەكە نزیكەی نیوەی داهاتی نیشتمانیان لە ژێر دەستدایە. لە نێو هەموو وڵاتانی رێكخراوی هاریكاری و گەشەپێدانی ئابووری زانیاریی لەبارەی یەكێكیانەوە لەبەردەستدایە، نایەكسانی لە داهاتدا لە ساڵی 1980وە بۆ 2009 بەرز بووەتەوە.
ئەگەرچی لە نزیكەی سەرجەم وڵاتە گەشەكردووەكاندا شێوەی پیتی U وەرگرتووە، بەڵام جیاوازیی بەرچاو هەیە لە نێوانیاندا كە ئەمەش رەنگدانەوەی كاریگەری سیستمە سیاسییە جیاوازەكانیانە. سوید حاڵەتێكی بەرچاوە: ئەگەرچی لە سەرەتای سەدەی بیستدا ئاستێكی بەرزتری نایەكسانی هەبوو بە بەراورد بە ئەمریكا، بەڵام لە توێژینەوەكەی پیكێتیدا، ئەوە خراوەتەڕوو كە لە ساڵانی بیستەكاندا، نایەكسانی داهات تێیدا كەمتر بوو لە چوار وڵاتەكەی دیكە، كە تا ئێستا درێژەی بەم حاڵەتە داوە. دەوڵەتی خۆشگوزەرانی پێشكەوتوو كە بەهۆی سۆشیال دیموكراتی سویدییەوە كە رۆژگارێكی زۆرە باڵادەستە لەو وڵاتەدا هۆكاری سەرەكی ئەوەیە كە لەم وڵاتەدا ئەندازەیەكی كەمتر نایەكسانی هەیە.
بە پێچەوانەوە، سیاسەتە موحافیزكارەكانی سەرۆكی ئەمریكا رۆناڵد رێگان و سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا مارگرێت تاتشەر لە ساڵانی هەشتاكاندا یەكێتە كرێكارییەكانی لاواز كرد و بە راددەیەكی گەورە رێسا و رێنماییەكانی دەوڵەتی هەڵوەشاندەوە، ئەمەش سەریكێشا بۆ ئاستێكی باڵاتری نایەكسانی لە داهاتدا لە وڵاتانی ئەمریكا و بەریتانیا بە بەراورد بە زۆرێك لە وڵاتە گەشەكردووەكاندا. بەڵام لەبەر ئەوەی هەمووان دەوڵەمەندتر دەبوون، ئەوا هەڵكشانی نایەكسانی وەك گرفتێك لێ نەدەڕوانرا. چونكە راستە هەندێ كەس بە رەوتێكی خێراتر دەوڵەمەند دەبوون، بەڵام هەمووان بە ئاراستەی راست و دروستدا هەنگاویان دەنا. هەرچۆنێك بێت، لە ئێستادا، هەمووان دەوڵەمەندتر دەبن. بۆ چەندین دەیە داهاتی راستەقینەی چینی كاركردووی جیهانی گەشەكردن لە داكشاندا بووە. پەنجا ساڵ پێش ئێستا، ئەو لایەنەی كە زۆرترین هەلی كاری دەڕەخساند بریتی بوو لە جەنەراڵ مۆتۆرز، كە كرێكاران لە ساڵی 2016دا بۆ هەر كاتژمێرێك كاركرد 30 دۆلاریان وەردەگرت. لە ئێستادا ئەو لایەنەی زۆرترین دەرفەتی كاركردن دەڕەخسێنێت، بریتیە لە والمارت كە لە ساڵی 2016دا 8 دۆلاری دەدا بۆ هەر كاتژمێرێك كاركردن.
ئەو كەسانەی ئاستێكی خوێندەواری كەمتریان هەیە لە پێگەیەكی لەرزۆكدا لە پەیوەندی بە دەستكەوتنی كارەوە و بەهرەمەند نەبوون لە سوودەكانی گەشەكردن، كە بە راددەیەكی گەورە ئەو سوودە بۆ كەسانی سەرووی خۆیان چووە. بەڵام هەروەك پێكێتی باسی دەكات، هەڵكشانی نایەكسانی و چەقبەستنی دۆخی چینی كرێكاران دەرئەنجامێكی حەتمی سەرمایەداری نییە. هەنگاوهەڵگرتن لە ئابووریی كشتوكاڵەوە بۆ ئابووریی پیشەسازی خواستی لەسەر بوونی ژمارەیەكی كرێكار خوڵقاند، كە ئەمەش پێگەی ئەوانی بەهێز و تۆكمە كرد. ئەمە لە كاتێكدا هەنگاونان بەرەو ئابووریی خزمەتگوزاری كاریگەری پێچەوانەی هەیە، چونكە دەبێتەهۆی لاوازكردنی هێزی یەكێتیە كرێكارییەكان، چونكە ئامێرەكان جێی مرۆڤەكان لە كاركردندا دەگرنەوە. ئەمەش سەرەتا دەبێتەهۆی لاوازكردنی پێگەی ئەو كرێكارانەی لە بواری پیشەسازیدا كار دەكەن و دواتر بەهۆی هەنگاونان بەرەو كۆمەڵگەیەك كە ژیری دەستكرد تێیدا باڵادەستە، پێگەی ئەو كەسە پڕۆفیشناڵانەش لاواز دەبێت كە ئاستێكی خوێندەواریی بەرزیان هەیە.
رۆژگاری ئامێر
كێشەكانی نایەكسانی و گۆڕانی كەلتووری لە دیموكراسییە دەوڵەمەندەكاندا ئاڵۆزتر بوون بەهۆی ئەوەی كە لە ئێستا ئامێرەكان زیاتر جێی مرۆڤەكان دەگرنەوە لە ئیشكردندا، ئەمەش هەڕەشەی خوڵقاندنی ئابوورییەك دەهێنێتەئاراوە كە سەرجەم دەستكەوتەكان بۆ ئەو كەسانە بچن كە لە لوتكەدان. لەبەر ئەوەی زۆربەی كاڵاكانی بواری ئابووریی مەعریفە، وەك سۆفتوێر، نزیكەی هیچ تێچوونێك لەخۆ ناگرێت، لە كاتی دووبارەكردنەوە و دابەشكردنیدا، واتە دەكرێت ئەو كاڵانەی كواڵیتییەكی باشیان هەیە، بە هەمان نرخی ئەو كاڵایانە بفرۆشرێن كە كواڵیتیەكی كەمتریان هەیە. لە دەرئەنجامدا، پێویست ناكات جگە لە باشترین بەرهەم هیچ شتێكی دیكە بكڕیت، كە دەكرێت دەست بەسەر تەواوی بازاڕدا بگرن، ئەمەش سوودێكی گەورە بەو كەسانە دەگەیەنێت كە باشترین كاڵا بەرهەم دەهێنن، بەڵام بۆ ئەوانی دیكە هیچ شتێكی تێدا نابێت.
بە زۆری ئەو گریمانەیە دەكرێت كە گرنگترین بەشی ئابووریی مەعریفە، كە بریتییە لەو كەرتەی كە پشت بە تەكنەلۆژیایەكی بەرز دەبەستێت، دەبێتەهۆی خوڵقاندنی ژمارەیەكی زۆری هەلی كاری داهات بەرز. بەڵام ژمارەی ئەو هەلی كارەی ئەم كەرتە خوڵقاندوویەتی لە ئەمریكادا وەك خۆی ماوەتەوە لە دوای ئەوەی بۆ یەكەمجار ئامارەكان بڵاوكرانەوە، كە سێ دەیە پێش ئێستا بوو. لە كەنەدا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا، سوید و بەریتانیادا ئەمە حاڵەتەكە بوو لەو كەرتانەی تەكنەلۆژیای بەرز بەكار دەهێنن. بە پێچەوانەی هەنگاوهەڵگرتن لە ئابووریی كشتوكاڵییەوە بۆ ئابووریی پیشەسازی و دواتر بۆ ئابووریی مەعریفە، هەنگاونان بۆ ژیری دەستكرد نەبووەتەهۆی دروستبوونی ژمارەیەكی زۆری هەلی كاری داهات بەرز. هۆكارەكەش ئەوەیە بەكارهێنانی كۆمپیوتەر گەیشتۆتە ئاستێك كە دەتوانێت جێی كاركردنی ئەو كەسە پڕۆفیشناڵانە بگرێتەوە كە ئاستێكی بەرزی خوێندەوارییان هەیە. ژیری دەستكرد هەنگاوی گەورەی هەڵگرتووە بەرەو جێگرتنەوەی كاركردنی مرۆڤ لە شرۆڤەكردنی بەڵگەنامە یاساییەكان، دەستنیشانكردنی نەخۆشییەكان و تەنانەت نووسینی پڕۆگرامەكانی كۆمپیوتەر. لە دەرئەنجامدا، ئەگەرچی سیاسەتمەداران و دەنگدەرانی ئەمریكا ئۆباڵی دژواریە ئابووریەكانی وڵاتەكەیان دەخەنەئەستۆی بازرگانی جیهانی، بەڵام لە نێوان لە ساڵانی 2000 بۆ 2010دا، پتر لە سەدا 58ی كاری كارخانەكان لە ئەمریكادا بەهۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیایەوە لەدەست چوون، لە كاتێكدا تەنیا لە سەدا 13ی ئەو كارانە بەهۆی بازرگانی –دەرەكییەوە- لەدەست چوون.
ئەگەرچی ژیری دەستكرد بە رەوتێكی خێرا جێی ژمارەیەكی زۆری كار دەگرێتەوە، بەڵام دەرئەنجامەكان بە شێوەیەكی راستەوخۆ بەرچاوناكەون: ئابووری جیهانی لە گەشەكردندایە و ئاستی بێكاریش نزمە. بەڵام ئەم ئامارانە، كە مایەی دڵنیاییكردنەوەن، ئەو راستیە دەشارنەوە كە لە ئەمریكادا، لە سەدا 94ی ئەو كارانە رەخسێنران لە ماوەی ساڵانی 2005-2015، بریتی بوون لەو كارانەی كرێیەكی كەمیان لەسەر وەردەگیرا و پەیوەستن بە كاری پاسەوانی ئەمنی، دەرگاوانی، لەگەڵ كارەكانی دیكەدا كە دەدرا بە بەڵێندەرە لاوەكییەكان. لەوەش زیاتر، ئاماری پەیوەست بە بێكاری ئەو راستیە پەردەپۆش دەكات كە ژمارەیەكی زۆری خەڵكی بەهۆی هەلومەرجی ناهەمواری كاركردنەوە بە یەكجاری لە هێزی كار دووربكەنەوە. رێژەی بێكاری لە ئەمریكادا لە سەدا 4.1ە. بەڵام رێژەی ئەو كەسە پێگەیشتیووانەی كە كار دەكەن یان چالاكانە بەدوای كاردا دەگەڕێن لە نزمترین ئاستیدایە لە ماوەی 30 ساڵدا. لە ساڵی 2017دابۆ هەر كەسێكی بێكاری ئەمریكا كە تەمەنیان لە نێوان 25 بۆ 55 ساڵدا بوو، سێ كەسی دیكە هەبوون كە نە كاریان دەكرد و نە بە دوای كاردا دەگەڕان. رێژەی كاركردنی ئافرەتانیش بە بەردەوامی لە هەڵكشاندا بوو تاوەكو ساڵی 2000، بەڵام لەو كاتەوە ئەو رێژەیە داكشاوە.
ژیان بەسەربردن لە دەرەوەی هێزی كار دۆخێكی ئاسان نییە. ئەو كەسانەی سەرقاڵبوون بە كاركردنەوە و ئێستا لە هێزی كاردا نین، لە دۆخێكی گرفتئامێزی دەروونیدان. لە ساڵی 2016دا توێژینەوەی بیرۆی نیشتمانی بۆ توێژینەوەی ئابووری ئەوەی خستەڕوو كە نزیكەی نیوەی ئەو كەسانەی كە پێشتر كاریان كردووە و ئێستا لە دەرەوەی هێزی كاركردندان- كە نزیكەی 3.5 ملیۆن كەس دەبن- رۆژانە دەرمانی ئازارشكێن بەكار دەهێنن. ئەوەی جێی سەرسوڕمان نییە ئەوەیە كە لە تەمەنێكی زووتردا دەمرن. لە ساڵانی نێوان 1999 تاوەكو 2013، رێژەی مردن بە شێوەیەكی گەورە بەرز بووەوە لە نێو سپی پێیستەكانی ئەمریكا- ئەوانەی بنەڕەتێكی ئیسپانییان نەبوو-، ئەوانەی خاوەنی بڕوانامەی قوتابخانە بوون و ئەوانەشی كە نەیانبوو، كە ئەگەری زۆریشە ئەو كەسانە بەم نزیكانە كاریان جێهێشتبێت. هۆكاری زیادبوونی ئەو مردنەش، ئەوە بوو كە پێی دەڵێن مردنی نائومێدی- خۆكۆشتن، نەخۆشی جگەر (حاڵەتی زەردبوونە)، زیاد بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر-. لە ساڵی 1900ەوە بۆ 2012، تێكڕای تەمەن لە ئەمریكا لە 46 ساڵەوە بۆ 79 ساڵی بەرز بووەوە، بەڵام دواتر ئەو ئاستە كەم بووەوە، بە چەشنێك لە هەردوو ساڵی 2015 و 2016دا، تێكڕای ژیان بۆ سەرجەم ئەمریكییەكان بە راددەیەكی كەم دابەزی.
هەنگاوهەڵگرتنی راست و دروست لەلایەن دیموكراسییەوە
ئەگەر پرسیاری ئەوە بكرێت، ئایا شكستەكانی ئەم دواییەی دیموكراسیەتەكان حاڵەتێكی هەمیشەییە؟ ئەوا وەڵامەكە ئەوەیە كە ئەمە بەندە بەوەی ئایا ئەو كۆمەڵگەیانە ئەم كێشانە چارەسەر دەكەن، كە ئەمەش پێویستی بە دەستێوەردانی حكومەتە. تاوەكو چەند هاوپەیمانێتیەكی سیاسی دروست نەبن لە وڵاتە پێشكەوتووەكاندا كە نوێنەرایەتی لە سەدا 99 بكات، ئەوا ئابوورییەكانیان دەپووكێنەوە و ئاسایشی ئابووری زۆربەی خەڵك دادەكشێت. سەقامگیریی سیاسی و تەندروستیی ئابووریی كۆمەڵگە داهاتبەرزەكان پێویستی بەوە هەیە زیاتر جەخت لەسەر سیاسەتەكانی دابەشكردن بكرێتەوە كە بەسەر زۆربەی رۆژگاری سەدەی بیستدا زاڵ بوو. بنكەی كۆمەڵایەتی ئەم رێككەوتنە نوێیەی ئەم هاوپەیمانێتیە و هاوشانە ئەورووپییەكەی لە ئارادا نەماوە، بەڵام دووبارە دەركەوتنەوەی سەروەت و سامانێكی زۆر كە چڕبووەتەوە لە دەستی سەدا یەكی دانیشتوواندا ئەگەری دروستبوونی هاوپەیمانێتی نوێ دەهێنێتەئاراوە.
لە ئەمریكا، گرتنەبەری رێكاری تۆڵەئامێزانە لە دژی ئەو لە سەدا یەكە دەرئەنجامی پێچەوانەی لێدەكەوێتەوە، لەبەر ئەوەی خەڵكانێكی زۆر بەهاداری وڵاتەكە لەخۆدەگرت، بەڵام هەنگاوهەڵگرتن بەرەو سەپاندنی سیاسەتێكی پێشكەوتووتری باجی دەرامەت كارێكی مانادارە. لە ساڵانی پەنجاكان و شەستەكاندا، ئەو لە سەدا یەكەی خەڵكی ئەمریكا باجێكی زیاتری دەرامەتیان دەدا بە بەراورد بەو باجەی لە ئێستادا دەیدەن. ئەمەش نەبووەهۆی لەباربردنی گەشەكردن، كە لەو كاتەدا بەهێزتر بوو بە بەراورد بە ئێستا. دوو لە دەوڵەمەندترین كەسایەتیە ئەمەریكیەكان لە ئێستادا، وارێن بەفێت و بیل گەیتس، پشتیوانی لە سەپاندنی باجی زیاتر بەسەر ئەو كەسانەدا دەكەن كە زۆر دەوڵەمەندن. هەروەها ئەوان پێیانوایە باجی میراتی رێگایەكی تا راددەیەك بێ گرفتە بۆ دەستەبەركردنی دارایی پێویست بۆ بواری پەروەردە، چاودێریی تەندروستی و توێژینەوە و پەرەپێدان و ژێرخان، بەڵام بەرژەوەندییە موحافیزكارە بەهێزەكان ئەمریكا بە ئاراستەیەكی پێچەوانەدا دەبەن، واتە باج لەسەر دەوڵەمەندەكان و خەرجییەكانی حكومەتیش كەم دەكەنەوە.
لە ساڵی 1989وە بۆ 2014 وێڵد ڤالیو رووماڵێكی ئەنجامدا و ئەو كەسانەی راپرسییەكەیان لەگەڵدا ئەنجام درا لە سەرتاسەری جیهاندا، پرسیاری ئەوەیان لێكرا كە ئایا كام لەم دەستەواژانە رەنگدانەوەی تێڕوانینی ئەوانە: پێویستە داهات یەكسانتر بێت، یان پێویستە جیاوازیی نێوان داهات زۆر بێت، بۆ ئەوەی پاڵنەر بۆ هەوڵە تاكەكەسییەكان دروست بێت. لە سەرەتای رووماڵەكەدا زۆرینەی لە سەدا لە 52 لە 65 وڵاتدا بەلای كەمەوە دووجار پشتیوانی خۆیان بۆ پاڵنەری زیاتر بۆ هەوڵە تاكەكەسییەكان دەربڕی. بەڵام 25 ساڵ دواتردا، دۆخەكە پێچەوانە بووەوە. لەو رووماڵانەی ئەم دواییە كە لەبەردەستدان زۆرینەی لە سەدا 51 لە 65 وڵاتدا، لە نێویاندا ئەمریكا، یەكسانكردنی داهاتیان بەلاوە پەسەند بوو. بە ئامێركردن دەبێتەهۆی ئەوەی كۆمەڵگەكان دەوڵەمەندتر بن، بەڵام دەبێت حكومەتەكانیش دەستێوەردان بكەن و بەشێك لە سەرچاوە نوێیەكان تەرخان بكەنەوە بۆ دروستكردنی هەلی ماناداری كار كە پێویستی بە كاری مرۆیی هەیە لە بواری چاودێریی تەندروستی، پەروەردە، ژێرخان و پاراستنی ژینگە، توێژینەوە و پەرەپێدان و هونەر و بوارە مرۆییەكان. پێویستە ئەولەوییەتی سەرەكیی حكومەتەكان باشتركردنی كواڵیتیی ژیان بێت بۆ تێكڕای كۆمەڵگەكە، نەك زیاتركردنی قازانجی كۆمپانیاكان. دۆزینەوەی رێگاچارەی كارا بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە یەكێك دەبێت لەو تەحەددیە سەرەكییانەی كە لە ساڵانی داهاتوودا رووبەڕوویان دەبینەوە.
پێشتریش دیموكراسی دوچاری پاشەكشە بووە، بەڵام دواتر بووژاوەتەوە. بەڵام پاشەكشەی ئەمجارە تەنیا بەوە پێچەوانەوە دەبێتەوە كە وڵاتە دەوڵەمەندەكان چارەسەری نایەكسانی هەڵكشاوی دەیەكانی ئەم دواییە بكەن و ئیدارەی هەنگاوهەڵگرتن بەرەو ئابووریی بە ئامێركراو بكەن. ئەگەر هاووڵاتیان بتوانن هاوپەیمانێتی سیاسی بنیاد بنێن و بە شێوەیەكی بەرفراوان ئەگەری رەخساندنی هەلی كاری مانادار بهێننەئاراوە، ئەوا هەموو هۆكارێك لەبەردەستدا دەبن بۆ ئەوەی بڵێین كە دووبارە دیموكراسی كاروانی بەرەوپێشچوونی دەستپێدەكاتەوە.